اردن

اردن

اطلاعات عمومی
نام رسمی	پادشاهی هاشمی اردن
دین رسمی	اسلام
جمعیت کل	حدود ۱۰ میلیون نفر
مساحت	۸۹٬۲۰۶ کیلومتر مربع
حکومت	پادشاهی مشروطه موروثی
پایتخت	امّان ۳۱°۵۷′ شمالی ۳۵°۵۶′ شرقی
ادیان(درصد)	اسلام (حدود ۹۷٪ اهل سنت) • مسیحیت • دروزیان
زبان رسمی	عربی
اسلام
پیشینه اسلام	قرن نخست قمری
جمعیت مسلمانان	حدود ۹۷٪ جمعیت کشور
درصد مسلمانان	حدود ۹۷٪
اطلاعات شیعی
درصد به جمعیت کشور	کمتر از ۲٪
درصد به جمعیت مسلمانان	کمتر از ۲٪
وقایع تاریخی	جنگ موته
حکومت‌ها	فاطمیان، سلجوقیان، ایوبیان، عثمانیان
اقوام	اردنی‌ها • فلسطینی‌ها • چچنی‌ها • چرکس‌ها • ارمنی‌ها • آشوری‌ها • کردها
فرق	شیعه دوازده‌امامی • دروزیان
مراکز علمی	دانشگاه آل‌البیت
زیارتگاه‌ها	زیارتگاه جعفر طیار • قبور زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه • محل شهادت شهدای جنگ موته • مزار منسوب به زید بن علی • غار اصحاب کهف
حسینیه‌ها	ندارد
مناطق شیعه‌نشین	اَمّان، کرک

اُردن (اَلْمَمْلَکَةُ الاُردُنِیَّةُ الهاشِمِیَّة) با نام رسمی اُردُن هاشمی کشوری در جنوب‌غربی آسیا و منطقه شام است که نظام آن پادشاهی موروثی پارلمانی بوده و بر قانون اساسی ۱۹۵۲م استوار است. این کشور با پایتختی اَمّان، مساحتی حدود ۸۹ هزار کیلومتر مربع با جمعیتی بیش از ۱۱ میلیون نفر است. اردن پس از تأسیس امارت شرق اردن در سال ۱۹۲۱م تحت قیمومت بریتانیا قرار داشت و در سال ۱۹۴۶م به استقلال رسید؛ خاندان هاشمی از آن زمان تاکنون بر این کشور حکومت کرده‌اند.

از نظر مذهبی، اکثریت جمعیت اردن را مسلمانان سنی تشکیل می‌دهند و ساختار رسمی دینی کشور بر پایه اسلام و فقه حنفی استوار است. مسیحیان بزرگ‌ترین اقلیت دینی اردن به‌شمار می‌آیند و گروه‌هایی مانند شیعیان، دروزی‌ها، بهاییان و دیگر اقلیت‌های دینی نیز در این کشور حضور دارند. از نظر قومی، بیشتر جمعیت اردن را اعراب، شامل اردنی‌ها و فلسطینیان، تشکیل می‌دهند و گروه‌هایی مانند بدویان، سوری‌ها، عراقی‌ها، چرکس‌ها و ارمنی‌ها نیز در ترکیب جمعیتی کشور حضور دارند.

براساس گزارش‌های آماری، شیعیان اردن کمتر از یک درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند و بیشتر شامل مهاجران و پناهندگان عراقی، ایرانی و لبنانی و شماری از خانواده‌های دارای پیشینه شیعی هستند. از نظر تاریخی، تشیع از قرن چهارم قمری در جُند اردن حضور داشت و در دوره فاطمیان گسترش یافت؛ اما پس از حاکمیت سلجوقیان و ایوبیان و تحولات ناشی از جنگ‌های صلیبی، نفوذ آن کاهش یافت و بخشی از شیعیان به جبل عامل مهاجرت کردند.

منابع تاریخی از وجود زیارتگاه‌ها و اماکن مذهبی منسوب به شخصیت‌های صدر اسلام در اردن یاد کرده‌اند؛ از جمله مقابر منسوب به جعفر طیار، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه در منطقه مؤته، همچنین مکان‌هایی مانند بقایای محل شهادت شهدای مؤته، غار رجیب منسوب به اصحاب کهف، مقام‌های منسوب به پیامبرانی همچون ایوب، شعیب، یوشع بن نون و هارون، و قبور برخی صحابه مانند ابوعبیده جراح و معاذ بن جبل که بخشی از میراث تاریخی و مذهبی این کشور به‌شمار می‌روند.

اردن؛ ساختار سیاسی، جغرافیا و تاریخ شکل‌گیری دولت مدرن

اردن با نام رسمی «پادشاهی هاشمی اردن»، کشوری در جنوب‌غربی آسیا و در بخش جنوبی منطقه شام است که در کرانه شرقی رود اردن قرار دارد. نظام حکومتی این کشور پادشاهی موروثی پارلمانی است که چارچوب حقوقی آن بر قانون اساسی مصوب سال ۱۹۵۲م استوار است. نظام حقوقی اردن ترکیبی از اصول حقوق اسلامی و قوانین متأثر از نظام حقوقی فرانسه دانسته شده است. زبان رسمی کشور عربی است؛ بااین‌حال، زبان انگلیسی نیز به‌عنوان مهم‌ترین زبان خارجی، در حوزه‌های اداری، اقتصادی، آموزشی و ارتباطات بین‌المللی کاربرد گسترده‌ای دارد.

پایتخت اردن، اَمّان، مهم‌ترین مرکز سیاسی، اقتصادی و اداری این کشور به‌شمار می‌رود. اردن با مساحت حدود ۸۹٬۲۱۳ کیلومتر مربع، براساس برآوردهای رسمی اداره آمار اردن، در سال ۲۰۲۵م حدود ۱۱٫۵ میلیون نفر جمعیت داشته است.

اردن از شمال با سوریه، از شمال‌شرق با عراق، از شرق و جنوب با عربستان سعودی و از غرب با فلسطین اشغالی هم‌مرز است و از طریق خلیج عقبه نیز دارای مرز آبی با مصر است. این کشور از نظر تاریخی، پس از پایان جنگ جهانی اول، ابتدا در چارچوب پادشاهی عربی سوریه به رهبری فیصل بن حسین قرار داشت، اما پس از تحولات منطقه و خروج حکومت فیصل از سوریه، تحت قیمومت بریتانیا درآمد. در سال ۱۹۲۱م امارت شرق اردن تأسیس شد و در سال ۱۹۴۶م با دستیابی به استقلال، پادشاهی هاشمی اردن شکل گرفت. اردن از کشورهای مؤسس اتحادیه عرب در سال ۱۹۴۵م بود و در سال ۱۹۵۵م به عضویت سازمان ملل متحد درآمد.

خاندان هاشمی، خاندان حاکم بر اردن، براساس روایت رسمی خود، نسبشان را از طریق بنی‌هاشم و قبیله قریش به حضرت اسماعیل(ع) و حضرت ابراهیم(ع) می‌رسانند. این خاندان پس از قیام بزرگ عربی و تأسیس امارت شرق اردن در سال ۱۹۲۱م به قدرت رسید. پس از استقلال اردن در سال ۱۹۴۶م، عبدالله اول بن حسین به‌عنوان نخستین پادشاه این کشور بر تخت نشست. پس از او به‌ترتیب ملک طلال (۱۹۵۱–۱۹۵۲م)، ملک حسین (۱۹۵۲–۱۹۹۹م) و از سال ۱۹۹۹م تاکنون ملک عبدالله دوم حکومت کرده‌اند.

ساختار قومی و جمعیتی اردن

ترکیب قومی اردن

اکثریت جمعیت اردن را اعراب تشکیل می‌دهند که شامل اردنی‌ها و فلسطینیان هستند. اعراب بومی اردن در گذشته نسب خود را به دو شاخه قبیله‌ای قیسی و یمانی نسبت می‌دادند. بخش زیادی از شهروندان اردنی دارای تبار فلسطینی‌اند؛ فلسطینیان پس از جنگ‌های ۱۹۴۸ و ۱۹۶۷م به این کشور مهاجرت کردند و بسیاری از آنان تابعیت اردنی دریافت کردند. بدویان اردنی نیز از گروه‌های بومی مهم کشور هستند که پیش از ورود فلسطینیان اکثریت بیشتری داشتند. پناهندگان سوری، عراقی‌ها، چرکس‌ها، ارمنی‌ها و شمار اندکی ترکمن‌ها از دیگر گروه‌های جمعیتی اردن به‌شمار می‌روند.

اسلام و ترکیب مذهبی اردن

براساس منابع تاریخی، پیشینه پیوند سرزمین اردن کنونی با تاریخ اسلام به قرن نخست هجری و رویدادهایی مانند جنگ مؤته و فتح شام بازمی‌گردد. به گفته پژوهشگران تاریخی، این سرزمین پس از گسترش اسلام، جز در دوره جنگ‌های صلیبی، عمدتاً تحت حاکمیت دولت‌های اسلامی قرار داشت.

از نظر آماری، اکثریت جمعیت اردن را مسلمانان سنی تشکیل می‌دهند و برآوردهای سال ۲۰۲۳م سهم آنان را حدود ۹۷٫۱ درصد اعلام کرده است. ساختار رسمی دینی کشور نیز بر پایه اسلام سنی و فقه حنفی استوار است. مسیحیان با حدود ۲٫۱ درصد جمعیت، بزرگ‌ترین اقلیت دینی اردن به‌شمار می‌آیند که بیشتر آنان پیرو کلیسای ارتدوکس یونانی هستند و گروه‌هایی از کاتولیک‌ها، ارتدوکس‌های سریانی، ارمنی‌ها و پروتستان‌ها نیز در میان آنان حضور دارند.

تشیع، دروزی‌ها و بهاییان نیز از دیگر اقلیت‌های مذهبی اردن هستند. همچنین چرکس‌ها و چچن‌ها از مهم‌ترین اقلیت‌های غیرعرب کشور به‌شمار می‌روند که بیشتر آنان مسلمان سنی بوده و ریشه در مهاجرت‌های قفقازی سده نوزدهم دارند. بوداییان، هندوها و دیگر گروه‌های دینی نیز سهم اندکی از جمعیت اردن را تشکیل می‌دهند.

پیشینه و وضعیت تشیع در اردن

براساس گزارش‌های تاریخی، تشیع از قرن چهارم قمری در جُند اردن و نواحی پیرامون آن حضور داشت. به گفته پژوهشگران، با گسترش نفوذ فاطمیان در قرن پنجم قمری، جایگاه تشیع در این منطقه تقویت شد؛ اما پس از روی کار آمدن سلجوقیان و ایوبیان و در پی جنگ‌های صلیبی، نفوذ آن کاهش یافت و شماری از شیعیان به لبنان مهاجرت کردند که در شکل‌گیری جامعه شیعی جبل عامل نقش داشتند.

براساس آمارهای منتشرشده، شیعیان در اردن جمعیت بسیار کوچکی را تشکیل می‌دهند و در کنار برخی گروه‌های مذهبی کوچک دیگر، کمتر از یک درصد جمعیت این کشور را شامل می‌شوند. جمعیت شیعه در اردن عمدتاً شامل مهاجران و پناهندگان عراقی شیعه، برخی مهاجران ایرانی، لبنانی و دیگر جوامع شیعه، و همچنین شمار محدودی از افراد با پیشینه‌های خانوادگی شیعه است.

وضعیت اجتماعی و سیاسی شیعیان اردن

براساس گزارش‌های منتشرشده، شمار اندک شیعیان اردن موجب شده است حضور و فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی آنان در مقایسه با دیگر گروه‌های دینی کمتر نمود داشته باشد. برخی شیعیان اردن از محدودیت در برگزاری مراسم مذهبی، ایجاد مراکز دینی مانند حسینیه و فعالیت‌های اجتماعی سخن گفته‌اند. برخی پژوهشگران نیز معتقدند مسئله شیعیان در اردن بیشتر ابعاد سیاسی و منطقه‌ای دارد و نگرانی برخی مقامات، احتمال استفاده از هویت مذهبی برای افزایش نفوذ سیاسی ایران در منطقه است.

برخی گزارش‌ها همچنین اشاره کرده‌اند که پس از سفر ملک عبدالله دوم به ایران، امکان تدریس فقه امامیه در دانشگاه آل‌البیت فراهم شد و تشیع در چارچوب مذاهب اسلامی مورد توجه قرار گرفت. بااین‌حال، حساسیت حکومت اردن نسبت به تشیع همچنان در پیوند با نگرانی‌های منطقه‌ای و روابط ایران با گروه‌های شیعی ارزیابی شده است. طرح اصطلاح «هلال شیعی» از سوی ملک عبدالله دوم در سال ۲۰۰۴م نیز در همین چارچوب مطرح شد. همچنین برخی گزارش‌ها از بازجویی یا فشارهای امنیتی علیه افرادی که به ترویج تشیع متهم شده‌اند، از جمله جهاد المحیسن، نویسنده و روزنامه‌نگار اردنی، خبر داده‌اند.

زیارتگاه‌ها و اماکن مذهبی مرتبط با تشیع در اردن

براساس منابع تاریخی، در اردن شماری از زیارتگاه‌های مورد توجه شیعیان و دیگر مسلمانان وجود دارد که برخی از آنها به دوره فاطمیان بازمی‌گردد و در دوره‌های بعدی بازسازی و توسعه یافته‌اند. مهم‌ترین این اماکن، مجموعه زیارتگاه‌های منسوب به جعفر بن ابی‌طالب، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه در منطقه مزار و مؤته در نزدیکی کرک است. گفته شده است این مجموعه در دوره‌های فاطمی، مملوکی و عثمانی چندین بار مرمت شده و در دوره ممالیک نیز مورد توجه حکومت قرار داشته است. همچنین در سده بیستم، مسجد و بنای جدیدی در این محل به دستور ملک عبدالله ساخته شد و توسعه آن در دوره‌های بعد توسط وزارت اوقاف اردن ادامه یافت.

منابع همچنین از وجود مکان‌های مذهبی و تاریخی دیگری در اردن یاد کرده‌اند؛ از جمله بقایای محل شهادت شهدای مؤته، غار رجیب که برخی آن را از مکان‌های منسوب به اصحاب کهف دانسته‌اند، و مقام‌های منسوب به پیامبرانی مانند ایوب، شعیب، یوشع بن نون و هارون به گفته پژوهشگران، وجود این اماکن، همراه با قبور شماری از صحابه پیامبر(ص) مانند ابوعبیده جراح و معاذ بن جبل، بخشی از میراث تاریخی و مذهبی اردن را تشکیل می‌دهد.

نقش اردن در تنش‌های ایران، اسرائیل و آمریکا

براساس گزارش‌های خبری، دولت اردن در جنگ رمضان، همراه با شماری از کشورهای عربی از جمله کویت، عربستان سعودی، امارات و بحرین، از عملیات نظامی آمریکا علیه ایران حمایت کرد و حریم هوایی و قلمرو خود را در اختیار این عملیات قرار داد. ایران نیز اعلام کرد که در واکنش به این اقدام، در چارچوب «عملیات وعده صادق ۴» و «نصر ۲»، برخی پایگاه‌های مرتبط با آمریکا در اردن را هدف حملات موشکی و پهپادی قرار داده است.

همچنین براساس گزارش‌های منتشرشده، ایران در ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش با ارسال نامه‌ای به سازمان ملل متحد، اردن و چند کشور دیگر منطقه را به‌دلیل مشارکت در جنگ و استفاده از قلمرو آنان توسط آمریکا و اسرائیل علیه ایران، مسئول دانسته و درخواست غرامت مطرح کرده است.