حزب ارشاد افغانستان

از ویکی شیعه
نام حزب ارشاد افغانستان
رهبر سیداسماعیل بلخی
آرمان تشکیل حکومت جمهوری
تأسیس ۱۹۵۰م
مذهب شیعه
کشور افغانستان

حزب ارشاد افغانستان از نخستین احزاب سیاسی افغانستان بود که با نام حزب اتحاد یا اتحاد سِرّی نیز شناخته می‌شد. این حزب در سال‌های پایانی دهه ۱۹۴۰م تحت رهبری سیداسماعیل بلخی از روحانیون متنفذ شیعه در افغانستان، فعالیت داشت. حزب ارشاد، به صورت مخفیانه، با همکاری شخصیت‌هایی از اقوام و مذاهب مختلف و با هدف براندازی سلطنت ظاهرشاه و تأسیس حکومت جمهوری، فعالیت می‌کرد و زمانی اسم آن بر سر زبان‌ها افتاد که حکومت وقت از طرح و نقشه آن مطلع گردیده و رهبران آن را بازداشت کرد.

معرفی و جایگاه

حزب ارشاد از نخستین جریان‌های سیاسی افغانستان دانسته شده که همزمان با فعالیت دیگر احزاب سیاسی از قبیل وِیش زَلمَیان،[یادداشت ۱] حزب وطن و حزب خلق در سال‌های پایانی دهه ۱۹۴۰م(دهه ۱۳۲۰ش) در دوره صدارت محمود(۱۳۲۵ـ۱۳۳۲ش)(۱۹۴۶-۱۹۵۳م) فعالیت می‌کرد.[۱] به‌گفته برخی پژوهشگران تاریخی، در حالی که دیگر احزاب یاد شده به صورت علنی و با نشر مرامنامه، اهداف، انتشار جراید و مشارکت در رقابت‌های انتخاباتی، فعالیت داشتند، حزب ارشاد به‌صورت سرّی و پنهانی فعالیت می‌کرد.[۲] همچنین گفته شده که سایر احزاب، در چارچوب قوانین دولتی و در داخل ساختار فعالیت کرده و برای اصلاح نظام مبارزه می‌کردند؛ اما حزب ارشاد با هدف سرنگونی انقلابی نظام و ایجاد نظام سیاسی دل‌خواه، برنامه‌ریزی و فعالیت داشت.[۳] حزب ارشاد توانسته بود در ادارت و نهادهای دولتی نفوذ کرده و برخی از کارمندان و مقامات دولتی را نیز جذب کند.[۴]

پیشینه

در اسناد تاریخی آن دوره آمده که سیداسماعیل بلخی نهاد دیگری به نام مجتمع فرهنگی اسلامی را نیز در دهه ۱۹۳۰م(۱۳۱۰ش)، در هرات، رهبری می‌کرده است و بعضی پژوهشگران تاریخی، حزب ارشاد را اسم دیگر کمیته مرکزی آن مجتمع می‌دانند؛ اما دیگر منابع تاریخی، حزب ارشاد را نهاد مستقلی معرفی کرده اند.[۵] بیشتر فعالیت‌های بلخی در دهه ۱۹۳۰م، جنبه تبلیغی و فرهنگی داشت و بر ایجاد اصلاحات در حکومت از طریق برگزاری انتخابات و مشارکت گسترده متمرکز بود.[۶]

روایت نخست در این زمینه آن است که با باز شدن فضای سیاسی کشور؛ در پی روی کار آمدن شاه‌محمود به‌عنوان صدر اعظم، بلخی، امکان سفر به مزار شریف و سپس کابل را پیدا کرد و در کابل کمیته مرکزی مجتمع فرهنگی اسلامی را به‌صورت مخفیانه تشکیل داد. بر این اساس حزب ارشاد اسم کمیته مرکزی مجتمع اسلامی است که حدود یک دهه بعد از تأسیس خود مجتمع ایجاد شده است.[۷] اما روایت دوم دلالت بر این دارد که حزب ارشاد پیشینه‌ای به‌اندازه مجتمع اسلامی دارد و گویا از اول مسمی به حزب ارشاد بوده است.[۸]

زمینه

پادشاهی چهل ساله محمدظاهر شاه(۱۳۱۲ـ۱۳۵۲ش)(۱۹۳۳-۱۹۷۳م)، به چهار دوره تقسیم می‌شود که از این میان در دو دوره آزمون دموکراسی(۱۹۴۶-۱۹۵۳م) و دهه دموکراسی(۱۹۶۳-۱۹۷۳م)، تا حدودی زمینه برای ایجاد و فعالیت احزاب و جریان‌های سیاسی فراهم گردید.[۹] حزب ارشاد از نخستین جریان‌های سیاسی افغانستان بود که با استفاده از فضای نسبتا باز سیاسی استفاده کرده و با قصد قیام مسلحانه برای سرنگونی نظام سیاسی شروع به فعالیت کرد.[۱۰]

اهداف

مبارزه با استبداد، عقب‌ماندگی و جهل و دست‌یابی به آزادی، شایسته‌سالاری و ترقی کشور با نظام مردم‌سالار، از اهداف اساسی حزب ارشاد دانسته شده است.[۱۱] برای دست‌یابی به این اهداف، تغییر بنیادین نظام سیاسی با سرنگونی نظام حاکم وقت و ایجاد نظام سیاسی جمهوری اسلامی، خواسته اصلی حزب به شمار می‌رفت. رهبران و اعضای حزب ارشاد با یأس از اصلاح‌پذیری نظام سیاسی، تصمیم گرفتند که از طریق اقدام‌براندازانه و قیام مسلحانه، رژیم را سرنگون و پس از کسب قدرت، نظام سیاسی مورد نظر خود را تأسیس کنند.[۱۲] مطابق این طرح قرار بود که در روز اول حَمَل/فروردین ۱۳۲۹ش مطابق با ۱۹۵۰م، محمود، صدر اعظم به قتل برسد و مراکز دولتی در اختیار حزب ارشاد قرار گیرد.[۱۳]

اعضای اصلی

حزب ارشاد از معدود جریان‌های سیاسی پیشگام به‌شمار رفته که اعضای آن از اقوام و مذاهب مختلف تشکیل شده بود و رهبری آن را سیداسماعیل بلخی، به عهده داشت.[۱۴] میرغلام محمد غبار، نویسنده کتاب افغانستان در مسیر تاریخ، اعضای اصلی شورای مرکزی حزب ارشاد را چنین برشمرده است:«سیداسماعیل بلخی، خواجه محمدنعیم کابلی، اسماعیل سرخ پارسا، محمدابراهیم گاوسوار، قربان‌نظر ترکمانی، عبدالغیاث کوهستانی، غلام‌حیدر بیات، محمد‌جعفر بیات، عبداللطیف کابلی، محمداسلم خان و...»[۱۵] به‌گفته برخی پژوهشگران تاریخی، محمدنعیم کابلی که در سِمَت‌های مهم دولتی از جمله به‌ عنوان قومندان امنیه/فرماندهی انتظامی کابل کار کرده بود، از چهره‌های کلیدی این تشکل محسوب می‌شد. او به دلیل کار در بخش‌های نظامی و توانایی مدیریت و سازمان‌دهی افراد نظامی، قیام مسلحانه حزب را طرح‌ریزی کرده بود.[۱۶] تعبیر حزب اتحاد یا اتحاد سرّی هم ناظر به همدستی دو چهره کلیدی این حزب یعنی سیداسماعیل بلخی و محمدنعیم کابلی است.[۱۷]

سرانجام

حضور عوامل نفوذی دولت از جمله فردی به نام گل‌جان وَردَکی، در مجموعه حزب ارشاد را باعث آن دانسته‌اند که دولت این جریان را زیر نظر داشته باشد و پیش از اجرای نقشه براندازی حکومت، سیداسماعیل بلخی و دیگر اعضای اصلی حزب را بازداشت کند.[۱۸] طبق گزارش‌های به دست آمده بعد از بازداشتِ سیداسماعیل بلخی و همکارانش، اسم حزب ارشاد بر سر زبان‌ها افتاد و دولت در بیانیه‌ای آنها را متهم به هم‌دستی با خارجی‌ها برای سرنگونی نظام کرد.[۱۹] هرچند به گفته صدیق فرهنگ نویسنده کتاب افغانستان در پنج قرن اخیر، نه دادگاهی برگزار گردید و نه اسنادی اثبات‌کننده این اتهام ارا‌ئه گردید؛ با این حال بلخی و تعدادی از یارانش، چهارده سال در زندان دهمزنگ سپری کردند و در نهایت نیز بدون هیچ توضیحی رها شدند.[۲۰] بخش عمده اشعار بلخی محصول همین دوره است.[۲۱]

فاروق انصاری از پژوهشگران تاریخ افغانستان، معتقد است که جوانان متأثر از بلخی، پس از بازداشت وی در تشکل دیگری به نام «جوانان اسلام» که رهبری آن را فردی به نام علی‌اصغر شعاع به عهده داشت، جمع شدند و تا مدتی به فعالیت‌های خود برای مبارزه با استبداد و رهایی کشور از عقب‌ماندگی ادامه دادند.[۲۲]

پانویس

  1. عرفانی، حزب ارشاد،۱۳۹۷ش،ص۱۶.
  2. کریمی، «سید اسماعیل بلخی»، ص۱۷.
  3. عالمی بلخی، «شهید سیداسماعیل بلخی در هزار کلمه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۸.
  4. «ماجرای ملاقات تاریخی علامه بلخی با امام خمینی (ره) در نجف + تصاویر»، مندرج در سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  5. عرفانی، حزب ارشاد، ۱۳۹۷ش، ص۱۶.
  6. عرفانی، حزب ارشاد، ۱۳۹۷ش، ص۱۶.
  7. انصاری، سیداسماعیل بلخی و فعالیت‌های سیاسی، ۱۳۹۷ش، ص۲۱.
  8. عرفانی، حزب ارشاد، ۱۳۹۷ش، ص۱۷.
  9. توحیدی:«نگاهی مختصر به پیشینه احزاب سیاسی افغانستان»، ارگان نشراتی بارش.
  10. عرفانی، «حزب ارشاد»، ۱۳۹۷ش.
  11. مطهری هلمندی، «شهید بلخی و استبداد ستیزی»، ۱۳۹۷ش، ص۳۶.
  12. شجاعی،«علامه سیداسماعیل بلخی؛ از حاشیه تا متن»، ۱۳۹۷ش، ص۴.
  13. عرفانی، حزب ارشاد، ۱۳۹۷ش، ص۱۶.
  14. عالمی بلخی، «شهید سیداسماعیل بلخی در هزار کلمه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۸.
  15. غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، ج۲ ص۲۵۸، به‌نقل از ناصری داوودی، زمینه‌ و پیشینه جنبش اصلاحی در افغانستان، ۱۳۷۹ش، ص۲۷۴.
  16. غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، ج۲ ص۲۵۸، به‌نقل از ناصری داوودی، زمینه‌ و پیشینه جنبش اصلاحی در افغانستان، ۱۳۷۹ش، ص۲۷۳.
  17. انصاری، سیداسماعیل بلخی و فعالیت سیاسی، ۱۳۹۷ش،ص۲۱.
  18. انصاری، «سیداسماعیل بلخی و فعالیت سیاسی»، ۱۳۹۷ش، ۲۱.
  19. فرهنگ، میرمحمد صدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، ج۲، ۱۳۸۰ش ص۶۷۳
  20. فرهنگ، میرمحمد صدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، ج۲، ۱۳۸۰ش ص۶۷۳.
  21. عالمی بلخی، «شهید سیداسماعیل بلخی در هزار کلمه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.
  22. انصاری، سیداسماعیل بلخی و فعالیت سیاسی، ۱۳۹۷ش، ص۲۱.
  1. وِیش زَلمَیان از زبان پشتو گرفته شده است و به معنای جوانان بیدار است. این جریان سیاسی از نخستین احزاب سیاسی افغانستان به شمار می‌رود که اغلب توسط روشنفکران پشتو زبان اهل سنت رهبری می‌شد.(طنین، افغانستان در قرن بیستم، ص۸۶)

منابع

  • انصاری، فاروق، «سیداسماعیل بلخی و فعالیت سیاسی»، در مجله عدالت و امید، شماره ۲، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۳۹۷ش.
  • طنین، ظاهر، افغانستان در قرن بیستم، تهران، انتشارات عرفان، ۱۳۹۰ ش.
  • فرهنگ، میرمحمد صدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، قم، انتشارات دارالتفسیر، ۱۳۸۰ش.
  • توحیدی، هادی،«نگاهی مختصر به پیشینه احزاب سیاسی افغانستان»، تاریخ درج مطلب: بی تا، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • باشگاه خبرنگاران جوان، ملاقات تاریخی علامه بلخی با امام خمینی (ره) در نجف + تصاویر»، باشگاه خبرنگاران، تاریج درج مطلب: ۲۴ تیر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۱ش.
  • شجاعی، سیداسحاق،«علامه سیداسماعیل بلخی؛ از حاشیه تا متن»، در مجله عدالت و امید، شماره ۲، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۳۹۷ش.
  • عالمی بلخی، سیدحسین، «شهید سیداسماعیل بلخی در هزار کلمه»، در مجله عدالت و امید، شماره ۲، کابل، بنیاد اندیشه،۱۳۹۷ش.
  • عرفانی، محمدقاسم، «حزب ارشاد»، در مجله عدالت و امید، شماره ۲، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۳۹۷ش.
  • کریمی، مهدی، «سیداسماعیل بلخی»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۴، به کوشش غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  • مطهری هلمندی، سیدعلی، «شهید بلخی و استبداد ستیزی»، در مجله عدالت و امید شماره ۲، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۳۹۷ش.
  • ناصری داوودی، زمینه و پیشینه جنبش اصلاحی در افغانستان، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۷۹ش.