مقاله نامزد خوبیدگی

کفایة الاصول (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
کِفایةُ الاُصول
کفایه الاصول.jpg
اطلاعات کتاب
نام‌های دیگر: کفایه
نویسنده: محمدکاظم خراسانی
موضوع: اصول فقه
زبان: عربی
به تصحیح: مؤسسه آل البیت
تعداد صفحات: ۵۵۴
ترجمه به دیگر زبان‌ها: فارسی، اردو، انگلیسی و ژاپنی
اطلاعات نشر
ناشر: موسسه آل البیت
محل نشر: قم
تاریخ نشر: ۱۴۰۹ق
نوبت چاپ: اول
پیوند: مشاهده کتاب

کِفایَةُ الاُصول کتابی نوشته آخوند خراسانی (درگذشته ۱۳۲۹ق) مرجع تقلید، حاوی یک دوره اصول فقه به زبان عربی است. این کتاب متن درسی در سطح عالی و نیز محور بحث درس‌های خارج اصول فقه حوزه‌های علمیه است. از این‌رو حدود ۲۰۰ شرح، حاشیه و تعلیقه بر آن نوشته‌ شده است. استفاده از عبارت‌های کوتاه و واژگان اندک از ویژگی‌های کفایه دانسته شده است.

کفایة الاصول در زمان حیات مؤلف و پس از آن بارها چاپ و منتشر شده است. همچنین نسخه‌ای از آن به خط آخوند خراسانی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران نگهداری می‌شود. این کتاب در سال ۱۴۰۹ق با تصحیح مؤسسه آل‌البیت در ۵۵۴ صفحه منتشر شده است.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: محمدکاظم خراسانی

ملا محمدکاظم خراسانی (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق) معروف به آخوند خراسانی مرجع تقلید و از حامیان نهضت مشروطه در ایران بود.[۱] ملاهادی سبزواری، شیخ انصاری و میرزای شیرازی از استادان او بودند.[۲] او آثاری در علم اصول، فقه و فلسفه نوشته است.[۳] مشهورترین آنها کتاب کفایة الاصول است. که آخوند به سبب نوشتن آن به صاحب کفایه ملقب شده است.

جايگاه و اهمیت

کفایه الاصول متن درسی اصول فقه حوزه‌های علمیه بوده است.[۴] به گفته احمد عابدی، استاد درس خارج حوزه علمیه قم، تاکنون کتابی به دقت، نظم و شیواییِ بیان کفایة الاصول نوشته نشده است. از این‌رو این کتاب محور درس‌های خارج اصول فقه حوزه علمیه قرار گرفته و هر کتابی که پس از آن نوشته شده، از روش، ترتیب و نظم مباحث آن متأثر است.[۵] به گفته آقابزرگ تهرانی، آخوند خراسانی بیش از شیخ انصاری، صاحب فصول و صاحب قوانین مسائل فلسفی را وارد اصول کرده است.[۶] گفته شده او در کفایه از ۷۰ قاعده فلسفه اسلامی استفاده کرده است.[۷]

نظام درسی حوزه

مقدمات
ادبیات عرب صرف ساده
الهدایة فی النحو
الصمدیه
البهجة المرضیه فی شرح الالفیه
مغنی الادیب
مختصر المعانی
فقه الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة
اصول فقه: الموجز فی اصول الفقه
اصول الفقه
منطق: المنطق
عقاید: شیعه در اسلام

تاریخ اسلام: فروغ ابدیت
سیره پیشوایان

درس‌های دیگر: آداب المتعلمین
منیة المرید
سطح
فقـه المکاسب
اصـول فقه : فرائد الاصول
کفایة الاصول

تفسیر: جوامع الجامع
المیزان

رجال: کلیات فی علم الرجال
درایه:
درس خارج
فـقه ترتیب بر اساس متن العروة الوثقی
جواهر الکلام

اصول فـقه : ترتیب بر اساس متن کفایة الاصول
دیگر کتاب‌ها :

گفته شده آخوند خراسانی کفایه را از سال ۱۳۲۱ق به بعد نوشته است.[۸] کفایة معروفترین اثر آخوند خراسانی است و چون دربردارنده آخرین نظرات و مبانی اصولی او و نیز اساسی‌ترین مباحث علم اصول است، نسبت به دیگر آثارش اهمیت بیشتری دارد.[۹] گفته شده کفایه برای پیراسته کردن علم اصول از مطالب زائد نوشته شده است[۱۰] اما در عین حال یک دوره کامل علم اصول را دربردارد.[۱۱]

روش و شیوه نگارش

از ویژگی‌های کفایه استفاده از عبارت‌های کوتاه و واژگان اندک است. به گفته کفایی خراسانی، آخوند در کفایه با عبارت‌های کوتاه آٰرای اصولیان گذشته را نقل کرده سپس به بیان نقاط قوت و ضعف آنها پرداخته و پس از آن با ذکر دلیل دیدگاه خود را بیان کرده است.[۱۲]

محتوا

گفته شده کفایة یک دوره کامل مباحث اصول را در کنار جدیدترین آرای اصولی تا عصر مؤلف و نقد و بررسی آن‌ها را دربر دارد.[۱۳]

این کتاب در یک مقدمه، هشت مقصد (بخش) و یک خاتمه (بخش پایانی) تدوین شده است.

  • مقدمه: شامل مباحثی چون موضوع علم، موضوع علم اصول، چگونگی و انواع وضع لغات و معانی، استعمال حقیقی و مجازی، اشتراک و ترادف، حقیقت شرعیه، صحیح و اعم، و مشتق اصولی است.
  • مقصد اول: اوامر (مباحثی همچون آیا حقیقت امر مطلق طلب است یا طلب وجوبی؟)
  • مقصد دوم: نواهی (مباحثی همچون آیا انجام امری که در یک عبادت یا عقد شرعی نهی شده موجب بطلان کل آن عبادت یا معامله می‌شود.)
  • مقصد سوم: مفاهیم (مانند مفهوم شرط، وصف، غایت، استثنا و عدد در جمله)
  • مقصد چهارم: عام و خاص.
  • مقصد پنجم: مطلق و مقید، مجمل و مبین.
  • مقصد ششم: امارات معتبر شرعی یا عقلی (مانند احکام قطع و ظن، اجماع، خبر واحد، قیاس)
  • مقصد هفتم: اصول عملیه (برائت، تخییر، احتیاط و استصحاب)
  • مقصد هشتم: تعارض ادله شرعیه (تعادل و تراجیح).
  • خاتمه: اجتهاد و تقلید.[۱۴]

انتشار

نسخه اصلی کفایه‌الاصول که به خط آخوند خراسانی است. این نسخه در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران نگهداری می‌شود.[۱۵] نسخه‌ای از آن در زمان حیات نویسنده نیز چاپ شده است. گفته شده این نسخه را فرزند آخوند بر اساس نسخه‌ای که آخوند تدریس می‌کرد تصحیح کرده است.[۱۶]

همچنین کفایه الاصول بارها به صورت مستقل یا همراه با شرح‌ها و حاشیه‌ها چاپ شده است.[۱۷] و به فارسی، اردو، انگلیسی و ژاپنی ترجمه شده است.[نیازمند منبع]

مؤسسه آل‌البیت در سال ۱۴۰۹ق این کتاب را در ۵۵۴ صفحه تصحیح کرده است. در این تصحیح، آیات، روایات و آرای اصولیان مستندسازی شده است. همچنین سید جواد شهرستانی بر این کتاب مقدمه ۳۴ صفحه‌ای نوشته که در آن از تاریخچه علم اصول در حوزه‌های علمیه، کتاب و مؤلف آن سخن گفته است.[۱۸]

شرح‌، حاشیه و تعلیقه

به گفته آقا بزرگ تهرانی کتابشناس شیعه در قرن چهاردهم، کفایه متن درسی حوزه علمیه نجف بوده از این‌رو شرح‌ها و حاشیه‌های زیادی بر آن نوشته شده است. برخی از آنها چاپ نشده و شناسایی برخی از آنها هم ممکن نیست.[۱۹] در کتاب المصلح المجاهد که درباره آخوند خراسانی نوشته شده، از ۶۰ حاشیه بر کفایه یاد شده است.[۲۰] همچنین ناصر باقری هندی در مقاله «کتابشناسی کتب درسی حوزه- کفایة الاصول» حدود ۲۰۰ شرح‌، حاشیه و تعلیقه بر کفایه را معرفی کرده است.[۲۱] برخی از آنها عبارتند از:

  • تعلیقة القوچانی علی کفایة الاصول اثر علی قوچانی شاگرد آخوند خراسانی
  • الحاشیه علی الکفایة اثر میرزا ابوالحسن مشکینی (درگذشته ۱۳۵۸ق) از شاگردان آخوند خراسانی و علی قوچانی
  • شرح الکفایة الاصول اثر علی محمدی خراسانی به زبان فارسی در پنج جلد
  • حاشیة الکفایة اثر علامه طباطبایی (درگذشته ۱۴۰۲ق)
  • عنایة الاصول فی شرح کفایة الاصول اثر سید مرتضی حسینی یزدی فیروزآبادی (درگذشته ۱۴۰۹ق) از شاگردان میرزا ابوالحسن مشکینی

همچنین آقابزرگ تهرانی، سید ابراهیم حسینی نجفی (متولد ۱۳۰۸ق)، محمدابراهیم کلباسی (متولد ۱۳۲۲ق)، میرزا احمد فرزند آخوند خراسانی و سید احمد بن سید علی‌اصغر شهرستانی را در شمار کسانی نام برده که بر کفایه حاشیه نوشته‌اند.[۲۲]

پانویس

  1. باقری بیدهندی، «کتابشناسی کتب درسی حوزه(۲)-کفایة الاصول»، ش۳۰، ص۳۹.
  2. باقری بیدهندی، «کتابشناسی کتب درسی حوزه(۲)-کفایة الاصول»، ش۳۰، ص۳۸.
  3. نگاه کنید، آخوند خراسانی، کفایة الاصول، ۱۴۰۹ق، مقدمه شهرستانی، ص۲۲.
  4. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۱۸۶.
  5. عابدی، «حاشیه‌ای دیکر بر کفایة الاصول»، ص۴۸.
  6. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۱۸۶.
  7. انتظام، پیشفرض‌های فلسفی در علوم اصول، ص۲ به نقل از: موسوی، «گستره‌ی نفوذ فلسفه در اصول فقه شیعه (با تکیه بر کفایة الاصول آخوند خراسانی)»، ص۱۴۹.
  8. کفایی خراسانی، «بیان و شرحی مختصر از حیات و شخصیت آخوند ملا محمدکاظم خراسانی (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق)»، ص۴۰.
  9. کفایی خراسانی، «بیان و شرحی مختصر از حیات و شخصیت آخوند ملا محمدکاظم خراسانی (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق)»، ص۴۰.
  10. مهدوی‌راد، «تصحیح تازه کفایة الاصول»، ص۳۵.
  11. محمدى، شرح كفایة الاصول‏، ۱۳۸۵ش، ج۱، مقدمه، ص۴.
  12. کفایی خراسانی، «بیان و شرحی مختصر از حیات و شخصیت آخوند ملا محمدکاظم خراسانی (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق)»، ص۴۰.
  13. محمدى، شرح كفایة الاصول‏، ۱۳۸۵ش، ج۱، مقدمه، ص۴.
  14. آخوند خراسانی، کفایة الاصول، ۱۴۰۹ق، فهرست کتاب، ص۵۲۱-۵۵۰.
  15. مهدوی‌راد، «تصحیح تازه کفایة الاصول»، ص۳۵.
  16. مهدوی‌راد، «تصحیح تازه کفایة الاصول»، ص۳۵.
  17. مهدوی‌راد، «تصحیح تازه کفایة الاصول»، ص۳۵.
  18. مهدوی‌راد، «تصحیح تازه کفایة الاصول»، ص۳۵.
  19. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۱۸۶-۱۸۸.
  20. مشکینی، حواشی المشکینی علی الکفایه، ج۱، ص۲۶.
  21. باقری، «کتابشناسی کتب درسی حوزه(۲) کفایة الاصول»، ش۳۲، ص۴۰-۴۷.
  22. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۱۸۶-۱۸۸.

منابع