صد عن سبیل الله
صَدّ عن سَبیلِ الله، از مفاهیم پرکاربرد قرآن کریم است که با تعابیر گوناگون ۳۸ بار بهکار رفته و به معنای اعراض از راه خدا یا بازداشتن دیگران از پیمودن آن است. مفسران، «سبیلالله» را دین الهی، حق، اعتقاد و عمل صالح، رسالت پیامبر(ص) و ولایت اهلبیت(ع) دانستهاند. ازاینرو، هرگونه مانعتراشی در مسیر ایمان، عبادت، هدایت و معرفت الهی، از مصادیق صدّ عن سبیلالله بهشمار میآید.
از مهمترین مصادیق آن میتوان به جلوگیری از ایمان آوردن مردم، منع از عبادت و حج، بازداشتن از پیروی اهلبیت(ع)، تحریف دین، القای شبهه و تکذیب قرآن اشاره کرد. قرآن کریم مرتکبان این رفتار را ظالم و مستحق لعنت الهی معرفی کرده و پیامدهایی همچون حبط اعمال، گمراهی، محرومیت از رحمت الهی، عذاب دنیا و آخرت و سرانجام حسرت و شکست را برای آنان برشمرده است.
همچنین، احبار و رهبان، اهل کتاب، شیطان، کافران، یهود، مشرکان و منافقان از جمله مهمترین مانعان سبیلالله در آیات قرآن معرفی شدهاند.
مفهومشناسی و جایگاه
یکی از تعابیر پرکاربرد در قرآن است[۱] که ۳۸ مرتبه با تعابیر مختلف در آیات متعددی ذکر شده و بهمعنای «منع و جلوگیری کردن از راه خداوند» است.[۲] از نظر مفسران واژه «صد: منع» در برخی از این آیات بهمعنای «اعراض» است، بدین معنا که خود فرد از «راه خدا» اعراض میکند و در برخی دیگر بهمعنای منع و بازداشتن دیگران از «راه خدا» است.[۳]
در این که منظور از «راه خدا» (سبیل الله) چیست، مفسران دیدگاههای مختلفی را بیان کردهاند.[۴] برخی آن را «دین خدا»، برخی «حق» و برخی «اعتقاد و عمل حق»، برخی نیز «رسالت پیامبر(ص)»، معرفی نمودهاند.[۵]
در آیات ۴۴ و ۴۵ سوره اعراف و همچنین آیات ۱۸ و ۱۹ سوره هود، کسانی که صد عن سبیل الله میکنند و یا از راه خداوند منع کرده و از آن اعراض میکنند را با عنوان «ظالم» یاد کرده و مورد لعنت قرار گرفتهاند.[۶]
مصادیق صد عن سبیل الله
در قرآن و روایات و همچنین دیدگاه برخی مفسران، به مصادیق زیر برای «صد عن سبیل الله» اشاره شده است:
- جلوگیری از رفتن بهسوی اهلبیت(ع): در تفسیر نور الثقلین به روایتی از امام صادق(ع) اشاره شده است که براساس آن، اهلبیت(ع) همان راه خدا هستند که به پیروی از آن دستور داده است.[۷] بر این اساس یکی از مصادیق «صد عن سبیل الله»، منع مردم از رفتن به سوی اهلبیت(ع)، تلقی شده است.[۸]
- منع کردن مردم از ایمان آوردن: ناصر مکارم شیرازی، هرگونه تلاش برای جلوگیری مردم از ایمان و عمل صالح، بهوسیله برنامههای تبلیغاتی و عملی در جهت تخریب دین و بد نشان دادن آن را یکی از مصادیق «صد عن سبیل الله» معرفی نموده است.[۹] برخی بر این نظرند که هر نوع مانعی در راه ایمان به خدا را میتوان صد عن سبیل الله به شمار آورد که در برابر آن نیز هر نوع کوششی برای غلبه بر آن موانع را میتوان جهاد به شمار آورد.[۱۰]
- جلوگیری کردن از عبادت: علامه طباطبایی در المیزان، با توجه به آیه ۲۱۷ سوره بقره، عبادات و مناسک؛ بهویژه به جا آوردن حج را سبیل خداوند به حساب آورده و هرگونه منع و جلوگیری از انجام این عبادات و مناسک و بهویژه جلوگیری از به جای آوردن حج را یکی از مصادیق «صد عن سبیل الله»، به شمار آورده است.[۱۱]
- جلوگیری کردن از ورود مؤمنان به مسجد الحرام: برخی مفسران با توجه به آیه ۲۵ سوره حج، جلوگیری از ورود مؤمنان به مسجد الحرام را از مصادیق منع از سبیل (راه)خداوند به شمار آورده[۱۲] و بر این باورند که این آیه درباره ابوسفیان و همراهان در جریان صلح حدیبیه او نازل شد که از ورود رسول خدا(ص) و مسلمانان همراه او به مسجدالحرام جلوگیری کردند و مانع انجام حج، عمره و قربانی کردن، شدند.[۱۳]
- تحریف دین و القای شبهه: مفسران با استناد به آیات ۹۹ سوره آل عمران و ۸۶ سوره اعراف، تحریف دین حق و مُعوَج(کَج) نشان دادن آن برای مردم و به تعبیری، القاء شبهات در ذهن مؤمنان را یکی از مصادیق «صد عن سبیل الله» به شمار آوردهاند.[۱۴]
- تکذیب قرآن: علامه طباطبایی، ذیل آیه ۱۶۷ سوره نساء، قرآن و وحی الهی را راه و مسیر الهی به شماره آورده و هرگونه جلوگیری از رفتن به سوی آن و همچنین تکذیب آن را یکی از مصادیق صد عن سبیل الله یا جلوگیری از راه و مسیر خداوند به شمار آورده است.[۱۵]
آثار و پیامدهای صد عن سبیل الله
برخی آثار و پیامدهایی که در قرآن برای «صد عن سبیل الله» معرفی شده به شرح زیر است:
- حبط و ابطال اعمال: در آیه ۱ سوره محمد و همچنین در آیه ۳۲ از همین سوره، ابطال و حبط اعمال را از آثار جلوگیری از راه خداوند یا صد عن سبیل الله معرفی شده است.[۱۶]
- گمراهی: برپایه آیه ۱۶۷ سوره نساء، گمراهی از مسیر حق، یکی از پیامدهای جلوگیری کردن از راه خداوند و اعراض از آن، معرفی شده است.[۱۷]
- دوری از رحمت خداوند: برپایه آیات ۴۴ و ۴۵ سوره اعراف و همچنین آیات ۱۸ و ۱۹ سوره هود، کسانی که صد عن سبیل الله میکنند و یا از راه خداوند منع کرده و از آن اعراض میکنند، مشمول رحمت خداوند نمیشوند و مورد غضب وی قرار میگیرند.[۱۸]
- سرزنش و توبیخ الهی: براساس آیه ۹ سوره توبه، خداوند کسانی را که سبب جلوگیری و منع از راه و صراط وی میشوند را توبیخ کرده و عمل آنان را عمل زشتی معرفی نموده است.[۱۹]
- عذاب و عقاب الهی: در برخی آیات مانند آیه ۸۸ سوره نحل و ۹۴ از همین سوره و همچنین آیه ۱۶ سوره مجادله، برای کسانی که از راه خداوند منع و اعراض میکنند، کیفرهایی مانند گرفتار شدن در عذاب و عقاب الهی هم در دنیا و هم آخرت و خلود در جهنم، در نظر گرفته شده است.[۲۰]
- حسرت و شکست: برپایه آیه ۳۶ سوره انفال، از دیگر پیامدها و عواقب مانعان از راه خدا این است که کارهایشان نهتنها مانع راه خدا نمیشود؛ بلکه برای آنان حسرت و شکست به ارمغان میآورد.[۲۱]
مانعان سبیل الله
در آیات متعددی از قرآن افراد زیر به عنوان مانعان سبیل الله معرفی شدهاند:
- احبار و رهبان: در آیه ۳۴ سوره توبه، احبار و رهبان، به عنوان مانعان از سبیل الله معرفی شدهاند.[۲۲]
- اهل کتاب: براساس آیه ۹۹ سوره آل عمران، اهل کتاب، از مانعان سبیل الله معرفی شدهاند که مؤمنان را از پیروی و گرویدن به دین اسلام منع میکنند.[۲۳]
- شیطان و شیاطین: در آیه ۳۸ سوره عنکبوت و آیه ۳۷ سوره زخرف، شیطان و شیاطین با زینت بخشیدن به اعمال زشت کافران، آنان را از سبیل و مسیر الهی باز میدارند.[۲۴]
- کافران: در آیات ۲ و ۳ سوره ابراهیم، کافران کسانی معرفی شدهاند که دیگران را از رفتن به مسیری که منجر به معرفت الهی میشود، باز میدارند.[۲۵]
- یهود: آیه ۱۶۰ سوره نساء، یهود را از کسانی معرفی نموده است که با تحریف کتابهای آسمانی و انکار نبوت پیامبر اسلام(ص)، در تلاش مداوم برای بازداری انسانها از راه خداوند تلاش نمودهاند.[۲۶]
- مشرکان مکه: آیه ۹ سوره توبه، مشرکان مکه را از مانعان سبیل و راه خداوند معرفی نموده است.[۲۷]
- منافقان: آیات ۱ و ۲ سوره منافقون، منافقان کسانی معرفی شدهاند که با دروغ مردم را از راه خداوند و گرویدن به دین اسلام باز میدارند.[۲۸]
پانویس
- ↑ رضویکیا، اخلاقی، «تبیین مفهوم صد عن سبیل الله در قرآن»، ص۱۷۱-۱۷۲.
- ↑ «الصد عن سبیل الله»، موسوعة التفسیر الموضوعی للقرآن الکریم.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۱۹۰؛ رضویکیا، اخلاقی، «تبیین مفهوم صد عن سبیل الله در قرآن»، ص۱۷۸.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ قرآن، ج۱۵، ص۵۵۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۱۹۰؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۲۱۸ و ج۱۲، ص۳۷۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۵۹؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۳۸۹ و ج۸، ص۱۲۰ و ج۱۰، ص۱۸۹.
- ↑ عروسی حویزی، نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۹۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ قرآن، ج۱۵، ص۵۵۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۶۱.
- ↑ پاکتچی، غفاری، «مدخل جهاد»، ج۹، ص۱۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۲، ص۱۷۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۳، ص۲۱۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۳، ص۲۱۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۶۴-۳۶۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۵، ص۱۴۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۱۶۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۵، ص۱۴۲؛ جمعی از نویسندگان، فرهنگ قرآن، ج۱۵، ص۵۴۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۵۹؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۳۸۹ و ج۸، ص۱۲۰ و ج۱۰، ص۱۸۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۱۸.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ قرآن، ج۱۵، ص۵۴۲-۵۴۳.
- ↑ رضویکیا، اخلاقی، «تبیین مفهوم صد عن سبیل الله در قرآن»، ص۱۹۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۴۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۵۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۳۵۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۵۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۸.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ قرآن، ج۱۵، ص۵۴۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۱۸.
منابع
- «الصد عن سبیل الله»، موسوعة التفسیر الموضوعی للقرآن الکریم، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
- پاکتچی، غفاری، «مدخل جهاد»، ج۹، ص۱۴۹.
- جمعی از نویسندگان، فرهنگ قرآن، قم، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، بیتا.
- رضویکیا، سیده زینب و راضیه اخلاقی، «تبیین مفهوم صد عن سبیل الله در قرآن»، سراج منیر، سال هشتم، شماره ۲۸، پاییز ۱۳۹۶ش.
- عروسی حویزی، شیخ عبد علی، تفسیر نور الثقلین، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم. ۱۴۱۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی التفسیر القرآن، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۳ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب العلمیة، ۱۳۷۴ش.