تفسیر نور الثقلین (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | عبدعلی بن جمعه حویزی |
| موضوع | تفسیر قرآن |
| سبک | تفسیر روایی |
| زبان | عربی |
| مجموعه | ۵ج |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | مطبعه العلمیة |
| تاریخ نشر | ۱۳۸۳ق |
نور الثقلین از تفاسیر روایی شیعه و به زبان عربی اثر عبدعلی بن جمعه حویزی است که تنها بخشی از آیات قرآن را که روایاتی از پیامبر اکرم و اهل بیت(ع) درباره آنها وارد شده، دربر می‌گیرد و شامل ۱۳۴۲۲ حدیث است. مؤلف در مقدمه، انگیزه خود را گردآوری بیانات ائمه(ع) به‌عنوان کاشف معانی قرآن و دربردارنده اسرار تأویل ذیل آیات ذکر کرده و به تناسب، نام «نور الثقلین» را برگزیده است. او روایات را به ترتیب سوره و آیات، بدون شرح و تفسیر و عمدتاً با ذکر اسناد، نقل کرده و در مقدمه تصریح کرده است که نقل روایات مخالف اجماع امامیه به‌معنای بیان اعتقاد یا عمل نیست، بلکه برای اطلاع ناظر از منبع و رفع ناسازگاری است.
محتوای هر سوره با روایات فضیلت و ثواب قرائت آغاز می‌شود، سپس روایات شأن نزول، تأویل و تطبیق و در نهایت احادیث تفسیر مستقیم آیه ذکر می‌شود. مؤلف از منابع شیعی مانند تفسیر قمی و تفسیر عیاشی و نیز منابع اهل سنّت چون شواهد التنزیل و الکشف و البیان بهره برده است. علامه طباطبایی آن را کتابی ارزشمند و از بهترین تألیفات در این زمینه دانسته و محمدهادی معرفت با اشاره به روش مصنف، فقدان نقد روایات و توجه‌نداشتن به قوت اسانید و حضور روایات ضعیف و مرسل را از کاستی‌های آن شمرده است. این تفسیر به کوشش سید هاشم رسولی محلاتی تصحیح و با مقدمه علامه طباطبایی در پنج جلد منتشر شده است.
معرفی کلی
| تفسیرهای مهم | |
|---|---|
| شیعی | تفسیر ابو الجارود • تفسیر قمی • کتاب التفسیر (عیاشی) • تفسیر التبیان • تفسیر مجمع البیان • تفسیر الصافی • تفسیر المیزان |
| سنی | تفسیر جامع البيان (طبری) • المحرر الوجیز (ابن عطیه) • تفسیر الجامع لأحكام القرآن (قرطبی) • تفسير القرآن العظيم (ابن كثير) • تفسیر جلالین (سیوطی) |
| گرایش‌های تفسیری | |
| تفسیر تطبیقی • تفسیر علمی • تفسیر عصری • تفسیر تاریخی • تفسیر فلسفی • تفسیر کلامی • تفسیر عرفانی • تفسیر ادبی • تفسیر فقهی | |
| روش‌های تفسیری | |
| تفسیر قرآن به قرآن • تفسیر روایی • تفسیر اجتهادی | |
| شیوه‌های نگارش تفسیر | |
| تفسیر ترتیبی • تفسیر موضوعی | |
| اصطلاحات علم تفسیر | |
| اسباب نزول • ناسخ و منسوخ • محکم و متشابه • اعجاز قرآن • جری و انطباق • مکی و مدنی | |
تفسیر نورالثقلین تفسیر روایی است و تنها در برگیرنده بخشی از آیات قرآن است که روایاتی از پیامبر اکرم و اهل بیت درباره آن وارد شده است؛ به همین دلیل، تفسیر همه آیات قرآن نیست. در این مجموعه ۱۳۴۲۲ حدیث گرد آمده و به‌طور غالب اسناد احادیث مذکور است. مفسر به‌جز موارد نادری که در آن موارد نیز تنها متذکر تفصیل یا نقل مطالب در جایی دیگر شده[۱]، درباره محتوای روایاتِ نقل‌شده اظهار نظری نکرده است.[۲]
عروسی حویزی در مقدمه کتاب آورده است که هدف از نگارش این تفسیر، فراهم آوردن مجموعه‌ای مدون از روایات اهل بیت(ع) در تفسیر قرآن بوده است. به‌گفته او اگر در این زمینه روایتی نقل کرده که ظاهر آن مخالف اجماع امامیه است، مقصود از آن، بیان اعتقاد یا عمل نیست؛ بلکه هدف عمده آن است تا ناظری آگاه بر چگونگی و منبع آن نقل مطّلع شود و در مقام رفع ناسازگاری آن روایت با اجماع برآید.[۳]
مؤلف به ترتیب سوره و آیات، مجموعه روایات متناسب با مضمون هر آیه و نیز احادیثی را که متضمّن تفسیر و توضیحی درباره آن آیه است نقل کرده و از هرگونه شرح و تفسیر و بیان و توضیحی دوری گزیده است. بدین ترتیب، این کتاب از قرآن و مجموعه‌ای از روایات تشکیل گشته است و از همین رو نور الثقلین نام گرفته است. عمده‌ترین ویژگی این مجموعه، جمع بین آیات و روایات است که در فهم معارف قرآنی بسیار لازم است. روایات این تفسیر یا جنبه تبیین و توضیح معنای آیه را دارد و یا در باب بیان‌شان نزول آیات یا انطباق آنها بر اهل بیت است؛ گرچه قسمت نخست از روایات که شامل تبیین و توضیح الفاظ، اعراب و قرائت است، اندک می‌باشد. در این تفسیر بحثی از الفاظ، اعراب و قرائت آیات نمی‌شود و چون در بخشی از آیات روایت تفسیری وارد نشده است، شامل کل آیات قرآن نمی‌شود. نزدیک دوسوم روایات موجود در این تفسیر دقیقاً مانند روایات تفسیر کنز الدقائق است. برخی معتقدند روایات مشابه یکی از این دو کتاب از دیگری وام گرفته شده است،[۴] هرچند با توجه به زمان فوت دو مؤلف، احتمال مبنا بودن تفسیر نورالثقلین بیشتر است.
مصنف در مقدمه، انگیزه خود برای تألیف را چنین بیان می‌کند که با مشاهده تفاسیر مختلف که هر کدام بخشی از وجوه قرآن را مورد نظر قرار داده‌اند؛ عده‌ای تفسیر لغوی و اشتقاق، برخی نحوی، عده‌ای صرفی، برخی تجزیه و ترکیب، عده‌ای مباحث کلامی و برخی نیز جنبه‌های مختلف آن را بررسی کرده‌اند، مشتاق شده که بخشی از بیانات اهل ذکر قرآن، یعنی ائمه(ع)، را که کاشف معانی قرآن و در بردارنده اسرار تأویل بود، ذیل آیات قرآن بیاورد و به تناسب نام آن را «نور الثقلین» نامید.[۵]
اهمیت نورالثقلین در بیان دیگران
علامه طباطبایی صاحب تفسیر المیزان در مقدمه خود بر تفسیر نور الثقلین را کتابی ارزشمند توصیف کرده که مؤلف آن، تمام اخبار وارده در تفسیر آیات قرآن کریم (جز موارد اندکی از روایات) را جمع‌آوری نموده و در ضبط، چینش، ترتیب و تهذیب و تنقیح روایات، ضمن اشاره به مصدر آنها، تلاشی وافر نموده و از بهترین تألیفات در این زمینه است.[۶]
محمدهادی معرفت، تفسیرپژوه شیعه، راجع به روش مصنف در تفسیر نور الثقلین این‌گونه می‌نویسد که مصنف از بین احادیث منسوب به اهل‌بیت(ع)، اقدام به جمع‌آوری روایاتی نموده که به‌نحوی ارتباط با آیات قرآن کریم داشته باشند، اعم از اینکه این ارتباط از باب تفسیر، استشهاد یا تأیید آیه باشد. به‌گفته معرفت، مفسر در اغلب موارد، احادیث ذکرشده در مقام تفسیر مفهوم یا دلالت آیه نیستند، بلکه به سبب اغراضی از جمله استشهاد و مانند آن، متعرض آیه شده‌اند و هنر مصنف فقط مرتب کردن روایات بنابر ترتیب آیات و سوره‌های قرآن بوده است؛ به همین جهت، تمام آیات قرآن را دربر نمی‌گیرد. همچنین درباره او می‌نویسد که حویزی در این تفسیر در صدد نقد روایات یا علاج تعارض آنها نبوده است، اضافه بر اینکه در جمع‌آوری، توجهی به اسانید و قوت احادیث نداشته و روایات ضعیف‌السند و مرسل فراوانی در این تفسیر مشاهده می‌شود.[۷]
سید محمدعلی ایازی نیز می‌گوید: تفسیر حویزی شامل بسیاری از روایات اهل بیت(ع) می‌شود که در تفسیر، تطبیق و جری آیات قرآن کریم، بر روش ائمه اطهار استوار است. این روایات را از مصادر مختلف جمع‌آوری نموده است. در این تفسیر بحثی از الفاظ، اِعراب و قرائت آیات نشده و چون در بخشی از آیات روایت تفسیری وارد نشده است، شامل کل آیات قرآن نمی‌شود.[۸]
بهاءالدین خرمشاهی از تفسیرپژوهان شیعه درباره سبک مؤلف در تهیه نورالثقلین، او را صاحب یکی از برجسته‌ترین تفسیرهای روایی یا مأثور شیعه معرفی می‌کند؛ تفسیری که از آثار قدما به تفسیر فرات کوفی، تفسیر قمی و تفسیر عیاشی شباهت دارد و از تفاسیر متأخر به تفسیر البرهان اثر سید هاشم بحرانی شبیه است.[۹]
محتوای تفسیر
تفسیر هر سوره با نقل روایات فضیلت، خواص، آثار و ثواب قرائت آن آغاز می‌شود. روایات شأن نزول در مرحله بعد مطرح می‌شود و با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از شأن نزول‌های منقول شیعی در تفسیر قمی می‌باشد، روایات این بخش بیشتر از این تفسیر است؛ البته مقداری نیز از احتجاج طبرسی، کافی، تفسیر عیاشی و... نقل می‌نمایند. روایاتی که در بیان تأویل، مصداق یا تطبیق هستند در مرحله بعد ذکر می‌شوند و در نهایت، احادیثی که در ارتباط با تفسیر مستقیم آیه هستند نقل شده است.[۱۰] حویزی از برخی منابع اهل سنّت چون شواهد التنزیل اثر حاکم حسکانی[۱۱] و تفسیر الکشف و البیان از ابواسحاق ثعالبی نیز استفاده کرده است.[۱۲]
از میان تفاسیر روایی شیعی، تفسیر علی بن ابراهیم قمی[۱۳] و تفسیر عیاشی[۱۴] از منابع اصلی حویزی در تألیف نورالثقلین بوده و تمام این دو تفسیر به تفاریق در ضمن تفسیر حویزی درج شده است.
عروسی حویزی کوشیده است تمام روایات مرتبط با موضوع را بدون هیچ‌گونه گزینش و حذفی بیان نماید و پیش از ذکر هر روایت، شماره روایت، نام کتاب مرجع و سند حدیث را بیان می‌کند.[۱۵]
وضعیت نشر
تفسیر نورالثقلین به کوشش سید هاشم رسولی محلاتی تصحیح شده و با مقدمه‌ای کوتاه از علامه طباطبایی در ۵ مجلد توسط مطبعه العلمیة قم در سال ۱۳۸۳ق به چاپ رسیده است؛[۱۶] چاپی نیز از مؤسسه اسماعیلیان با همین مشخصات در قطع وزیری یافت می‌شود. طبق گفته سید محمدعلی ایازی در «المفسرون حیاتهم و منهجهم» چاپ جدیدی با مقدمه سید محمدباقر حکیم در حال آماده‌شدن است.[۱۷] از جمله نسخ خطی این تفسیر، نسخه خطی در کتابخانه آستان قدس رضوی به شماره ۸۰۵۵ و نسخه دیگر متعلق به کتابخانه شخصی عبدالحسین شهیدصالحی است.[۱۸]
ترتیب مجلدات و سوره‌های قرآن چنین است:
- جلد اول: سوره حمد تا سوره انعام.
- جلد دوم: سوره اعراف تا سوره ابراهیم.
- جلد چهارم: سوره فرقان تا سوره دخان.
- جلد پنجم: سوره جاثیه تا آخر قرآن.
عبدالرحیم عقیقی بخشایشی و همکاران او ترجمه این تفسیر به زبان فارسی را آغاز کردند که با فوت بخشایشی، این ترجمه به تعویق افتاد. تا سال ۱۳۹۳ش چهار جلد از این تفسیر هشت‌جلدی توسط انتشارات نوید اسلام قم به چاپ رسیده است.[۱۹]
پانویس
- ↑ حویزی، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۱۳۷ـ۱۳۸، ج۵، ص۶۴۲
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۲۱۴.
- ↑ حویزی، نورالثقلین، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۲و۳.
- ↑ وحیدنیا، «روش‌شناسی تفسیر نورالثقلین»، ص۷۲-۷۵.
- ↑ حویزی، نور الثقلین، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳.
- ↑ حویزی، نورالثقلین، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳.
- ↑ معرفت، التفسیر و المفسرون، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۳۲۷.
- ↑ ایازی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، ۱۳۷۳ش، ص۷۳۳.
- ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۴۵۱.
- ↑ وحیدنیا، «روش‌شناسی تفسیر نورالثقلین»، ص۷۲-۷۵.
- ↑ حویزی، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۱۹۴.
- ↑ حویزی، نور الثقلین، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۱۵۷.
- ↑ حویزی، نور الثقلین، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۲۳۷، ۲۷۰ـ۲۷۵.
- ↑ حویزی، چاپ محلاتی، نور الثقلین، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۲۷۵، ۳۳۳.
- ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۴۵۱.
- ↑ وحیدنیا، «روش‌شناسی تفسیر نورالثقلین»، ص۶۹.
- ↑ وحیدنیا، «روش‌شناسی تفسیر نورالثقلین»، ص۶۹.
- ↑ تفسیر نور الثقلین، سایت حدیث‌نت.
- ↑ نخستين جلد از ترجمه تفسير شريف نورالثقلين منتشر شد، خبرگزاری ایکنا.
منابع
- ایازی، سید محمدعلی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، تهران، مؤسسه چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، نرم افزار نور التراجم مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.
- حویزی، عبدعلی، نور الثقلین، مطبعه العلمیه، قم، ۱۳۸۳ق.
- خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، انتشارات دوستان، ۱۳۷۷ش.
- معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد مقدس، الجامعة الرضویة للعلوم الاسلامیة، ۱۳۷۷ش.
- وحیدنیا، فرحناز، «روش‌شناسی تفسیر نورالثقلین»، مشکوة، شماره ۱۰۴، پاییز ۱۳۸۸ش.
- نخستين جلد از ترجمه تفسير شريف نورالثقلين منتشر شد، خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۰۹ آذر ۱۳۸۹ش.
- تفسیر نور الثقلین، سایت حدیث‌نت، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۵ش.