میرزا یحیی خویی
| از عالمان قانون طراز اول | |
 | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| لقب | امام جمعه خویی |
| نسب | طایفۀ کرد دُنبلی خوی |
| تاریخ تولد | ۱۲۷۶ق |
| زادگاه | خوی |
| تاریخ وفات | ۱۰ شهریور سال ۱۳۲۴ش |
| محل دفن | نجف |
| خویشاوندان سرشناس | ابراهیم دنبلی خویی(دایی) |
| اطلاعات علمی | |
| محل تحصیل | خوی • تبریز • نجف |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | نماینده آذربایجان در دوره اول مجلس ملی • از مجتهدان قانون طراز اول در متمم قانون اساسی مشروطه |
میرزا یحیی خویی (۱۲۷۶-۱۳۶۴ق)، معروف به امام جمعه خویی امام جمعه شهرستان خوی و از علمای میانهرو و طراز اول در دورۀ مشروطه بود و بهعنوان یکی از مجتهدان تهران در امور کشور نقشآفرینی داشت.
میرزا یحیی، پس از برقراری مشروطه (۱۳۲۴ق) بهعنوان ناظر شرعی قوانین مجلس اول انتخاب شد و در جریان حمله محمدعلیشاه به مجلس، دستگیر و مورد ضرب و جرح قرار گرفت. میرزا یحیی در دورههای دوم و سوم مجلس شورای ملی نماینده تهران بود و به اعتدالیون گرایش داشت. او در مسائل سیاسی چون مخالفت با قرارداد ۱۹۱۹م نقش ایفا کرد و در تاجگذاری رضاشاه نیز حضور داشت.
نسب و تحصیلات
میرزا یحیی خویی، مشهور به امامجمعه، در سال ۱۲۷۶ق در خوی متولد شد. او از خاندان دُنبلیِ کرد بود که در شهرستان خوی ساکن بودند. این خاندان از عصر صفویه تا اوایل قاجار در تبریز، خوی و سلماس نفوذ و قدرت داشتند و شخصیتهای علمی و سیاسی برجستهای از میان آنها برخاستند.[۱] میرزا یحیی، پس از درگذشت پدرش، میرزا اسدالله امامجمعه، منصب امامت جمعه خوی را بر عهده گرفت.[۲]
میرزا یحیی خویی، تحصیلات خود را در خوی، تبریز و نجف، زیر نظر داییاش ابراهیم دنبلی خویی (شاگرد شیخ مرتضی انصاری) تکمیل کرد.[۳]
نقشآفرینی در دوران مشروطه
میرزا یحیی خویی پس از برقراری مشروطه (۱۳۲۴ق) از سوی علمای آذربایجان بهعنوان یکی از پنج عالم طراز اول برای نظارت بر شرعیت قوانین مجلس اول انتخاب شد.[۴] گفته شده است که میرزا یحیی شخصیتی میانهرو داشت و بهدلیل جایگاه اجتماعی و علمیاش، مورد رجوع علما و سیاستمداران قرار میگرفت.[۵]
در جریان حملۀ محمدعلیشاه به مجلس (۱۳۲۶ق)، دستگیر و مورد ضرب و جرح قرار گرفت، اما بعداً آزاد شد.[۶] پس از آن، با همکاری گروهی از جمله صنیعالدوله، از چهرههای مؤثر جنبش مشروطه، کمیتهای به نام واسطه یا نجات برای حل بحران میان ملت و شاه تشکیل داد، هرچند که نتیجه مطلوب را نگرفتند.[۷]
به گزارش تاریخنویسان، میزا یحیی، در دورۀ دوم مجلس (۱۳۲۷–۱۳۳۰ق) دوباره به نمایندگی رسید و به گروه اعتدالیها گرایش داشت.[۸] سپس در انتخابات مجلس دوم مشروطه (۱۳۳۳ق)، از تهران برگزیده شد و بهعنوان مجتهد برجستۀ پایتخت در امور کشور نقش مهمی ایفا کرد.[۹]
در شرح حال میرزا یحیی خویی آمده است که او از اظهار نظر سیاسی ابایی نداشت، در عزل و نصب وزرا دخالت میکرد، با قرارداد ۱۹۱۹م شدیداً مخالفت ورزید، و در مراسم تاجگذاری رضاشاه (۱۳۰۵ش) حضور داشت.[۱۰]
درگذشت
میرزا یحیی در ۱۰ شهریور ۱۳۲۴ش درگذشت[۱۱] و در نجف دفن شد.[۱۲] از او چهار پسر بهجا ماند: نظامالدین، جمالالدین، جواد و نورالدین امامی. جمالالدین[۱۳] امامی بعدها نمایندۀ دورههای ۱۴ تا ۱۷ مجلس شورای ملی شد و در سال ۱۳۴۴ش کتابخانۀ ارزشمند پدرش را به کتابخانۀ مجلس اهدا کرد.[۱۴]
پانویس
- ↑ مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ۱۳۷۷ش، ص۴۷؛ آقایی، تاریخ خوی،۱۳۵۰ش، ص۴۸۲.
- ↑ آقاسی، تاریخ خوی، ۱۳۵۰ش، ص۴۸۳.
- ↑ مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ۱۳۷۷ش، ص۴۷.
- ↑ حائری، اسناد روحانیت و مجلس، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۱؛ کلانتری باغمیشهای، روزنامه خاطرات شرف الدوله، ص۸۳،۸۴؛ مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ۱۳۷۷ش، ص۴۸-۴۷.
- ↑ ایران، مجلس شورای ملی، ص۳۲۳-۳۲۷؛ قهرمان، روزنامۀ خاطرات عین السلطنه، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۲۰۲۸-۲۰۲۹؛ برادران شکوهی، اعزام نمایندگان روحانی در دورۀ اول تبریز به مجلس شورای ملی، ۱۳۸۴ش، ص۲۰۶-۲۰۷.
- ↑ قهرمان، روزنامۀ خاطرات عین السلطنه، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۲۱۲۰، کسروی، تاریخ مشروطۀ ایران، ۱۳۸۱ش، ص۶۴۴، ۶۶۱.
- ↑ برادران شکوهی، اعزام نمایندگان روحانی در دورۀ اول تبریز به مجلس شورای ملی، ۱۳۸۴ش، ص۲۰۷.
- ↑ قهرمان، روزنامۀ خاطرات عین السلطنه، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۲۴۹۴؛ مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ۱۳۷۷ش، ص۴۸.
- ↑ فرهنگ قهرمانی،اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی، ۱۳۵۶ش، ص۴۴۵؛ ریاحی، تاریخ خوی، ۱۳۷۲ش، ص۲۵۰؛ طاهرزاده بهزاد، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، ۱۳۳۴ش، ص۴۶۶-۴۶۷.
- ↑ مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ۱۳۷۷ش، ص۴۸.
- ↑ ریاحی، تاریخ خوی، ۱۳۷۲ش، ص۲۵۰.
- ↑ https://rasekhoon.net/mashahir/show/582636
- ↑ ثقة الاسلام تبریزی، مجموعه آثار قلمی ثقظ الاسلام شهید تبریزی، ۱۳۵۵ش، ص۴۸۲؛ طاهر زداه بهزاد، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، ۱۳۳۴ش، ص۴۶۷.
- ↑ تاریخچۀ کتابخانۀ مجلس، ص۵۹.
منابع
- آقاسی، مهدی، تاریخ خوی، تبریز، بینا، ۱۳۵۰ش.
- خائری، عبدالحسین، اسناد روحانیت و مجلس، تهران، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- میرزا صالح، غلامحسین ، ایران مجلس شورای ملی، مذاکرات مجلس اول:۱۳۲۶-۱۳۲۴، توسعۀ سیاسی ایران در ورطۀ سیاست بین الملل، تهران، ۱۳۸۴ش.
- برادران شکوهی، سیروس، اعزام نمایندگان روحانی در دورۀ اول تبریز به مجلس شورای ملی، در مجموعه سخنرانی ها و مقالات همایش ملی انقلاب مشروطه، مرداد۱۳۸۳، تبریز، نشر ستوده، ۱۳۸۴ش.
- تاریخچه کتابخانه مجلس: اولین کتابخانه رسمی کشور، تهران، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- ثقة الاسلام تبریزی، علی بن موسی، مجموعه آثار قلمی ثقة الاسلام شهید تبریزی، چاپ نصرت الله فتحی، تهران، ۱۳۵۵ش.
- ریاحی، محمد امین، تاریخ خوی، تهران، ۱۳۷۲ش.
- قهرمان، میرزا سالور، روزنامۀ خاطرات عین السلطنه، تهران، چاپ مسعود سالور، و ایرج افشار، ۱۳۷۷ش.
- طاهر زاده بهزاد، کریم، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، تهران، ۱۳۳۴ش.
- فرهنگ قهرمانی، عطاءالله، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دوره ۲۴ قانونگذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی، تهران، ۱۳۵۶ش.
- کسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، ۱۳۸۱ش.
- کلانتری باغمیشهیی، ابراهیم، روزنامه خاطرات شرف الدولة، ۱۳۲۴-۱۳۲۷هق، چاپ یحیی ذکاء، تهران، ۱۳۷۷ش.
- مجتهدی، مهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد، تهران، ۱۳۷۷ش.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله : دانشنامه جهان اسلام