میرزا مهدی آشتیانی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
میرزا مهدی آشتیانی
زادروز ۱۳۰۶ق
زادگاه - تهران
درگذشت ۹ شعبان ۱۳۷۲ق
آرامگاه قم رواق بالاسر حضرت معصومه(ع)
محل زندگی قم، اصفهان، مشهد و تهران
تحصیلات اجتهاد
از دانشگاه حوزه علمیه نجف
استادان سیدالحکماء آقامیر شیرازی، میرزا محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی، آخوند خراسانی و شیخ فضل الله نوری
پیشه حکیم، عارف و حکمت شیعی
آثار اساس التوحید، تعلیقة رشیقة علی شرح منظومة السبزواری، حاشیه بر اسفار و...


میرزامهدی آشتیانی (۱۳۰۶-۱۳۷۲ق/۱۸۸۸-۱۹۵۲م)، حکیم، عارف و دانشمند شیعه قرن چهاردهم هجری قمری و از شاگردان سیدالحکماء آقامیر شیرازی، میرزا محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی، آخوند خراسانی و شیخ فضل الله نوری بود.

از ویژگی‌های آشتیانی سفرهای وی به کشور‌ها و شهرهای مختلف دنیاست. او دارای تألیفات مختلفی در حکمت و فلسفه، اصول و عرفان است که غالب آن‌ها حاشیه و شرح آثار دیگران است.

تولد، نسب و درگذشت

میرزامهدی به سال ۱۳۰۶ق در تهران زاده شد. او خودش را مدرس آشتیانی معرفی کرده است.[۱] میرزا مهدی در ۹ شعبان ۱۳۷۲ق درگذشت و در رواق بالاسر حرم حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد.[۲]

پدر او میرزا جعفر٬ برادرزاده و داماد میرزا محمدحسن آشتیانی ملقب به «میرزا کوچک»، از عالمان تهران بود. وی اساتیدی چون حكیم میرزا ابوالحسن جلوه (متوفای۱۳۱۴ق)، آقا علی حكیم زنوزی (متوفای۱۳0۷ق)، آقا محمد رضا قمشه‌‏ای (متوفای۱۳0۶ق) در طب، نجوم، هندسه و فلسفه داشت. بر ادبیات و ریاضیات نیز تسلط داشت و در تمام شعب علوم عقلیه و نقلیه دارای رتبه شامخه و مرتبه کامله بود.[۳] میرزا جعفر در سال ۱۳۲۴ق دار فانی را ترک کرد .

تحصیلات

میرزامهدی دوران کودکی و نوجوانی را در تهران گذراند. پس از فراگیری قرآن و مقدمات علوم، برای آموختن علوم رایج زمان، در درس استادان مشهور تهران شرکت کرد.

سفر به عتبات

آشتیانی در ۱۳۲۷ق/۱۹۰۹م برای ادامه تحصیلات عالی عازم عتبات شد و در نجف در درس آخوند ملامحمدکاظم خراسانی شرکت کرد، ولی به علت بیماری پس از یک سال اقامت به ایران بازگشت. در سال ۱۳۲۹ق/۱۹۱۱م بار دیگر به عتبات سفر کرد و در درس سید محمدکاظم یزدی شرکت جست. پس از اقامت کوتاهی باز به ایران برگشت و برای سومین بار عازم عتبات گردید و در این سفر در درس مشایخ دیگر مانند سید محمد فیروزآبادی، میرزا محمدحسین نائینی، آقا ضیاء الدین عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی حاضر شد.[۶]

اجتهاد

مرقد میرزا مهدی آشتیانی در حرم حضرت معصومه

با اینکه وی در مجموع، مدت کوتاهی در درس عالمان نجف حضور یافت، اما به دلیل مهارت علمی و دانشی که طی سال‌ها اندوخته بود، به گفته خودش، از همه استادان یاد شده به دریافت اجازه روایت و اجتهاد نایل آمد.[۷] وی به مدد حافظه بسیار قوی وقتی پانزده ساله بود از برخی اساتیدش نیز اجازه روایت گرفته بود. [۸]

تدریس

آشتیانی در مدت اقامت در عتبات، در کنار تحصیل، به تعلیم و تدریس علوم عقلی و نقلی پرداخت. وی بازگشت به ایران را برماندن در عتبات ترجیح داد. مدتی در قم و اصفهان و مشهد ساکن شد و به تدریس پرداخت و سرانجام به زادگاهش تهران برگشت و برای همیشه در این شهر ماندگار گشت و حدود سی سال به تدریس پرداخت و حوزه درسی وسیعی را به ویژه در حکمت و عرفان، پدید آورد.

احاطه او بر کتب چنان بود که سید جلال الدین آشتیانی می گوید: هر وقت خدمت آن مرحوم شرفیاب می‌شدم و مشکلات خود را سؤال می‌کردم، او در پاسخ آن‌چنان در کتب ملاصدرا و شفا و اشارات ابن سینا از احاطه برخوردار بود که موجب حیرت می‌شد. اگر عرض کنم فصوص ابن عربی و مفاتیح الغیب فخر الدین رازی، فصوص الحکم و نفحات صدرالدین قونوی را حفظ بود و با احاطه حیرت آور به هر سؤالی در عرفان جواب فوری می‌داد، گزاف نگفته‌‌ام.[۹]

برخی از دانش آموختگان محضر علمی او بدین قرار است:

  1. شيخ اسماعيل كلباسى شارح نفس المهموم
  2. محمدتقى جعفرى مولف شرح نهج البلاغه
  3. جعفر زاهدى جورابچى مولف ايضاح الاشارات در شرح منطق بو على سينا
  4. عبد الرحيم مدرس تبريزى مولف آلاء الرحيم فى الرّد على تحريف القرآن الكريم
  5. على شمس گيلانى مولف رساله‏‌اى در معراج
  6. شهید مرتضی مطهری
  7. سيد جلال الدين آشتيانى
  8. ابوالحسن شعرانی
  9. آیت الله سید علی سیستانی
  10. مهدى حائرى يزدى
  11. أبو طالب تجليل تبريزی
  12. سيّد أبو طالب زنجانی

سیر و سفر

از ویژگی‌های او این بود که در محدوده جغرافیایی ایران و عراق و نیز در دایره کتاب و مدرسه ماندگار نشد و به سیر و سیاحت نیز پرداخت و از این رهگذر تجربه‌های فراوان به دست آورد.

وی پیش از سفر اول به نجف به بخارا رفت و یک سال در آنجا ماند و ضمن آشنایی با مردم و عالمان آن دیار، به تدریس پرداخت و دوبار به مصر سفر کرد. هندوستان و نیز بسیاری از کشورهای اروپا مانند فرانسه، ایتالیا، بلژیک و انگلستان را دید و در این جهانگردی با متفکران و فیلسوفان آن کشور‌ها آشنا شد و بحث‌ها و برخوردهای علمی وفکری داشت.[۱۰]

کتاب اساس التوحید

آثار

آشتیانی دارای تألیفات متعددی است که عمدتاً درباره عرفان و فلسفه نوشته شده است. او بر بسیاری از کتب فلسفی نیز تعلیقه نوشته است. ایزوتسو می گوید: حواشی و تعلیقات او دارای نوآوری است و همانند تعلیقه‌های مرسوم نیست.[۱۱] برخی از آثار وی عبارتند از:

  1. اساس التوحید، به زبان فارسی، تهران، ۱۳۳۰ش.
  2. تعلیقة رشیقة علی شرح منظومة السبزواری، به زبان عربی.
  3. حاشیه بر اسفار، به عربی.
  4. حاشیه بر کفایة الاصول آخوند خراسانی.
  5. حاشیه بر المکاسب المحرمة شیخ مرتضی انصاری.
  6. حاشیه بر رسائل شیخ انصاری.
  7. حاشیه بر فصوص فارابی.
  8. حاشیه بر مصباح الانس.[۱۲]
  9. رساله در معراج جسمانی که تحت عنوان معراج نامه چاپ شده است
  10. رساله ای در حقیقت کتاب و میزان؛
  11. رساله در شق‏ القمر؛
  12. تعليقه بر الاسفار الاربعه ملا صدرای شیرازی.
  13. تعليقه بر الرسائل شیخ مرتضی انصاری در اصول فقه.
  14. تعليقه بر الشفاء بو علی سینا.
  15. تعليقه بر الاشارات و التنبیهات شیخ الرئیس.
  16. تعليقه بر المتاجر شیخ انصاری؛[۱۳]
  17. رسالة فى العلم الاجمالى
  18. رسالة فى الطلب و الارادة
  19. قاعده صدور؛
  20. تعليقه بر الفصوص الحکم تالیف عارف نامدار محیی الدین بن عربى.
  21. تعليقه بر مصباح الانس قاضی محمدبن حمزه فناری.
  22. شرحى بر مشكلات اشعار خواجه حافظ شیرازی.
  23. ترجمه الاشارات و التنبیهات بو علی سینا. [۱۴]
  24. رساله در المعاد.
  25. رساله در وحدة الوجود.
  26. ترجمه الأسفار الأربعة به زبان فارسي. ترجمه کل اسفار است که میرزا سخنان خود را بین پرانتز آورده است.
  27. شرح تحفة الحكيم تالیف شيخ محمّد حسين اصفهاني به زبان فارسي. این کتاب نا تمام است.
  28. شرح فصوص الحكمة حکیم بزرگ فارابی(متوفای ۳۳۹ ق). این کتاب نیز ناتمام است.
  29. تقريرات دروس ميرزا محمد حسین نائينی.
  30. تقريرات دروس شیخ ضياء الدين عراقی .
  31. تقريرات دروس سيّد محمدكاظم يزدی.
  32. تقريرات دروس حاشيه بر بحر الفوائد میرزا ‎محمدحسن آشتيانی؛[۱۵]

پانویس

  1. واعظ خیابانی، علمای معاصر، ۱۳۸۲ش٬ ص۴۰۴
  2. حائری، روزشمار شمسی، ۱۳۸۶ش، ص۸۳.
  3. واعظ خیابانی، علمای معاصر، ۱۳۸۲ش٬ ص۴۰۴
  4. فیض کاشانی٬ اصول المعارف، ۱۳۷۵ش، ص ۱۳ (مقدمه سید جلال الدین آشتیانی)
  5. مدرس تبریزی، ریحانه الادب، ۱۳۴۶ش، ج۵، ص۲۷۳.
  6. خیابانی، علماء معاصرین، ۱۳۶۶ق، ص۲۵۸.
  7. خیابانی، علماء معاصرین، ۱۳۶۶ق، ص۲۵۸.
  8. خان بابا، مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى از آغاز چاپ تاكنون، ۱۳۴۰ش٬ ج۶، ص۳۵۹
  9. فیض کاشانی٬ اصول المعارف، ۱۳۷۵ش، ص۱۴ (پاورقی) نقل با تصرف و توضیح کتب و اسامی افراد
  10. خیابانی، علماء معاصرین، ۱۳۶۶ق، ص۲۵۸.
  11. آشتیانی، تعلیقه بر شرح منظومه سبزواری،۱۳۷۳شp۵٬
  12. مدرس، ج۵، ص۲۷۳؛ صدوقی سها، تاریخ حکماء و عرفاء، ۱۳۵۹ش، ص۶۴.
  13. واعظ خیابانی، علمای معاصر، ۱۳۸۲ش٬ ص۴۰۵ (۴ مورد اخیر غیرمطبوع است)
  14. جمعی از نویسندگان٬ نقش شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی، ص ۴۰۶. (۷ مورد اخیر)
  15. طبقات أعلام الشيعة، ۱۴۳۰ق٬ ج۱۷، ص۴۳۵ (هفت مورد اخیر چاپ نشده است).

منابع

  • خیابانی تبریزی، ملاعلی، علماءمعاصرین، تهران، مطبعه اسلامیه، ۱۳۶۶ق.
  • صدوقی سها، منوچهر، تاریخ حکماء و عرفاء متأخّر بر صدرالمتألّهین، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۵۹ش.
  • مدرّس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ۱۳۴۶ش.
  • واعظ خیابانی، میرزا علی،علمای معاصر، به کوشش دکتر عقیقی بخشایشی، قم نوید اسلام، چ٬۱ ۱۳۸۲ش.
  • مشار، خان بابا، مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى از آغاز چاپ تاكنون، [بى نا] - [بى جا]، چ۱، ۱۳۴۰ش.
  • آشتیانی،مهدی٬ تعلیقه بر شرح منظومه سبزواری، اهتمام عبدالجواد فلاطوری و مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران، چ سوم، ۱۳۷۳ش
  • فيض كاشانى‏، ملا محسن،أصول المعارف،‏ تعليق تصحيح و مقدمه سيد جلال الدين آشتيانى‏، قم، دفتر تبليغات اسلامى‏، چاپ سوم، ‏۱۳۷۵ ش‏
  • جمعی از نویسندگان تحت اشراف آیت الله مکارم شیرازی، نقش شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی، قم، امام علی بن ابیطالب(ع)، چ اول، ۱۳۹۷ش

پیوند به بیرون