تذکر
تذکّر از مفاهیم اخلاقی و تربیتی به معنای یادآوری و توجه دوباره به حقایق فراموششده یا مورد غفلت است. در قرآن کریم، تذکر از راههایی برای غفلتزدایی، پندپذیری و اصلاح رفتار انسان معرفی شده و با مفاهیمی مانند ذکر، تفکر و موعظه ارتباط دارد. تذکر که از منازل سیر و سلوک نیز دانسته شده، میتواند بهصورت درونی، از طریق توجه و یادآوری خود انسان، یا بیرونی، از راه یادآوری و پنددادن دیگران، تحقق یابد.
جایگاه
تذکّر به معنای «يادآورى»[۱] و کوشش برای بهیادآوردن چیزی است که پیشتر درک شده، اما از یاد رفته است.[۲] اهمیت تذکر در دعوت قرآن به تذکر در موارد متعدد و توبیخ مردم بهخاطر ترک آن دانسته شده است.[۳] همچنین ادعا شده تذکر از آن رو اهمیت دارد که انسان را به خود میآورد و میتواند او را از گناه و انحراف بازدارد.[۴]
تذکر را از جهت کاربرد میتوان به دو صورت در نظر گرفت: تذکر درونی که یادآوری و توجه خود انسان به حقیقتی است که از آن غافل شده؛[۵] چنانکه قرآن کریم از یادآوری و هوشیاری انسانهای پرهیزکار هنگام مواجهه با وسوسه شیطان سخن میگوید.[۶] و تذکر بیرونی یا تذکیر که روشی تربیتی برگرفته از قرآن دانسته شده که مربی با گفتار یا رفتار، (مانند موعظه، نصیحت و بیان آیات و نشانههای الهی) شخص را از آنچه بیخبر است یا از یاد برده و یا غافل است، آگاه میسازد.[۷]
معنای تذکر
لغویان ریشه تذکر (ذکر) را بهمعنای «یادآوردن» در مقابل فراموشی و نیز حضور چیزی در ذهن یا بر زبان دانستهاند.[۸] میان ذکر، تذکّر و تذکیر میتوان از جهت کاربرد تفاوت گذاشت: ذکر به حضور چیزی در قلب یا یادکرد آن بر زبان گفته میشود؛ تذکر به معنای بهیادآوردن چیزی است که فراموش شده؛ و تذکیر به معنای یادآوری کردن و متوجه ساختن دیگری است.[۹]
مفسران تذکر را به معانی مختلفی ازجمله پندپذیری،[۱۰] تفکر و اندیشیدن[۱۱] و یادآوری[۱۲] دانستهاند. علامه طباطبایی نیز تذکر را نوعی تفکر دانسته که انسان را به نتیجهای میرساند که پیشتر، برای او مجهول یا مورد غفلت بوده است.[۱۳]
در متون عرفانی نیز تذکر از منازل سیر و سلوک دانسته شده[۱۴] و با خروج از غفلت و توجه به حق ارتباط یافته است.[۱۵] خواجه عبدالله انصاری در کتاب منازل السائرین تذکّر را برتر از تفکّر دانسته[۱۶] و امام خمینی تذکّر را ثمرهٔ تفکّرِ درست شمرده است.[۱۷]
تذکر در قرآن
در قرآن، واژه ذکر و مشتقات آن در معانی گوناگونی به کار رفته است. در برخی آیات با یاد خدا و توجه به فرمانها و نهیهای الهی ارتباط دارد[۱۸] و در برخی دیگر، به معنای بیداری و هوشیاری در برابر وسوسههای شیطان به کار رفته است؛ چنانکه قرآن درباره پرهیزکاران میگوید که هنگام گرفتارشدن در وسوسه شیطان، متذکر میشوند، یعنی خدا را به یاد میآورند. (آیه ۲۰۱ سوره اعراف).[۱۹]
تذکر در قرآن همچنین به معنای پنددادن و بهرهگیری از موعظه آمده است،[۲۰] چنانچه در آیه ۵۵ سوره ذاریات، پیامبر(ص) به یادآوری و پنددادن مأمور شده است که برخی مفسران، مقصود از تذکر در این آیه را موعظه دانستهاند.[۲۱] همچنین در آیه ۴۹ سوره ذاریات نیز به توجه و پندپذیری از نشانههای آفرینش اشاره شده است.[۲۲]
قرآن خود را مایه یادآوری و پندپذیری معرفی کرده است؛ چنانکه در آیه ۱۱ سوره عبس، آیات الهی «تذکره» خوانده شده و در آیه ۱۹ سوره مزمل نیز از قرآن بهعنوان وسیله تذکر یاد شده است.[۲۳]
برخی پژوهشگران، ذکر را در معنای عام، حضور و یادآوری چیزی در برابر غفلت و فراموشی، و در معنای خاص، توجه، پندپذیری و تدبر دانستهاند. به باور آنان، تذکیر نیز یادآوری حقیقتی به دیگری از طریق گفتار یا رفتار است تا او را از غفلت بیرون آورد.[۲۴]
پژوهشگرانی نیز تذکر و تفکر را مرتبط، اما متمایز دانستهاند؛ به این معنا که تفکر میتواند زمینهساز تذکر (تفکر یادآورنده) و توجه انسان به حقایق نهفته در فطرت باشد.[۲۵] از این منظر، تذکر افزون بر یادآوری دانستههای فراموششده، انسان را به عبور از نشانهها به حقیقت و صاحب نشانه رهنمون میکند.[۲۶]
شیوههای تذکر و آثار آن
در پژوهشهای تربیتی مبتنی بر قرآن، برای تذکر شیوههای مختلفی بیان شده است؛ از جمله:
- ارجاع به گذشته: یادآوری تجربههای فرد یا سرگذشت دیگران برای عبرتگیری.
- توصیه و سفارش: یادآوری نکتهای با هدف عمل به آن.
- موعظه: پند دادن برای نرمکردن دل و برانگیختن مخاطب به نیکی.
- تمثیل: روشنکردن یک معنا با آوردن مثال.
- مواجهه با وجدان: واداشتن مخاطب به داوری دربارهٔ رفتار خود.
- انذار و تخویف: هشدار دربارهٔ پیامدهای ناگوار رفتار.
- سختگیری و فشار غیرمستقیم: بیدار کردن مخاطب از راه دشواریها، نه با تذکّر گفتاری.
- برخورد قهری شدید: رویارویی قاطع برای شکستن غفلت عمیق، بهعنوان آخرین شیوه.[۲۷]
همچنین برای تذکر آثار متعددی بیان شده است؛ از جمله: غفلتزدایی،[۲۸] افزایش بصیرت،[۲۹] تقویت ایمان[۳۰] اصلاح نگرش و رفتار[۳۱] و پندپذیری و عبرتآموزی.[۳۲]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۴۲.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۴۲۱.
- ↑ شمسکلاهی، «رابطه تذکر و تفکر در قرآن کریم»، ص۷۴.
- ↑ قائمیمقدم، «روش تربیتی تذکر در قرآن کریم»، ص۶۵-۶۷.
- ↑ علیزاده، اُسس الاخلاق الاسلامیه و مفاهیمها، ۱۴۴۲ق، ص۹۶.
- ↑ اعراف، آیه ۲۰۱.
- ↑ قائمیمقدم، «روش تربیتی تذکر در قرآن کریم»، ص۵۷.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات، ۱۴۱۲ق، ص۳۲۸؛ ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۵۸.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ۱۴۱۲ق، ص۳۲۸؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۰۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۲۱.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء، ج۴، ص۵۱۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۴۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۳۸۱.
- ↑ انصاری، منازل السائرین، ۱۳۷۵ش، ص۳۵ و ۴۳.
- ↑ تهانوی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ۱۹۹۶م، ج۱، ص۸۲۶.
- ↑ انصاری، منازل السائرین، ۱۳۷۵ش، ص۴۳.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۲۹۱.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۲۷۵.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۲۵۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۲۱.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء، ج۹، ص۳۹۷.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۹، ص۲۶۳.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۳، ص۳۶۶؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۳، ص۳۹۱.
- ↑ قائمیمقدم، «روش تربیتی تذکر در قرآن کریم»، ص۶۱-۶۳.
- ↑ شمسکلاهی، «رابطه تذکر و تفکر در قرآن کریم»، ص۷۴.
- ↑ شمسکلاهی، «رابطه تذکر و تفکر در قرآن کریم»، ص۸۴-۸۵.
- ↑ قائمیمقدم، «روش تربیتی تذکر در قرآن کریم»، ص۷۱–۸۱.
- ↑ قائمیمقدم، «روش تربیتی تذکر در قرآن کریم»، ص۵۷؛ فلاح و نصیری سوادکوهی، «تحلیل الگوی قرآن در روش تذکر در برخورد با انحرافات اخلاقی»، ص۱۶۱.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۲۵۳.
- ↑ علاءالدین و ستودهنیا، «تحلیل تفسیری شیوه تربیتی تذکر در مراحل اقدام، اشاعه و اقامه در سیر نزول»، ص۳۱.
- ↑ فلاح و نصیری سوادکوهی، «تحلیل الگوی قرآن در روش تذکر در برخورد با انحرافات اخلاقی»، ص۱۶۱.
- ↑ فلاح و نصیری سوادکوهی، «تحلیل الگوی قرآن در روش تذکر در برخورد با انحرافات اخلاقی»، ص۱۶۱.
منابع
- ابنفارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع - دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- امام خمینی، سید روحالله موسوی، شرح چهل حدیث، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
- انصاری، خواجه عبدالله، منازل السائرین، قم، دار العلم، ۱۳۷۵ش.
- تهانوی، محمد اعلی بن علی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ۱۹۹۶م.
- حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، لبنان و سوریه، دارالعلم - الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القران، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- علاءالدین، سید محمدرضا؛ ستودهنیا، محمدرضا، «تحلیل تفسیری شیوه تربیتی تذکر در مراحل اقدام، اشاعه و اقامه در سیر نزول»، نشریه قرآنی کوثر، شماره ۸۳، تابستان ۱۴۰۴ش.
- علیزاده، مهدی، اُسس الاخلاق الاسلامیه و مفاهیمها، کربلا، مؤسسة الخلق العظیم، ۱۴۴۲ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فلاح، محمدجواد؛ نصیری سوادکوهی، مبشره، «تحلیل الگوی قرآن در روش تذکر در برخورد با انحرافات اخلاقی»، پژوهشهای اخلاقی، شماره ۶۴، زمستان ۱۳۹۵ش.
- قائمیمقدم، محمدرضا، «روش تربیتی تذکر در قرآن کریم»، تربیت اسلامی، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۸۷ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- شمسکلاهی، مجید، «رابطه تذکر و تفکر در قرآن کریم»، قرآنشناخت، شماره ۱۸، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
