مرگ مغزی
 | این نوشتار با رویکرد فقهی نوشته شده است. برای آگاهی بیشتر و سویههای دیگر موضوع به منابع دیگر مراجعه کنید. |
مرگ مَغزی از مسائل مستحدثه فقهی که به از بینرفتن کامل و غیرقابل بازگشت فعالیتهای مغز گفته میشود. فقیهان درباره زنده یا مرده بودن بیمار مرگ مغزی اختلافنظر دارند و این اختلاف به معیار تشخیص مرگ، مانند تشخیص عرف، پزشک متخصص یا فقیه، بازمیگردد. برخی فقها با ملاک دانستن نظر عرف، احکام حیات را بر بیمار مرگ مغزی جاری میدانند و در مقابل، گروهی با واگذاری تشخیص موضوع به پزشک متخصص، او را مرده تلقی کردهاند؛ همچنین دیدگاهی وجود دارد که ملاک نهایی تشخیص حیات و مرگ را نظر فقیهِ آگاه به زبانِ عرف میداند.
بیماران مرگ مغزی دارای احکام فقهی خاصی هستند؛ از جمله، تا پیش از تحقق مرگ کامل، کفن و دفن آنان جایز نیست. در جواز پیوند اعضای این بیماران اختلاف وجود دارد؛ برخی در صورت تسریع مرگ آن را جایز نمیدانند و برخی در صورتی که نجات جان مسلمانی بر آن متوقف باشد، پیوند را مجاز میشمارند. به نظر گروهی، اگر فعالیت قلب تنها با دستگاه باشد، قطع و پیوند اعضا جایز است. در مورد ادامه درمان و قطع دستگاههای پزشکی نیز میان فقها اختلافنظر وجود دارد.
مفهومشناسی
مرگ مغزی از مفاهیمی است که از پزشکی وارد فقه شده[۱] و به توقف کامل فعالیتهای مغز گفته میشود، در حالی که قلب و برخی اعضای دیگر همچنان فعالاند.[۲] برخی قید «غیرقابل بازگشت و جبران» را نیز بدان افزودهاند.[۳] در این حالت، خونرسانی و اکسیژنرسانی به مغز متوقف شده و بافتهای مغزی از بین میروند.[۴] تنفس بیمار بهوسیله دستگاه انجام میشود و معمولاً پس از مدتی دچار ایست قلبی میگردد.[۵]
مرگ مغزی با کُما (زندگی نباتی) تفاوت دارد؛ زیرا در کما، مغز زنده است و امکان بازگشت وجود دارد، اما در مرگ مغزی، مغز به طور کامل از کار افتاده و بازگشتپذیر نیست.[۶]
برخی از پژوهشگران عناوین فقهی مانند حیات غیرمستقر (ناپایدار)، جنین پیش از دمیدن روح در او، حالت احتضار را با مرگ مغزی تطبیق دادهاند.[۷]
بیمار مرگ مغزی، زنده یا مرده؟
فقها در عنوان مرده یا زنده بودن بیمار دچار مرگ مغزی، دیدگاههای مختلفی دارند. اختلافنظر آنان به معیار تشخیص مرگ بازمیگردد؛ اینکه ملاک، عرف، پزشک یا فقیه باشد.[۸]
- برخی از فقها همچون محمد فاضل لنکرانی[۹] و میرزا جواد تبریزی[۱۰] تشخیص عرف را معتبر دانسته و از آنجا که عرف بیمار مرگ مغزی را زنده میداند، احکام حیات را بر او جاری میکنند.[۱۱]
- گروهی از فقها مانند ناصر مکارم شیرازی[۱۲] و حسین نوری همدانی[۱۳] تشخیص موضوع را بر عهده پزشکان متخصص دانستهاند. بر این اساس، نوری همدانی مرگ مغزی را مرگ کامل میشمارد[۱۴] و مکارم شیرازی بیمار مرگ مغزی را نه زنده و نه کاملاً مرده تلقی کرده و قائل به جریان برخی احکام حیات و برخی احکام موت است.[۱۵]
- محمد مؤمن قمی، تشخیص علائم حیاتی مغز را به پزشک واگذار میکند؛ اما ملاک نهایی تشخیص حیات و مرگ را نظر فقیهِ آگاه به زبانِ عرف میداند[۱۶] و معیار زنده بودن را فعالیت خودبهخودی قلب (بدون دستگاه) میشمارد.[۱۷]
احکام فقهی
برخی از احکام خاص بیماران دچار مرگ مغزی از این قرار است:
- کفن و دفن: دفن و کفن و غسل میت فرد دچار مرگ مغزی تا زمانی که به مرگ کامل نرسیده، جایز نیست.[۱۸]
- پیوند اعضا: در جواز پیوند اعضای بیماران مرگ مغزی اختلافنظر وجود دارد. از نظر فقیهانی مانند سید علی خامنهای[۱۹] و فاضل لنکرانی[۲۰] اگر برداشت اعضا موجب تسریع مرگ بیمار شود، جایز نیست؛ اما در صورتی که چنین اثری نداشته باشد و با اذن قبلیِ بیمار یا به منظور نجات جان انسان محترمی انجام گیرد، مجاز است.[۲۱] مکارم شیرازی جواز برداشت و پیوند اعضا را مشروط به نجات جان مسلمان دانسته است.[۲۲] محمد مؤمن نیز در صورتی که فعالیت قلب تنها بهوسیله دستگاه باشد، قطع اعضا و پیوند آنها را جایز میداند.[۲۳] مستند جواز قطع عضو و پیوند، قاعده اضطرار و قاعده الزام دانسته شده است.[۲۴] در شرط بودن اذن بیمار یا رضایت بازماندگان اختلافنظر وجود دارد.[۲۵] بر اساس قوانین موجود، استفاده از اعضای بیماران مرگ مغزی منوط به وصیت بیمار یا موافقت اولیای او است.[۲۶]
- معالجه بیمار:درباره وجوب ادامه درمان یا جواز قطع دستگاههای پزشکی اختلاف وجود دارد.[۲۷] فقیهانی مانند مانند میرزا جواد تبریزی،[۲۸] مکارم شیرازی[۲۹] و نوری همدانی[۳۰] ادامه معالجه را واجب نمیدانند؛ اما فاضل لنکرانی، ادامه معالجه را واجب و قطع آن را جایز ندانسته است.[۳۱] به نظر میرزا جواد تبریزی، اگر قطع دستگاه موجب تسریع مرگ بیمار شود، جایز نیست.[۳۲]
- دیه: اگر بیمار مرگ مغزی زنده محسوب شود، کشتن او موجب دیه کامل است.[۳۳] برخی فقها اذن بیمار به قتل خود را موجب سقوط قصاص و دیه دانستهاند؛[۳۴] اما گروهی دیگر معتقدند اذن به قتل، موجب سقوط قصاص نمیشود؛ زیرا انسان نسبت به نابودی خود سلطه و اختیار ندارد.[۳۵]
- حکم زوجیت: به نظر برخی فقها، حکم ازدواج باقی است؛[۳۶] اما پرداخت هزینههای درمان خارج از حد متعارف، به عنوان نفقه واجب نیست.[۳۷]
- ارث: اموال فرد دچار مرگ مغزی تا پیش از تحقق مرگ کامل، به عنوان ارث تقسیم نمیشود.[۳۸]
کتابشناسی
آثار مستقلی درباره مرگ مغزی تألیف شده است، از جمله: «مرگ مغزی؛ پردازش فقهی - حقوقی»، اثر حمید ستوده، «مرگ مغزی و پیوند اعضا از دیدگاه فقه و حقوق»، به قلم حسین حبیبی، «پیوند اعضا در آیینه فقه همراه با بررسی مرگ مغزی»، اثر علی پورجواهری، «موت الدماغ بین الطب و الاسلام»، اثر ندی محمد نعیم الدقر، «مرگ مغزی از منظر فقه و حقوق»، از محمد رحمتی، «پیوند اعضا و مرگ مغزی در آیینه فقه»، به قلم محسن مرتضوی و «احکام فقهی و حقوقی مرگ مغزی»، نوشته امراله نیکومنش.
درباره مرگ مغزی نشستها و همایشهایی نیز برگزار شده است از جمله:
- نشست «بررسی ابعاد فقهی و حقوقی مرگ مغزی» توسط مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) در اسفند ۱۳۹۰ش و اردیبهشت ۱۳۹۱ش در قم.[۳۹]
- کنفرانس «مرگ مغزی و چالشهای اخلاقی آن» به همت گروه اخلاق پزشکی مرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در آبان ۱۳۹۱ش در تهران.[۴۰]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ ستوده، مرگ مغزی؛ پردازش فقهی - حقوقی، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ص۷۷.
- ↑ خدادادی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۹.
- ↑ به عنوا نمونه نگاه کنید به: منتظری، احکام پزشکی، ص۱۱۹؛ علیاننژادی، احکام پزشکی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۴.
- ↑ نگاه کنید به: گودرزی و کیانی، پزشکی قانونی، ۱۳۹۲ش، ص۴۲و۴۳.
- ↑ خدادادی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۹.
- ↑ نگاه کنید به: گودرزی و کیانی، پزشکی قانونی، ۱۳۹۲ش، ص۸۳؛ ستوده، مرگ مغزی؛ پردازش فقهی - حقوقی، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ص۵۶و۵۷.
- ↑ نگاه کنید به: ستوده، مرگ مغزی؛ پردازش فقهی - حقوقی، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ص۵۸-۶۱.
- ↑ نگاه کنید به: ستوده، مرگ مغزی؛ پردازش فقهی - حقوقی، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ص۷۸.
- ↑ خدادادی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۹و۱۵۰.
- ↑ خویی و تبریزی، احکام جامع مسائل پزشکی، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۹.
- ↑ خدادادی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۹و۱۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، دایره المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ص۴۴.
- ↑ نوری همدانی، هزار و یک مسئله فقهی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۵۳و۲۵۴.
- ↑ نوری همدانی، هزار و یک مسئله فقهی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۵۳و۲۵۴.
- ↑ علیاننژادی، احکام پزشکی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۳و۱۱۴.
- ↑ مؤمن، «پیوند اعضا»، ص۴۵.
- ↑ .مؤمن، «پیوند اعضا»، ص۴۴.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۴۶.
- ↑ خامنهای، اجوبةالاستفتائات، ۱۴۲۴ق، ۲۸۷.
- ↑ خدادادی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۱.
- ↑ خامنهای، اجوبةالاستفتائات، ۱۴۲۴ق، ۲۸۷.
- ↑ علیاننژادی، احکام پزشکی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۴و۱۱۵.
- ↑ مؤمن، «پیوند اعضا»، ص۴۴؛ قائنی، المبسوط مسائل طبیه، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ قائنی، المبسوط مسائل طبیه، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۲.
- ↑ نگاه کنید به: علیاننژادی، احکام پزشکی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۵؛ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۴۵.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۴۳.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۳۴و۳۳۵.
- ↑ خویی و تبریزی، احکام جامع مسائل پزشکی، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۹.
- ↑ علیاننژادی، احکام پزشکی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۴و۱۱۷.
- ↑ نوری همدانی، هزار و یک مسئله فقهی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۵۳و۲۵۴.
- ↑ خدادادی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۰.
- ↑ خویی و تبریزی، احکام جامع مسائل پزشکی، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۵.
- ↑ خدادادی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۰.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۳۶-۳۳۸.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۳۹.
- ↑ علیاننژادی، احکام پزشکی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۳.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۴۹.
- ↑ علیاننژادی، احکام پزشکی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۳.
- ↑ «گزارشی از نشست مرگ مغزی(۲)»، وبسایت مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
- ↑ «کنفرانس مرگ مغزی و چالشهای اخلاقی آن برگزار شد»، وبسایت مرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی.
منابع
- خامنهای، سید علی، اجوبةالاستفتائات، قم، دفتر معظم له، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- خدادادی، غلامحسین، احکام پزشکان و بیماران مطابق با فتوای آیت الله العظمی فاضل لنکرانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۸۵ش.
- خویی، سید ابولقاسم و جواد تبریزی، احکام جامع مسائل پزشکی، قم، دار الصدیقة الشهیدة(س)، ۱۳۹۰ش.
- ستوده، حمید، مرگ مغزی؛ پردازش فقهی - حقوقی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، بیتا.
- علیاننژادی، ابوالقاسم، احکام پزشکی مطابق با فتاوای آیت الله العظمی مکارم شیرازی، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب(ع)، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۵ش.
- قائنی، محمد، المبسوط مسائل طبیه، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- گودرزی، فرامرز و مهرزاد کیانی، پزشکی قانونی برای دانشجویان رشته حقوق، تهران، انتشارات سمت، چاپ دهم، ۱۳۹۲ش.
- منتظری، حسینعلی، احکام پزشکی، قم، نشر سایه، چاپ سوم، ۱۴۲۷ق.
- مؤمن، محمد، «پیوند اعضا»، مجله فقه اهل بیت(ع)، شماره ۳۴، تابستان ۱۳۸۲ش.
- نوری همدانی، حسین، هزار و یک مسئله فقهی(مجموعه استفتائات)، قم، مهدی موعود(ع)، ۱۳۸۸ش.
- «گزارشی از نشست مرگ مغزی(۲)»، وبسایت مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
- «کنفرانس مرگ مغزی و چالشهای اخلاقی آن برگزار شد»، وبسایت مرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی.
پیوند به بیرون
- ماهیت مرگ مغزی از نظر قرآن و روایات، محمود سراجی.
- مبانی حکم حیات و موت در پدیده مرگ مغزی از منظر فقه مذاهب اسلامی، حمید مسجدسرائی و اعظم نظری.
- موت الدماغ بین الفقهاء و الاطباء، حمد محمد الهاجری.