منازل سیر و سلوک
مَنازل سیر و سُلوک، در تصوف و عرفان اسلامی، به مراحلی گفته شده که سالک در مسیر سیر و سلوک باید آنها را پشت سر بگذارد تا به نهایت مسیر طریقت، یعنی رهایی کامل از علایق دنیایی، عبور از خودبینی و خودپرستی و شناخت حقیقت، برسد. صوفیان و عارفان اسلامی این منازل را بهصورتها و عناوین مختلف صورتبندی کردهاند و تعداد آنها را هم مختلف برشمردهاند، از دو منزل تا هزاران منزل.
بحث از منازل سیر و سلوک، تعداد آنها، کیفیت رسیدن به آنها و چگونگی گذر از آنها در «تصوف عملی» مورد بحث قرار گرفته است. از میان عارفان و حکیمان متأله شیعه، ابنسینا، خواجه نصیرالدین طوسی، ملامحسن فیض کاشانی، سید محمدمهدی بحرالعلوم و محمدعلی شاهآبادی در آثار خود به منازل سیر و سلوک پرداختهاند.
از جمله خصوصیات منازل سیر و سلوک به مواردی اشاره شده است؛ از جمله: منازل با سعی سالک قابل دستیابی است؛ سالک میتواند برای مدتی طولانی در یک منزل قرار بگیرد؛ سالک نمیتواند به منزلی بالاتر ترقی کند، مگر آنکه از منزل پیش از آن بهطور کامل عبور کرده باشد.
نگارش دربارهٔ منازل و مقامات سیر و سلوک در متون صوفیه از اواخر قرن دوم هجری آغاز شده و مهمترین اثر در این زمینه کتاب منازل السائرین نوشتهٔ خواجه عبدالله انصاری دانسته شده که بر آن شروح مختلفی، از جمله توسط شیعیان، نوشته شده است.
چیستی و جایگاه
منازل سیر و سلوک، در تصوف و عرفان اسلامی، به مراحلی گفته شده که سالک در مسیر سیر و سلوک باید آنها را پشت سر بگذارد تا به نهایت مسیر طریقت، یعنی رهایی کامل از علایق دنیایی، عبور از خودبینی و خودپرستی و شناخت حقیقت، برسد.[۱] آغاز این منازل بیداری و توبه و نهایت آن فنا دانسته شده است.[۲]
بهنوشتهٔ سید حسین نصر، عرفانپژوه شیعه، بحث از این منازل، تعداد آنها، کیفیت رسیدن به آنها و چگونگی گذر از آنها در «تصوف عملی» مورد بحث قرار گرفته است.[۳] به این معنا که، بهنوشتهٔ مرتضی مطهری، براى رسيدن به مقام عرفان حقيقى، این منازل باید «در عمل» طی شوند و بدون عبور از آنها رسیدن به عرفان حقيقى غیرممکن خواهد بود.[۴]
تبیین منازل سیر و سلوک یکی از زمینههای تألیف نزد صوفیان و عارفان مسلمان، از جمله شیعیان، بوده است؛[۵] آنچنان که از عارفان و حکیمان متأله شیعه کسانی چون ابنسینا در نمط نهم کتاب الاشارات و التنبیهات،[۶] خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب اوصاف الاشراف،[۷] ملامحسن فیض کاشانی در رسالهٔ زاد السالک،[۸] میر سید حسین قزوینی (درگذشت: ۱۲۰۸ق) در رسالهٔ اخلاق و سیر و سلوک،[۹] سید محمدمهدی بحرالعلوم در رسالهٔ سیر و سلوک،[۱۰] محمدعلی شاهآبادی در رسالهٔ منازل السالکین،[۱۱] سیده نصرت امین در کتاب سیر و سلوک[۱۲] و حسین مظاهری در کتاب سیر و سلوک[۱۳] به این موضوع پرداختهاند.
گفته شده که ملاصدرا از اصطلاح منازل سیر و سلوک و ویژگیهای آن در تبیین سلوک عقلی در حکمت متعالیه نیز استفاده کرده است.[۱۴]
از تعدد تعابیر تا تکثر منازل
از منازل سیر و سلوک با عناوین دیگری چون مقامات، مواقف و میادین نیز یاد شده است.[۱۵] از منظر محسن بیدارفر (درگذشت: ۱۴۰۰ش)، پژوهشگر متون عرفانی و فلسفی شیعه، معنای این تعابیر یکی است و تفاوت تنها در اختلاف چشماندازهاست: مثلاً، دربارهٔ منزل و مقام، هر مرحله از مراحل سیر و سلوک از نظر عبور شخصْ منزل است و از نظر توقف شخص در آنْ مقام است.[۱۶]
بهنوشتهٔ برخی محققان، صوفیانْ منازل سیر و سلوک را بهصورتها و عناوین مختلف صورتبندی کردهاند و تعداد آنها را هم مختلف برشمردهاند، از دو منزل تا هزاران منزل.[۱۷] در برخی منابع صوفیه، از بعضی بزرگان تصوف مانند بایزید بسطامی[۱۸] و منصور حلاج نقل شده که این منازل را دو گام برشمردهاند؛ آنچنان که، برای نمونه، از حلاج نقل شده که «دو قدم است و رسیدنی؛ یک قدم از دنیا برگیر و یک قدم از عقبی و اینک رسیدی به مولی».[۱۹] گفته شده که این تعداد برگرفته از حدیثی صوفیانه منسوب به پیامبر(ص) است که در آن راه رسیدن به خداوند دو گام (خُطوَتان یا خُطوتَین) دانسته شده است.[۲۰]
در برخی دیگر از منابع تصوف، تعداد منازل سیر و سلوک سه،[۲۱] چهار،[۲۲] هفت،[۲۳] نه،[۲۴] چهل،[۲۵] هفتاد،[۲۶] صد،[۲۷] هفتصد،[۲۸] هزار[۲۹] و هفتادهزار[۳۰] تا برشمرده شده که عناوین آنها، با توجه تفاوت مبانی عرفانی و طریقتی، متفاوت گزارش شده است.[۳۱] برای نمونه عطار نیشابوری در کتاب منطق الطیر از هفت منزل سیر و سلوک با عناوین طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فقر و فنا یاد کرده است.[۳۲]
در برخی دیگر از متون صوفیانه منازل سیر و سلوک بهصورت سفرهای چهارگانه (اسفار اربعه) ترسیم شده است:[۳۳] سفر از خلق بهسوی حق، سفر در حق با حق، سفر از حق بهسوی خلق، سفر در خلق با حق.[۳۴]
برخی ویژگیها در پرتو مقایسه با احوال
بهنوشتهٔ محمد اِسْتعلامی، عرفانپژوه، آشنایی با برخی ویژگیهای منازل و مقامات سیر و سلوک در پرتو مقایسهٔ مفهوم منزل و مقام با عنوانی مقابل آن، یعنی «حال» (گشایشهای روحانی زودگذر)، بهتر صورت میگیرد.[۳۵] در پرتو مقایسهٔ منزل و مقام با حال، ریشارد گرامِلیش (درگذشت: ۲۰۰۶م)، تصوفپژوه آلمانی، برخی ویژگیهای منازل سیر و سلوک را، با تکیه بر معارف صوفیانهٔ سه طریقهٔ صوفیانهٔ شیعی در ایران (ذهبیه، نعمتاللهیه و خاکساریه)، روشن کرده است:
- سالک میتواند به منازل بهسعی خود برسد، اما احوالْ عطایای خداوندند که نمیتوان با سختکوشی به آنها رسید.
- سالک میتواند برای مدتی طولانی در یک منزل قرار بگیرد، اما احوال بهسرعت سپری میشوند.
- سالک نمیتواند به منزلی بالاتر ترقی کند، مگر هنگامی که از منزل پیش از آن بهطور کامل گذشته باشد.
- سالک هنگام گذشتن از یکیک منازل و پیشرفتن میتواند در معرض احوال گوناگون قرار گیرد.[۳۶]
شرح برخی منازل
بهنوشتهٔ مطهری، در کتابهای تصوف و عرفان دربارهٔ منازل سیر و سلوک بهتفصيل بحث شده است.[۳۷] برخی از عناوین منازل سیر و سلوک در آثار عرفانی و صوفیانه چنین برشمرده و وصف شده است:
- توبه: توبه یعنی بازگشت از دلبستگیهای مادی و طبیعی بهسوی پاکی و معنویتِ نفس، پس از آنکه بر اثر گناه و نافرمانی، نور فطرت انسانی در پردهای از تاریکیهای طبیعت پنهان شده باشد.[۳۸]
- ورع: بهمعنای پرهیزکاری و بیم از خطاکردن در معنایی فراتر از زهد و تقوا، آنچنان که در برخی متون آمده که ورع آن است که از همهٔ چیزها بپرهیزی بهجز خدا.[۳۹]
- زهد: بیرغبتی به امور دنیوی، نه از روی ناتوانی یا ناآگاهی، بلکه با شناخت و اختیار است و زاهد حقیقی کسی است که حتی به امید پاداش بهشت یا ترس از دوزخ نیز زهد نمیورزد و با ریاضت و تربیت نفس وابستگی را از خود میزداید.[۴۰]
- فقر: بهمعنای نداشتن امکانات بههمراه نخواستن آن و قناعت به کمترین امکانات مادی تا حدی که سالک بتواند وظایف بندگی را انجام دهد.[۴۱]
- صبر: صبر عارفانه بهمعنای لذتبردن از سختیها با این باور که خداوند با فرستادن سختیها سالک را مورد توجه ویژه خود قرار داده و از میان دیگر بندگان او را برگزیده است.[۴۲]
- توکل: اینکه انسان کارهای خود را با اطمینانْ به خدا بسپارد و باور داشته باشد که خدا از او داناتر و تواناتر است و بر این اساس به آنچه خدا برایش مقدر کرده راضی باشد.[۴۳]
- رضا: پذیرفتن هر نیک و بد از سوی سالک با این عقیده که این نیک و بد از سوی خداوند است.[۴۴]
- فنا: از میان رفتن صفات و ذات سالک در صفات و ذات الهی و بقاء او به بقاء خداوند (فناء فی الله و بقاء بالله).[۴۵]
آثاری در این زمینه
بهنوشتهٔ بیدارفر، نگارش دربارهٔ منازل و مقامات سیر و سلوک در متون صوفیه از اواخر قرن دوم هجری آغاز شد؛[۴۶] چنانکه برای شقیق بلخی (درگذشت: ۱۹۴ق)، رسالهٔ آداب العباده و برای ابوحمزه محمد بن ابراهيم صوفى خراسانى (درگذشت: ۲۹۰ق) کتاب مَناصِب العباد و برای ابوالحسین نوری (درگذشت: ۲۹۵ق)، کتاب مناصب القلوب و برای حکیم تِرمِذی (درگذشت: حدود ۳۱۸ق) مناصب العباد و العباده را ذکر کردهاند.[۴۷]
گفته شده که در قسمت عمدهای از متون اصلی صوفیه هم به موضوع منازل سیر و سلوک پرداخته شده است؛ از جمله در آثاری چون اَلْلَّمَع، نوشتۀ ابونصر سَرّاج طوسی (درگذشت: ۳۶۸ق)، قُوةُ القلوب نوشتهٔ ابوطالب مكى (درگذشت: ۳۸۵ یا ۳۸۶ق)، التَعَرُّف لِمذهب اهل التصوف، نوشتۀ ابوبكر محمد كُلابادى (درگذشت: ۳۸۰ق) و الرسالةُ القُشيرية، نوشتۀ ابىالقاسم عبدالكريم قشيرى (درگذشت: ۴۶۵ق).[۴۸]
مهمترین اثر در زمینهٔ منازل سیر و سلوک کتاب منازل السائرین نوشتهٔ خواجه عبدالله انصاری، صوفی ایرانی قرن پنجم قمری، دانسته شده که مدتها در حوزههاى علمیهٔ شیعه تدریس مىشده است؛[۴۹] آنچنان که گفته شده امام خمینی این کتاب را نزد محمدعلی شاهآبادى فراگرفته و سالها درس اخلاق خود را بر پایه این کتاب ارائه میکرده است.[۵۰] گفته شده که بهدلیل برتری این کتاب در موضوع خود بر آن شروح زیادی نوشته شده و بهترین آنها شرح کمالالدین عبدالرزاق کاشانی (درگذشت: ۷۳۶ق)، صوفی شیعه، دانسته شده است.[۵۱]
پانویس
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۶۷۰؛ گراملیش، طریقههای شیعی ایران، ۱۳۹۹ش، ص۴۲۸.
- ↑ گوهرین، شرح اصطلاحات تصوف، ۱۳۸۳ش، ص۳۳۲.
- ↑ نصر، «اصول و مبانی تصوف»، ص۱۳.
- ↑ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت، ج۲، ص۱۸۲۸؛ ج۲۲، آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ص۲۴۶-۲۴۸.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ۱۴۲۸ق، ج۳، ص۱۰۵۰-۱۰۷۴.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، اوصاف الاشراف، ۱۳۶۹ش، ص۱-۲.
- ↑ فیض کاشانی، ده رساله، ۱۳۷۱ش، ص۷۹-۹۱.
- ↑ قزوینی، میر سید حسین، «اخلاق و سیر و سلوک»، ص۱۰۹-۱۵۴.
- ↑ بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۱۵ق، ص۶۹-۱۱۰.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۵۹۰.
- ↑ امین، سیر و سلوک، ۱۳۷۹ش، ص۳۶-۲۴۷.
- ↑ مظاهری، سیر و سلوک، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱-۲۳.
- ↑ صدرایی خویی و نورمحمدی، «شرح و تفسیر اصطلاحات»، ص۱۵۷.
- ↑ نصر، گلشن حقیقت، ۱۳۹۴ش، ص۲۷۶؛ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۶۷۰.
- ↑ بیدارفر، «مقدمة شرح منازل السائرین»، ص۷.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۶۷۰؛ یثربی، فریب سراب، ۱۳۹۷ش، ص۱۳۴؛ رضایی تهرانی، سیر و سلوک، ۱۳۹۲ش، ص۳۹۷-۴۴۷.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الاولیاء، ۱۳۷۰ش، ص۱۶۵.
- ↑ عطار نیشابوری، تذکرة الاولیاء، ۱۳۷۰ش، ص۵۱۳.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۸۴۵.
- ↑ قیصری، شرح فصوص الحکم، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۳۳-۱۳۴.
- ↑ یسوعی، نصوص صوفیة غیر منشورة، ۱۹۸۶ق، ص۱۷.
- ↑ عطار نیشابوری، منطق الطیر، ۱۳۸۳ش، ص۳۸۰؛ ابونصر سراج، اللمع، ۱۴۳۷ق، ص۶۴-۸۱.
- ↑ ابوطالب مکی، قوت القلوب، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۱۷.
- ↑ بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۱۵ق، ص۳۹.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۶۷۰.
- ↑ خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، ۱۴۱۷ق، ص۲۷.
- ↑ بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۱۵ق، ص۱۳۵.
- ↑ خواجه عبدالله انصاری، صد میدان، ۱۳۶۸ش، ص۱۶-۱۷.
- ↑ بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۱۵ق، ص۱۳۵.
- ↑ یثربی، فریب سراب، ۱۳۹۷ش، ص۱۳۵.
- ↑ عطار نیشابوری، منطق الطیر، ۱۳۸۳ش، ص۳۸۰.
- ↑ یثربی، فریب سراب، ۱۳۹۷ش، ص۱۳۸.
- ↑ قمشهای، مجموعه آثار حكیم صهبا، ۱۳۷۸ش، ص۲۰۹-۲۱۴.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۶۶۹.
- ↑ گراملیش، طریقههای شیعی ایران، ۱۳۹۹ش، ص۴۲۹.
- ↑ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۲۷۲.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۸۳۱.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، اوصاف الاشراف، ۱۳۶۹ش، ص۳۱.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۴۶۷.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، اوصاف الاشراف، ۱۳۶۹ش، ص۵۹-۶۰.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، اوصاف الاشراف، ۱۳۶۹ش، ص۸۳-۸۴.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۹۵۲.
- ↑ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۴۷۳.
- ↑ بیدارفر، «مقدمة شرح منازل السائرین»، ص۷.
- ↑ بیدارفر، «مقدمة شرح منازل السائرین»، ص۷.
- ↑ شیروانی، «مقدمة المحقق»، ص۸.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۰.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۰.
- ↑ بیدارفر، «مقدمة شرح منازل السائرین»، ص۲۳؛ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۲.
منابع
- آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- ابوطالب مکی، محمد بن علی، قوت القلوب، بیروت، دار الكتب العلمية، ۱۴۱۷ق.
- ابونصر سراج، عبدالله بن علی، اللمع، تحقیق محمد ادیب جادر، عمان (اردن)، دارالفتح، ۱۴۳۷ق.
- استعلامی، محمد، فرهنگنامه تصوف و عرفان، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۹۸ش.
- امام خمینی، روحالله موسوی، شرح چهل حدیث، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى،۱۳۸۰ش.
- امین، نصرت، سیر و سلوک در روش اولیاء و طریق سیر سعداء، اصفهان، انتشارات گلبهار، ۱۳۷۹ش.
- بحرالعلوم، سید محمدمهدی بن مرتضی، رساله سیر و سلوک منسوب به بحر العلوم، تحقیق سید محمدحسین حسینی طهرانی، مشهد، انتشارات علامهٔ طباطبایی، ۱۴۱۸ق.
- بیدارفر، «مقدمة محقق»، در شرح منازل السائرين کمالالدین عبدالرزاق کاشانی، قم، انتشارات بیدار، ۱۴۲۷ق.
- حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، بیروت، دار احياء التراث العربی، بیتا.
- خواجه عبدالله انصاری، عبدالله بن محمد، صد میدان، تحقیق قاسم انصاری، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۶۸ش.
- خواجه عبدالله انصاری، عبدالله بن محمد، منازل السائرین، تحقیق علی شیروانی، قم، انتشارات دارالعلم، ۱۴۱۷ق.
- خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اوصاف الاشراف، تحقیق سید مهدی شمس الدین، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۹ش.
- خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، شرح الاشارات و التنبیهات، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم، بوستان کتاب، ۱۴۲۸ق.
- رضایی تهرانی، علی، سیر و سلوک: طرحی نو در عرفان عملی شیعی، قم، انتشارات مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی،۱۳۹۲ش.
- شیروانی، علی، «مقدمة المحقق»، در منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، قم، انتشارات دارالعلم، ۱۴۱۷ق.
- صدرایی خویی، علی و محمدجواد نورمحمدی، «شرح و تفسیر اصطلاحات»، در حسن دل نوشتهٔ محمد بیدآبادی، قم، انتشارات نهاوندی، ۱۳۷۶ش.
- عابدی، احمد، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، در آینهٔ پژوهش، شمارهٔ ۲۸، مهر و آبان ۱۳۷۳ش.
- عطار نیشابوری، فریدالدین محمد، تذکرة الاولیاء، تحقیق رینولد نیکلسون، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفیعليشاه، ۱۳۷۰ش.
- عطار نیشابوری، فریدالدین محمد، منطق الطیر، تحقیق محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۸۳ش.
- قزوینی، میر سید حسین، «اخلاق و سیر و سلوک»، در سیر و سلوک، بهکوشش رضا استادی، قم، نشر برگزیده، ۱۳۸۸ش.
- قمشهای، محمدرضا بن ابوالقاسم، مجموعه آثار حكیم صهبا (به همراه زندگینامه)، تحقیق حامد ناجی اصفهانی و خلیل بهرامی قصرچمنی، اصفهان، کانون پژوهش، ۱۳۷۸ش.
- قیصری، داود بن محمود، شرح فصوص الحکم، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم، بوستان کتاب، ۱۴۲۴ق.
- گوهرین، سید صادق، شرح اصطلاحات تصوف، تهران، انتشارات زوار، ۱۳۸۳ش.
- نصر، سید حسین، گلشن حقیقت، ترجمهٔ انشاءالله رحمتی، تهران، انتشارات سوفیا، ۱۳۹۴ش.
- مظاهری، حسین، سیر و سلوک، قم، مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء، ۱۳۸۹ش.
- مطهری، مرتضی، کلیات علوم اسلامی (کلام، عرفان و حکمت عملی)، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۱ش.
- ملامحسن فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، ده رساله محقق بزرگ فیض کاشانی، تحقیق رسول جعفریان، اصفهان، مرکز تحقيقات علمی و دينی امام اميرالمؤمنين علی(ع) ۱۳۷۱ش.
- نصر، سید حسین، «اصول و مبانی تصوف»، در تصوف (خاستگاه، تاریخ و موضوعات وابسته)، بهکوشش فاطمه لاجوردی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی)، ۱۳۹۶ش.
- یثربی، سید یحیی، فریب سراب (پژوهشی در شناخت، ارزیابی و نقد تصوف و عرفان)، قم، فروغ فردا، ۱۳۹۷ش.
- یسوعی، بولس الیاس، نصوص صوفیة غیر منشورة لشقیق البلخی ابن عطاء الادمی النفری، بیروت، دار المشرق، ۱۹۸۶ق.