محمداسحاق فیاض

محمداسحاق فیاض

اطلاعات فردی
نام کامل	محمداسحاق فیاض
لقب	آیت الله العظمی
تاریخ تولد	۱۳۰۹ش/۱۹۳۰م
محل زندگی	نجف
تاریخ وفات	۱۴۰۵ش
خویشاوندان سرشناس	مدرس افغانی (پدر همسر)
اطلاعات علمی
استادان	سید ابوالقاسم خویی • محمدعلی مدرس افغانی • میرزا علی فلسفی • مجتبی لنکرانی • سید اسدالله مدنی • کاظم تبریزی
شاگردان	هاشم صالحی (تركمانی) • محمد محقق بلخی • علی مروجی • سيد حسن مرعشی • مهدی مصلی
محل تحصیل	حوزه علمیه نجف
اجازه اجتهاد از	سید ابوالقاسم خويی
تألیفات	محاضرات فی اصول الفقه • منهج الحکومة الاسلامیة • احکام البنوک • موقع المراة فی نظام السیاسی الاسلامی • المسائل الطبیة
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
وبگاه رسمی	http://www.alfayadh.org

محمداسحاق فیاض (۱۳۰۹ش-۱۴۰۵ش) مرجع تقلید، استاد درس خارج در حوزه علمیه نجف و اهل افغانستان بود. او در زمان مرجعیتِ سید ابوالقاسم خویی، از شاگردان نزدیک و همراهان وی به شمار می‌آمد.

فیاض بیش از ۴۰ اثر در موضوعات فقهی، اصولی، اجتماعی و سیاسی نوشته است. محاضرات فی اصول الفقه، تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقی، منهاج الصالحین، احکام البنوک(احکام بانکها)، منهج الحکومة الاسلامیة(حکومت اسلامی) و موقع المراة فی النظام السیاسی الاسلامی (جایگاه زنان در نظام سیاسی اسلامی) از این جمله‌اند که برخی به فارسی ترجمه شده‌اند. برخی از نظریات وی با دیدگاه‌های سنتی متفاوت است.

فیاض حکومت اسلامی را در قالب ولایت فقیه می‌دید ولی برای برخی کشورها مثل افغانستان و عراق حکومتی که بتواند اسلام را اجرا کند را کافی می‌دانست هر چند که زیر نظر ولی فقیه نباشد. پس از سقوط حکومت صدام در ۲۰۰۳م، آیت‌الله فیاض در حمایت از تدوین، تصویب و تایید قانون اساسی جدید عراق، و نیز شرکت مردم در همه‌پرسی آن و انتخابات پارلمان و رهنمود برای تشکیل دولت، نقش و فعالیت داشت.

در دیدگاه فیاض زنان می‌توانند به مقامات سیاسی و حتی ریاست‌جمهوری برسند و نیز به فتوای وی دختران اگر نشانه بلوغ نداشته باشند در ۱۳ سال تمام قمری مکلف می‌شوند.

معرفی اجمالی

محمداسحاق فیاض اهل افغانستان و از مراجع تقلید شیعه ساکن نجف در قرن پانزدهم قمری بود. او از شاگردان سید ابوالقاسم خوئی بود که تا پیش از درگذشت او و به احترام استاد خود، تا چند سال از چاپ و نشر توضیح المسائل خودداری می‌کرد و مقلدان را به آیت‌الله خویی ارجاع می‌داد؛ ولی پس از اصرار فراوان آنها، رساله عملیه خود را منتشر کرد. دفاتر این مرجع پس از سقوط صدام در سال ۲۰۰۳م، در خارج از عراق، در ایران، افغانستان و پاکستان تأسیس شد. سید محمد صدر، پدر مقتدی صدر، به فرزندان و پیروان خود توصیه کرد که پس از وی، از سید کاظم حائری یا محمد اسحاق فیاض تقلید کنند.

مرکز مطالعات استراتژیک سلطنتی اردن، در سال ۲۰۲۲ محمداسحاق فیاض را به عنوان یکی از دانشمندان برجسته جهان اسلام و یکی از دو چهره‌ای معرفی کرد که مهم‌ترین کرسی تدریس در حوزه شیعه اثناعشری را در اختیار دارد و نزد مسلمانان شیعه مخصوصا در جنوب آسیا از احترام بالایی برخوردار است.

زندگی‌نامه

محمداسحاق فیاض (چپ) و فرزندش محمود (راست).

محمد اسحاق در ۱۳۰۹ش/۱۹۳۰م در روستای صوبه از بخش جاغوری در ولایت غزنی واقع در افغانستان به‌دنیا آمد. والدین محمداسحاق فیاض از قوم هزاره بودند. پدرش، محمدرضا (درگذشت ۱۳۶۸ش) کشاورز بود.

فیاض در ۳۰ سالگی ازدواج کرد و چهار دختر و سه پسر دارد. او در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ مصادف با روز عید غدیر سال ۱۴۴۷ق در بیمارستانی در بغداد درگذشت. فرزند وی، محمود، نمایندگی او را برعهده داشت.

زندگی علمی

سید عبدالمجید خویی، فرزند سید ابوالقاسم خویی، زندگی‌نامه فیاض را به عربی نگاشته و به فارسی ترجمه شده است.

تحصیلات ابتدایی در افغانستان و ایران

محمداسحاق در پنج سالگی به مکتب ده مجاور فرستاده شد تا قرآن بیاموزد. سپس آموزش کتاب جامع المقدمات را شروع کرد. او پس از مدتی به ده دورتر، حوت‌قل رفت که شیخ قربانعلی وحیدی، دانش‌آموخته حوزه نجف، در آنجا مدرسه دینی ایجاد کرده بود. تحصیل فیاض در این مدرسه، چهار سال طول کشید و کتاب‌های جامع المقدمات و سیوطی را تمام کرد. ملا اسماعیل و ملاحیدر علی اساتید وی بودند.

شیخ فیاض، پس از فوت مادرش، وارد ایران شد. او یک‌سال در مدرسه حاج‌حسن، محله بالا خیابان مشهد ماند و در آنجا حاشیه ملاعبدالله (درباره منطق) و بخشی از مطول (در علم معانی، بیان و بدیع) را نزد شیخ محمدحسین نیشابوری فرا گرفت.

مهاجرت به نجف

فیاض از مشهد به قم و از آنجا به اهواز رفت. در اهواز به کمک سید ابوالحسن بحرانی، به بصره رفت. محمداسحاق در بصره، مهمان شیخ عبدالمهدی مظفر بود که اسباب رفتن او را به سوی نجف مهیا کرد او در مدرسه سلیمیه در محله مشراق نجف ساکن شد.

شیخ فیاض پس رفتن به نجف، کتاب مطول را با محمدعلی مدرس افغانی تکمیل کرد. قوانین الاصول، حاشیه ملاعبداللّه و شرح لمعه را نزد میرزا کاظم تبریزی، سید اسدالله مدنی و میرزا علی‌آقا فلسفی فراگرفت. و برای تحصیل کفایة الاصول، رسائل و مکاسب محرمه در درس شیخ مجتبی لنکرانی حاضر شد.

شاگردی و همراهی آیت‌الله خویی

شیخ فیاض در ۲۰ سالگی به درس خارج در حوزه علمیه نجف راه یافت و در درس سید ابوالقاسم خویی شرکت می‌کرد. ارتباط و همراهی فیاض با آیت‌الله خویی حدود ۳۵ سال تا زمان فوت وی ادامه داشت. به نقل از محمود فیاض فرزند آیت‌الله فیاض، پدرش شخصیت آیت‌الله خویی را الگوی خود می‌دانست و هر ساله مراسم گرامیداشت استاد خود را در نجف برگزار می‌کرد.

حضور محمد اسحاق فیاض در درس سید خویی، ۱۵ سال طول کشید. از اواخر دوره شاگردی، فیاض در کارهای دفتر و سفر به شهرهای دور و نزدیک خویی را همراهی می‌کرد. او همچنین در شورای استفتای آیت الله خویی فعالیت می‌کرد. سید محمد روحانی، میرزا علی غروی، سید محمدباقر صدر، میرزا جواد تبریزی، حسین وحید خراسانی، سید محمدتقی قمی، میرزا علی‌آقا فلسفی و سید علی سیستانی از دیگر اعضای شورای استفتا بودند که برخی از آنها بعدها به مرجعیت رسیدند.

تدریس

فیاض در کنار تحصیل سطح عالی، تدریس کتاب‌هایی را که از تحصیل آن فارغ گردیده، برای طلاب مبتدی شروع کرد. این مدرس تا ۱۳۵۶ش/۱۹۷۸م کتاب‌های سطوح عالی معمول و رائج در حوزه یعنی رسائل، مکاسب و کفایه را در جلسات پیاپی در مسجد هندی تدریس می‌کرد. شیخ فیاض همچنین بیش از ۱۰ سال استاد سطوح عالی حوزه در جامعة الدینیة النجف بود که سید محمد کلانتر آن را تأسیس کرد.

در سال ۱۳۵۶ش شیخ فیاض شروع به ارائه درس خارج کرد. جلسات این درس در مدرسه سید یزدی واقع در محله عماره برگزار می‌گردید. بعد از افتتاح مدرسه دارالعلم توسط آیت‌الله خویی در ۱۳۵۹ش/۱۹۸۰م؛ مجلس درس وی به این مدرسه منتقل شد. پس از تخریب این مدرسه توسط صدام، مسجد هندی برای مدت کوتاهی مکان درس وی شد. ولی دوباره از آنجا به مدرسه سید یزدی منتقل شد و تا آخر در همان مدرسه تدریس می‌کرد. تدریس وی به زبان عربی بود.

برخی دیدگاه‌ها

از نظر فیاض، شیعه افراط ندارد و مبتنی بر اصول است؛ از این رو استقبال از آن در آینده بیشتر و بیشتر می‌شود. او هم‌چنین معتقد است که شیعه باید خود را با علم، تحصیل ثروتِ مشروع، سازمان‌دهی و نقش‌آفرینی قدرتمند کند. از نظر او اقلیت بودن دلیل بر ضعیف بودن نیست. محمداسحاق فیاض معتقد است استقلال مالی و سیاسی، میانه‌روی و پژوهش علمی در حوزه‌های علمیه شیعه، مهم‌ترین شاخصه‌های این مراکز علمی است و باید حفظ شود.

فیاض درباره جایگاه اجتماعی و حقوق زنان، نقش ماهیت حکومت را مهم می‌داند. به عقیده او، در حکومت اسلامی به جز چند مقام خاص، زنان حق فعالیت در همه مشاغل و پست‌ها را دارند. فیاض به دست گرفتن تمامی پست‌ها و مقام‌ها را برای زنان شایسته در حکومت غیراسلامی، جایز می‌داند.

به نظر او حجاب هرچند واجب و تکلیف شرعی است، اما درباره رعایت آن فقط تذکر را مجاز می‌شمارد و قائل به اجبار نیست. به فتوای وی سن بلوغ دختران ۱۳ سال تمام قمری است مگر این که پیش از آن سایر نشانه‌های بلوغ در آنها آشکار شده باشد.

محمداسحاق فیاض اقتصاد اسلامی را براساس مالکیت‌های همگانی، فردی و اقتصاد آزاد در محدوده قوانین اسلامی تعریف کرده است.

فیاض و حکومت اسلامی

نظر محمداسحاق فیاض درباره حکومت اسلامی به‌ویژه ولایت فقیه، در کتاب وی به نام الحکومة الاسلامیة که به فارسی و با نام حکومت اسلامی ترجمه شده، آمده است. فیاض شایستگی فقیهان برای حکومت را دارای دلیل و استدلال عقلی می‌داند. او اعلمیت فقیه حاکم را شرط دانسته و اختیارات ولی فقیه را محدود به چارچوب شریعت تعریف می‌کند. فیاض همچنین ولی‌فقیه را موظف به تشکیل شورای مشاوران کارشناس می‌داند تا از اتلاف بیت‌المال مسلمانان جلوگیری شود.

از دیدگاه فیاض، عنوان حکومت اسلامی را می‌توان به دوگونه شکل داد: نخست حکومتی که در راس آن ولی‌فقیه اعلم و دارای شرایط کامل قرار دارد و تمام نظام سیاسی و اجتماعی بر اساس اسلام ایجاد شده است؛ دوم حکومتی که ریاست به عهده ولی فقیه نیست، ولی قوانین مخالف اسلام نبوده و اکثریت مردم مسلمان هستند. او حکومت اسلامی از نوع دوم را برای عراق و افغانستان با توجه به پیچیدگی‌ها و ساختار جامعه مناسب می‌داند.

عدم حمایت از گروه خاص در عرصه سیاسی عراق

فیاض پس از سقوط صدام حسین و تشکیل اداره موقت عراق، از تدوین قانون اساسی عراق و تصویب و تأیید قوانین اسلامی در آن، و نیز شرکت و رأی مردم در همه‌پرسی آن حمایت کرد. همچنین او در اولین انتخابات پارلمانی عراق از ائتلاف گروه‌های شیعه‌ عراق حمایت کرد؛ ولی پس از آن، از روند طولانی شدن و مانع‌تراشی افراد سیاسی برای تشکیل دولت و نیز رواج فساد و عدم توجه به نیازهای عمومی، انتقاد کرد.

فیاض بر آزادی مردم و عدم دخالت روحانیت در امور سیاسی بخصوص در انتخابات تاکید دارد. دفتر محمداسحاق فیاض در اردیبهشت (ثور) ۱۳۹۷ش، پیش از انتخابات ۲۰۱۸م پارلمان عراق، اعلامیه‌ای منتشر کرد که در آن عدم حمایت او را از هیج جریان و گروه خاص سیاسی بیان داشت.

تألیفات

تعداد تالیفات آیت‌الله فیاض بیش از چهل اثر است. بیشتر این آثار در موضوعات فقهی، اصولی و نیز طرح دیدگاه‌های این مرجع درباره برخی مسائل اجتماعی و سیاسی مطرح در کشورهای اسلامی است:

• منهج الحکومة الاسلامیة: درباره حکومت اسلامی به‌ویژه ولایت فقیه. انگیزه فیاض از نگارش این کتاب پاسخ به پرسش‌ها و درخواست درباره نظر وی درباره ولایت فقیه بوده است. منهج الحکومة الاسلامیه در نخستین ماه‌های پس از سقوط صدام منتشر گردید و با عنوان حکومت اسلامی، به فارسی نیز ترجمه شده است.
• محاضرات فی اصول الفقه: این کتاب اولین تألیف آیت‌الله فیاض است که یادداشت‌های درس اصول آیت‌الله خویی است. خویی پس از خواندن نوشته‌های وی، آن را بهترین تقریر خواند و اجازه چاپ آن را داد (آبان(عقرب)۱۳۴۱ش/نوامبر۱۹۶۸م) در حالی که برخی از اطرافیان خویی به دلیل جوان بودن و تبار افغانستانی وی، راضی به این کار نبودند. در پیش‌گفتار این کتاب، آیت‌الله خویی از او به عنوان «نور چشمش» یاد کرده است. محاضرات در ۱۰ جلد نوشته شده که ۵ جلد آن به چاپ رسیده است.
• تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقی: توضیح و شرح مطالب عروة الوثقی در ۱۰ جلد.
• احکام البنوک، که در آن به احکام اسلامی بانک‌ها، سهام، اوراق و بازارهای مالی (بورس) پرداخته شده است. این کتاب به فارسی ترجمه و با دو عنوان «بانک از نظر اسلام» و «بانکداری از نگاه اسلام» نشر شده است.
• منهاج الصالحین در ۳ جلد: رساله توضیح‌المسائل به زبان عربی
• المباحث الاصولیة در ۱۴ جلد: شرح و توضیح مسائل اصولی
• موقع المراة فی النظام السیاسی الاسلامی؛ این کتاب با عنوان جایگاه زن در نظام سیاسی اسلامی به فارسی ترجمه شده است.
• المسائل الطبیة. پرسش و پاسخ‌هایی در مسائل پزشکی مانند مرگ مغزی، اهدای عضو، اهدای رحم، تلقیح مصنوعی، خطای پزشکی، دیه و پزشکی قانونی. این کتاب به فارسی ترجمه شده است.
• نرم‌افزار مجموعه آثار آیت‌الله فیاض توسط مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، تولید و عرضه شده است. متن ۲۷ عنوان کتاب در ۵۴ جلد از آثار شیخ محمداسحاق فیاض به زبان‌های عربی و فارسی در موضوع‌های فقه، اصول فقه، فتاوا و مسائل جدید، محتوای علمی این نرم‌افزار را تشکیل می‌دهد.

گالری

• 
  آیت‌الله فیاض و آیت‌الله صافی گلپایگانی، مرداد(اسد) ۱۳۹۴ش (مشهد)
• 
  آیت‌الله فیاض و آیت‌الله بشیر حسین نجفی (نجف)
• 
  آیت‌الله فیاض و آیت‌الله مکارم شیرازی، مرداد(اسد) ۱۳۹۴ش (مشهد)
• 
  آیت‌الله فیاض و آیت‌الله سیستانی (نجف)
• 
  آیت‌الله فیاض و آیت‌الله سید محمدسعید حکیم (نجف)