علی بن جعفر الصادق

از ویکی شیعه
پرونده:Ali ibn jafar.jpg
بقعه علی بن جعفر(ع) در قم
نام علی بن جعفر
کنیه ابوالحسن
درگذشت ۲۱۰ یا ۲۲۰ یا ۲۵۰ق
مدفن قم یا مدینه یا سمنان
لقب(ها) عریضی
پدر امام صادق(ع)
مادر نامعلوم
فرزند(ان) ۱۳ پسر و ۷ دختر
مختصات مدفن ۳۴°۳۷′۵۳″شمالی ۵۰°۵۳′۵۱″شرقی / ۳۴٫۶۳۱۳۲۴°شمالی ۵۰٫۸۹۷۶۱۵°شرقی / 34.631324; 50.897615
امامزادگان مشهور
عباس بن علی، زینب کبری، فاطمه معصومه، سید محمد، شاهچراغ
سایر امامزادگان

علی بن جعفر الصادق، مشهور به علی عُرَیضی کوچک‌ترین فرزند امام صادق(ع) است. او از برادرش، امام موسی بن جعفر(ع) و امام رضا(ع) روایاتی نقل کرده است. گفته شده علی تا زمان امام هادی(ع) زنده بود. او پرسش شیعیان و پاسخ موسی بن جعفر را منتقل می‌کرد و آنان را در کتابی نوشته که به‌نام حلال و حرام یا مسائل علی بن جعفر مشهور بوده است.

نسب، ولادت، لقب و کنیه

علی بن جعفر از فرزندان امام صادق(ع) است که نام مادرش در منابع نیامده و تنها به ام ولد بودن مادر او اشاره شده است.[۱] بعضی گفته‌اند که او هنگام درگذشت امام صادق(ع) (۱۴۸ق) دو سال داشته،[۲] ولی مامقانی سن وی را در آن هنگام، بین ۱۶ تا ۲۰ می‌داند، چون لازمه نقل روایت از پدرش، این سن را اقتضا می‌کند.[۳]

کنیه او ابوالحسن است،[۴] و به دلیل انتسابش به خاندان اهل بیت، وی را حسینی،[۵] هاشمی[۶] و علوی[۷] هم ملقب کرده‌اند. معروف‌ترین لقب علی بن جعفر، عُرَیضی است. عریض روستایی است در فاصله یک فرسخی مدینه که ملک خصوصی امام باقر(ع) بوده و پس از وی به امام صادق(ع) رسیده و طبق وصیتش، به علی بن جعفر رسید.[۸]


فرزندان و همسر

محدث قمی همسر علی بن جعفر را فاطمه دختر محمد بن عبدالله باهر نوشته است.[۹] ۱۳ پسر و ۷ دختر برای علی بن جعفر ثبت شده است:[۱۰]

پسران

دختران

  1. کلثوم
  2. علیه
  3. ملیکه
  4. خدیجه
  5. حمدونه
  6. زینب
  7. فاطمه[۱۲]

همراهی با امامان

شیخ طوسی، علی را از اصحاب امام صادق(ع)، امام موسی بن جعفر(ع) و امام رضا(ع) ذکر کرده است.[۱۳] و گفته است او کتابی داشته که در آن مسائلی را از امام کاظم(ع) پرسیده و نیز کتابی از احادیث امام رضا(ع) دارد.[۱۴]

بر اساس کتاب تاریخ قم که حاکی از دو ساله بودن علی بن جعفر در هنگام شهادت پدر است،[۱۵] او نمی‌توانسته از امام صادق(ع) حدیثی نقل کند، اما مطابق قول مامقانی، او هنگام شهادت پدرش سنی بین ۱۶ تا ۲۰ سال داشته است.[۱۶]

همراهی وی با امام هفتم تا آنجا بوده که خودش نقل می‌کند: همگام با برادرم در حالی که اهل و عیالش را همراه داشت، چهار مرتبه به عمره مشرف شدم. یک بار ۲۶ روز، بار دگر ۲۵ روز، دگربار ۲۴ روز و بار آخر ۲۱ روز طول کشید.[۱۷]

حسن بن فضال حدیثی نقل کرده که در آن امام کاظم(ع)، امامت امام رضا(ع) را به علی بن جعفر بیان می‌دارد و وی قبول می‌‌کند.[۱۸] در حدیثی که زکریا بن یحیی نقل کرده، علی بن جعفر در گفتگویی با حسن بن حسین بن علی بن حسین، نوه امام سجاد(ع)، به بیان امامت امام رضا(ع) پرداخته است.[۱۹]

علی بن جعفر، در تبلیغ امامت امام جواد(ع) هم کوشیده است. چنانکه محمد بن حسن بن عمار می‌گوید: روزی امام جواد(ع) به مسجد رسول خدا(ص) وارد شد، علی بن جعفر به سرعت ایستاد و بدون کفش و عبا نزد او شتافت و دستش را بوسید و احترامش کرد. ابوجعفر به او گفت:‌ ای عمو! بنشین. خدایت رحمت کند. او گفت: آقای من، چگونه بنشینم و شما ایستاده باشی؟! چون علی بن جعفر به جایگاه خود برگشت اصحابش او را سرزنش کرده، گفتند: شما عموی پدر او هستید، با او این‌گونه رفتار می‌کنید؟! او دست به ریش خود گرفت و گفت: خاموش باشید! اگر خداوند متعال صاحب این ریش سفید را سزاوار امامت ندانسته و این کودک را شایسته دانسته و به او چنان مقامی داده، من چگونه فضیلت او را انکار کنم؟! از سخن شما به خدا پناه می‌برم. من بنده او هستم.[۲۰]

وی امام هادی(ع) را هم درک کرده است[۲۱] ولی حدیثی از او نقل نکرده است.[۲۲][۲۳]

مشایخ

سخن او هنگام مرگ


پدرم یک سال قبل از رحلتش، هنگامی که اهل بیتش نزد او جمع بودند، فرمود: خداوند متعال به بندگانش به چیزی به اندازه اقرار به امامت تأکید نفرمود، ولی بندگان نسبت به هیچ چیز، به اندازه این امر انکار و تکذیب روا نداشتند.

مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها، ص ۳۱۹.

علاوه بر امام صادق (ع) و دو امام بعدی، دیگر مشایخ علی بن جعفر عبارتند از:

  1. حسین بن زید بن علی بن الحسین (ع) که تا اندازه‌ای شناخته‌شده است. کنیه‌اش ابوعبدالله و ملقب به مدنی است.[۲۴] وی ملقب به حسین ذوالدمعه است.
  2. سفیان بن عیینه[۲۵]
  3. محمد بن مسلم[نیازمند منبع]
  4. عبدالملک بن قدامه.[نیازمند منبع]
  5. معتب غلام امام صادق(ع)[نیازمند منبع]
  6. ابو سعید مکی[نیازمند منبع]

شاگردان

برخی امامزادگان ایران
نام امامزاده ازنسل امام شهر، استان
هلال بن علی امام علی (ع) اصفهان-آران و بیدگل
امامزاده هاشم امام علی (ع)
محمد بن حنفیه
گیلان-رشت
عبدالعظیم حسنی (حرم حضرت عبدالعظیم) امام حسن مجتبی(ع) ری
امامزاده داود امام حسن مجتبی(ع) تهران-کوه‌های کن
حسن بن حسین بن اسحاق امام حسن مجتبی(ع) لرستان-الیگودرز
جلال الدین اشرف امام حسن مجتبی(ع) گیلان-آستانه اشرفیه
امامزاده هاشم امام حسن مجتبی(ع) مازندران-آمل
امامزاده محسن(امامزاده کوه) امام حسن مجتبی(ع) همدان
محمد بن محمد بن زید(ع)(امامزاده محروق) امام سجاد(ع) خراسان رضوی - نیشابور
امامزاده عبدالله امام سجاد(ع) خوزستان-شوشتر
محمد بن زید بن علی(ع) امام سجاد(ع) خوزستان - شوشتر
علی بن محمد باقر(ع)(مشهد اردهال) امام باقر(ع) اصفهان - کاشان
علی بن جعفر الصادق امام صادق(ع) قم/ سمنان
علی زین العابدین(درب امام) امام صادق(ع) اصفهان
جعفر بن علی(امامزاده جعفر) امام صادق(ع) یزد
حمزه بن موسی(ع) امام کاظم(ع) تهران - ری
حسین بن موسی بن جعفر(ع)(علاءالدین حسین) امام کاظم(ع) فارس - شیراز
محمد بن موسی بن جعفر(ع) (سیدمیرمحمد) امام کاظم(ع) فارس - شیراز
حکیمه دختر امام کاظم امام کاظم(ع) کهکیلویه و بویراحمد - گچساران
اسحاق بن موسی(ع) امام کاظم(ع) مرکزی - ساوه
امامزاده شاهرضا امام کاظم(ع) اصفهان - شهرضا
امامزاده زینبیه امام کاظم(ع) اصفهان
آقاعلی عباس امام کاظم(ع) اصفهان - کاشان
امامزاده صالح امام کاظم(ع) تهران - تجریش
حسین بن موسی امام کاظم(ع) خراسان جنوبی - طبس
امامزاده محمد بن موسی امام کاظم(ع) خوزستان-دزفول
سید بهاءالدین محمد امام کاظم(ع) چهارمحال وبختیاری - شیخ شبان
علی بن حمزه امام کاظم(ع) فارس - شیراز
محمد بن حسن(آقامشهید) امام کاظم(ع) فارس - فراشبند
امامزاده یحیی امام کاظم(ع) سمنان
عبیدالله بن موسی(کوسه هجیج) امام کاظم(ع) کرمانشاه - روستای هجیج
سید سلطان محمد(پیرچوگان) امام کاظم(ع) هرمزگان - رودان
امامزاده عبدالله امام کاظم(ع) همدان
امامزاده حسین امام رضا(ع) قزوین
امامزاده جعفر(شاه کرم) امام رضا(ع) اصفهان
موسی بن محمد(موسی مبرقع) امام جواد(ع) قم
احمد بن موسی مبرقع(میراحمد) امام جواد(ع) اصفهان - کاشان
امامزاده اسماعیل امام جواد(ع) فارس - فسا
شاهزاده حسین امام هادی(ع) همدان

آن گونه که در کتاب‌های رجالی و مجموعه‌های روایی آمده، بیش از چهل راوی از وی نقل کرده‌اند که اسامی بعضی از آنها از این قرار است:

آثار

بقعه علی بن جعفر(ع) در قم
بقعه علی بن جعفر در سمنان
مسجد وبقعه علی بن جعفر(ع)در مدینه روستای عریض

نجاشی برای علی فقط یک کتاب و در موضوع مسائل حلال و حرام ثبت کرده است.[۲۷] آیت الله شبیری زنجانی وی را صاحب ۳ کتاب دانسته است.

وفات

ذهبی و برخی دیگر درگذشت عریضی را در ۲۱۰ق[۳۱] و ابن‌عنبه در سال ۲۲۰ق نوشته‌اند.[۳۲] بعضی، طول‏ حیات وی را تا سال ۲۵۲ق نیز بعید نشمرده‌ و مدت عمرش را ۱۲۰ سال بلکه بیشتر نوشته‌اند.[۳۳]

مسعودی، وفات وی را در ۲۷ ذی‌الحجه سال ۲۳۳ق و عمر وی را ۷۲ سال ذکر کرده است.[۳۴] اما این مطلب نمی‌تواند درست باشد، زیرا اگر وی هنگام شهادت پدرش (۱۴۸ق) حداقل دو سال داشته، باید هنگام وفات در ۲۳۳ق، کمینه ۸۷ سال داشته باشد.[نیازمند منبع]

بقعه

برای علی بن جعفر(ع) سه بقعه ذکر شده است: ۱. عریض (نزدیکی مدینه)، ۲. قم و ۳. سمنان.

بقعه موجود در قم

مجلسی اول، وی را مدفون در باغ بهشت قم می‌داند و می‌گوید هجرت او به دعوت مردم قم بوده است.[۳۵] مدرسی یزدی هم بر همین عقیده است و مدفون در قم را علی بن جعفر الصادق(ع) می‌داند.[۳۶] صاحب مستدرک الوسایل، مدفون بودن علی بن جعفر در قم را بعید می‌داند، چون اولا این مطلب در کتب رجالی نیامده، ثانیا اهل قم که برای اخذ روایت حتی مسافرت کردند، روایتی از وی نقل نکردند و ثالثا در کتاب تاریخ قم، اسمی از علی بن جعفر و هجرت وی در کنار اسم حدود ۱۰۰ نفر از مهاجرین سادات و امامزادگان به قم، نیامده است.[۳۷][۳۸]

بقعه و مسجد علی بن جعفر در عریض

صاحب مستدرک، مرقد علی بن جعفر را در عریض در یک فرسخی مدینه می‌داند که داری بقعه و بارگاه و مسجدی به همان نام است.[۳۹] این مسجد و بقعه در سال ۱۳۸۱ توسط حکومت سعودی تخریب شد.[۴۰]

بقعه‌ سمنان

در مرکز شهر سمنان،[۴۱] بقعه و بارگاهی به نام علی بن جعفر وجود دارد.[۴۲]

پانویس

  1. منتقله الطالبیه، ص۲۲۴؛ الکواکب المشرقیه، ج۲، ص۴۶۷؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۶۲۶.
  2. تاریخ قم، ص۲۲۴؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۶۲۶.
  3. خویی، معجم الرجال، ج۱۱، ص۲۹۱؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج۲، ص۲۷۳.
  4. رجال نجاشی، ص۱۷۶.
  5. شذورات الذهب، ج۲، ص۲۴.
  6. تهذیب التهذیب، ج۲، ص۲۹۳، رقم ۵۰۲.
  7. وفیات المشاهیر والاعلام، ج۱۴، ص۲۶۳.
  8. تاریخ قم، ص۲۲۴.
  9. منتهی آلامال، ج۲، ص۱۸۷.
  10. المعقبون، ج۲، ص۴۰۹-۴۱۰.
  11. المعقبون، ج۲، ص۴۰۹-۴۱۰.
  12. المعقبون، ج۲، ص۴۱۰.
  13. رجال شیخ طوسی، ص ۲۲۴ رقم ۳۳۷۹؛ رجال شیخ طوسی، ص ۳۳۹، رقم ۵۰۴۴؛ رجال شیخ طوسی، ص ۳۵۹، رقم ۵۳۱۷.
  14. طوسی، رجال طوسی، ص ۳۳۹.
  15. تاریخ قم، ۲۲۴.
  16. مامقانی، تنقیح المقال، ج ۲، ص ۲۷۳.
  17. قرب الاسناد، عبدالله بن جعفر حمیری، ص ۱۲۲.
  18. کتاب الغیبة، شیخ طوسی، ص ۳۸.
  19. سفینة البحار، محدث قمی، ج ۲،ص ۲۴۴.
  20. کلینی، ج ۲، ص ۱۰۶ و ۱۰۷؛ بحار الانوار، ج ۵۰، ص ۱۰۴؛ اختیار معرفة الرجال، ص ۴۲۹.
  21. المعقبون، ج ۲، ص ۴۰۹
  22. رجال البرقی، ص ۲۵؛ الارشاد، شیخ مفید، ج ۲، ص ۲۹ و ۲۸۷؛ رجال شیخ طوسی، س ۲۴۱ و۳۵۳؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۳۸۰
  23. رجال ابن داوود، ص ۲۳۸؛ مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۶۲۶؛ مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها، ص ۵۶ و ۵۷؛ رجال العلامه، ص ۹۲.
  24. مجمع الرجال، القهپایی، ج ۲، ص ۱۷۵.
  25. القهپایی، ج ۳، ص ۱۳۳.
  26. مستدرک الوسائل، محدث نوری، ج ۳، ص ۶۲۷؛ مسائل علی بن جعفر ومستدرکاتها، ص ۶۵-۶۸.
  27. رجال نجاشی، ص ۱۷۶.
  28. رجال نجاشی، ص ۲۵۱-۲۵۲ رقم ۶۶۲؛ الجامع فی الرجال، زنجانی، ج ۲، ص ۵۱۹.
  29. الفهرست، شیخ طوسی، ص ۸۸-۸۷، رقم ۳۶۷؛ الجامع فی الرجال، زنجانی، ج ۲، ص ۵۱۹.
  30. فهرست، شیخ طوسی، ۸۸-۸۷ رقم ۳۶۷؛ الجامع فی الرجال، زنجانی، ج ۲، ص ۵۱۹.
  31. ذهبی، العبر فی خبر، ج ۱، ص ۳۵۸؛ تهذیب التهذیب، ج ۲، ص ۳۳؛ مرآت الجنان، ج ۲، ص ۸۴؛ شذورات الذهب، ج ۲، ص ۲۴.
  32. ابن‌عنبه، عمدة الطالب، ص۲۳۱؛ خویی، معجم الرجال ج ۲۱، صص ۲۹۱-۲۹۲.
  33. مامقانی، تنقیح المقال ج ۲، ص ۲۷۳.
  34. مروج الذهب، ترجمه پاینده، ج ۲، ص ۵۳۴.
  35. روضة المتقین،ج ۱۴، ص ۱۹۱.
  36. تربت پاکان، ص ۴۴.
  37. مستدرک الوسایل، ج ۳، ص ۶۲۶-۶۲۷
  38. علوی، ص ۸.
  39. مستدرک الوسایل، ج ۳، صص ۲۲۷-۲۲۸.
  40. میقات حج - پاییز ۱۳۸۱، شماره ۴۱ - عُرَیْض نزهتگاه امامان علیهم السلام و مقبره علی بن جعفر علیه السلام، ص ۱۳۱
  41. این بارگاه دو درب ورودی از خیابان‌های شیخ فضل الله نوری و شهید رجایی دارد.
  42. سبزپوشان، احمد محیطی اردکانی، ص ۲۰۱؛ انوار پراکنده، ج ۱، ص ۲۴۴.

منابع

  • آقا بزرگ تهرانی، الذریعه.
  • ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، چاپ اول، هند، ۱۳۲۹R.
  • ابن داوود، رجال
  • ابن طباطبا ابراهیم بن ناصر بن طباطبا، منتقله الطالبیه، نجف اشرف، منشورات المطبعه الحیدریه، ۱۳۸۸ش.
  • ابن عنبه احمدبن علی، عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب، چاپ نجف.
  • ابوفلاح عبدالحی بن المعاد، شذورات الذهب فی اخبار من الذهب، بیروت.
  • برقی، رجال
  • حمیری عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، چاپ اسلامیه، ۱۳۷۰ش.
  • خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث، مرکز نشرآثار شیعه، ۱۳۶۹ش.
  • ذهبی، العبر فی خبر عن غبر، تحقیق صلاح الدین المنجد، چاپ کویت، ۱۹۶۰م.
  • رجایی، سید مهدی، الکواکب المشرقیه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۲۲ق.
  • رجایی، سید مهدی، المعقبون من آل ابی طالب، موسسه عاشورا، قم، ۱۳۸۵ش.
  • شبیری زنجانی آیت الله موسی، پیروز، قم، ۱۳۹۴ق.
  • شیخ طوسی، رجال
  • شیخ طوسی، الغیبه، اسلامیه، تهران.
  • شیخ طوسی، الفهرست، نجف، به تحقیق سیدصادق بحرالعلوم، منشورات المکتبه المرتضویه.
  • شیخ مفید، الارشاد، ترجمه و شرح فارسی: محمدباقر ساعدی، تصحیح: محمدباقر بهبودی، بی‌جا، انتشارات اسلامیه، ۱۳۸۰ش.
  • علوی، علی بن محمد، المجدی فی انساب الطالبین، به تحقیق سید احمد مهدوی دامغانی، قم: مرعشی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • قمی حسن بن محمد، تاریخ قم، تصحیح سید جلال الدین تهرانی، چاپ مجلس.
  • قمی شیخ عباس، سفینة البحار، مهارت، ۱۳۶۳ش.
  • قمی شیخ عباس، منتهی الآمال، چاپ علمی، ج۲.
  • قهپایی، مجمع الرجال، اصفهان، ۱۳۸۴ق.
  • کشی، اختیار معرفه الرجال، دانشگاه مشهد، ۱۳۸۵ش.
  • کلینی، اصول کافی، ترجمه جواد مصطفوی، اسلامیه، تهران.
  • محمدی محمد مهدی، انوار پراکنده، انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۷۶ش.
  • محیطی اردکانی احمد، سبزپوشان، انتشارات زائر، قم، ۱۳۸۴ش.
  • مجلسی محمد باقر، بحارالانوار، اسلامیه، ۱۳۸۵ش.
  • مجلسی محمدتقی، روضه المتقین، ج۱۴، کوشانپور، علمیه قم، ۱۳۹۹ق.
  • مدرسی طباطبایی، سیدحسین، چاپ مهر، ۱۳۳۵ش.
  • مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ نجف، ۱۳۵۰ق.
  • مرات الجنان، یاحقی.
  • مسائل علی بن جعفر ومستدرکاتها، موسسة ال البیت، ۱۴۰۹ق.
  • مسعودی علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ چهارم، علمی، ۱۳۷۰ش.
  • مناقب، ابن شهر آشوب، چاپ چهارم، تصحیح هاشم محلاتی، علامه قم، ۱۳۶۲ق.
  • نجاشی احمد بن علی، رجال نجاشی، داوی، قم، ۱۳۹۸ق.
  • نوری میرزا حسین، مستدرک الوسائل، چاپ رحلی، ج۳.