استنجا

استنجا به‌معنای شستن یا پاک‌کردن محل خروج ادرار و مدفوع پس از قضای حاجت است. برای انجام عبادت‌هایی مانند نماز که نیاز به طهارت دارند، استنجا واجب است.

فقیهان شیعه معتقدند محل خروج ادرار تنها با آب پاک می‌شود؛ اما برای پاک‌کردن محل خروج مدفوع، علاوه بر آب، می‌توان از چیزهای دیگری مانند سنگ یا دستمال نیز استفاده کرد، به شرط آنکه عین نجاست را برطرف کنند.

انجام استنجا بلافاصله پس از قضای حاجت، استفاده از آب به جای چیزهای دیگر برای استنجای مدفوع و استفاده از آب سرد مستحب‌اند. استنجا با دست راست و با دستی که انگشتری دارای اذکار و اسامی متبرکه دارد نیز مکروه است.

مفهوم و جایگاه

استنجا اصطلاحی فقهی^[۱] به‌معنای پاک کردن محل خروج ادرار و مدفوع پس از قضای حاجت است.^[۲] فقیهان در باب طهارت کتاب‌های فقهی، احکام آن را بررسی کرده‌اند.^[۳] و برای آن، در شریعتِ برخی امت‌های پیشین نیز پیشینه‌ای ذکر شده است.^[۴]

بنا بر نظر برخی مفسران، در آیه ۱۰۸ سوره توبه، اهل قُبا به‌دلیل برخورداری از ویژگی طهارت ستوده شده‌اند.^[۵] در برخی روایات،^[۶] این طهارت به شست‌وشوی محل خروج مدفوع با آب پس از قضای حاجت تفسیر شده است.^[۷] برخی فقیهان نیز با استناد به این آیه، استفاده از آب برای استنجا را مستحب شمرده‌اند.^[۸] همچنین در روایتی^[۹] آمده است که آیه فراز «اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوّ‌ابینَ و یُحِبُّ المُتَطَهِّرین»؛ (خداوند، توبه‌کنندگان و پاکان را دوست دارد)، در آیه ۲۲۲ سوره بقره پس از آن نازل شد که یکی از انصار بعد از قضای حاجت، با استفاده از آب استنجا کرد.^[۱۰]

حکم استنجا

استنجا به‌خودیِ‌خود واجب نیست؛^[۱۱] اما فقیهان شیعه با استناد به برخی روایات،^[۱۲] آن را برای انجام عبادت‌هایی مانند نماز، واجب دانسته‌اند؛ زیرا در این عبادت‌ها پاک‌بودن بدن و لباس از نجاست شرط است.^[۱۳] بر این اساس، چنانچه کسی پس از قضای حاجت، بدون استنجا نماز بخواند، نماز او باطل است و باید آن را دوباره بخواند.^[۱۴]

مذاهب فقهیِ اهل‌سنت نیز، استنجا را واجب شمرده‌اند؛^[۱۵] اما بنا بر قولی از ابوحنیفه، اگر نجاست از محدوده معمول محل خروج مدفوع فراتر نرفته باشد، استنجا مستحب است.^[۱۶]

آب استنجا

آبی که هنگام شست‌وشوی محل خروج ادرار و مدفوع از آن جدا می‌شود، بنابر قول مشهورِ فقیهان، پاک است؛^[۱۷] مشروط بر اینکه ذرات نجاست در آن دیده نشود و رنگ یا بوی آن تغییر نکرده باشد.^[۱۸] با این حال، برخی فقیهان آن را نجس دانسته، اما معتقدند موجب نجاست چیزهای دیگر نمی‌شود.^[۱۹]

روش استنجا

بر پایه برخی روایات،^[۲۰] فقیهانِ امامیه - برخلاف اهل‌سنت^[۲۱] - معتقدند، محل خروج ادرار تنها با آب پاک می‌شود.^[۲۲] بیشتر آنان یک‌بار شستن را کافی می‌دانند؛^[۲۳] اما برخی فقیهان در صورت استفاده از آب قلیل و نیز درباره زنان، دو بار شستشو را لازم دانسته‌اند.^[۲۴]

برای پاک‌کردن محل خروج مدفوع، فقیهان شیعه و اهل‌سنت استفاده از آب یا چیزهایی مانند سنگ و دستمال را جایز دانسته‌اند؛^[۲۵] به شرط آنکه نجاست به اطراف محل خروج مدفوع سرایت نکرده باشد.^[۲۶] برخی فقیهان، همچون امام خمینی و فاضل لنکرانی، معتقدند استنجای محل خروج مدفوع با غیرِ آب، موجب پاکی آن نمی‌شود؛ بااین‌حال، نجاست باقی‌مانده به چیزهای دیگر سرایت نمی‌کند و نماز خواندن در این حالت صحیح است.^[۲۷]

درباره استفاده از سنگ و مانند آن نیز دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. برخی فقیهان استفاده از سه قطعه جداگانه و خشک را لازم دانسته‌اند؛^[۲۸] برخی دیگر استفاده از سه گوشه یک قطعه را کافی دانسته و ملاک را برطرف‌شدن عین نجاست می‌دانند، حتی اگر با یک قطعه و یک‌بار انجام شود.^[۲۹]

آداب استنجا

در منابع فقهی آداب و مستحبات متعددی برای استنجا ذکر شده است که در برخی منابع شمار آنها به ۲۸ مورد می‌رسد.^[۳۰] ازجمله آنها می‌توان به انجام استنجا بلافاصله پس از قضای حاجت،^[۳۱] ترجیح آب بر سنگ در استنجای مدفوع،^[۳۲] شستن محل مدفوع پیش از محل ادرار،^[۳۳] استبراء،^[۳۴] استفاده از آب سرد^[۳۵] و خواندن دعاهای مربوط به استنجا^[۳۶] اشاره کرد.

استنجا با دست راست،^[۳۷] استنجا با دستی که انگشتری دارای اذکار، آیات قرآن یا اسامی متبرکه دارد^[۳۸] و استنجا با آبی که در آفتاب گرم شده است^[۳۹] نیز مکروه دانسته شده است.

پانویس

↑ مشکینی، مصطلحات‌الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۵۲۸.
↑ عاملی، الاصطلاحات الفقهیة، ۱۴۱۳ق، ص۱۷.
↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۶۰.
↑ شوکانی، فتح القدیر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۴۶۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۲۷۸.
↑ برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۳۹۰؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۱۴۸.
↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۷۹؛ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۸۴۹، حدیث ۴۷۴۸.
↑ برای نمونه نگاه کنید به قمی مشهدی، کنز الدقائق، ۱۳۶۸ش، ج۵، ص۵۴۶؛ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۰۴؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۱، ص۶۸۹.
↑ شیخ انصاری، کتاب الطهارة، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۲؛ موسوی خویی، التنقیح، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۵۱۴؛ حاج‌آخوند اراکی، شرح نجاة العباد، ۱۴۲۰ق، ص۱۷۲.
↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۰، حدیث ۵۹.
↑ طبسی، تمسک العترة الطاهرة بالقرآن الکریم، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۶.
↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۱۰۵.
↑ برای نمونه نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۸، حدیث ۱۴؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷، حدیث ۱۳۵.
↑ برای نمونه نگاه کنید به شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۰۳-۱۰۴؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۲۷-۱۲۸؛ نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۱۴.
↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۶۰.
↑ جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الأربعة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۶۸.
↑ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۲۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۶.
↑ برای نمونه نگاه کنید به امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۶، مسأله ۲۵.
↑ اراکی، کتاب الطهارة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۰.
↑ رساله توضیح المسائل آیت‌الله محمداسحاق فیاض، باب طهارت، مسأله ۶۸.
↑ نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۸، حدیث ۸؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۵-۳۵۶، حدیث ۲۵، ۲۷ و ۲۸.
↑ برای نمونه نگاه کنید به شافعی، الأم، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶؛ شوکانی، نیل الأوطار، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۱۹؛ کاسانی، بدائع الصنائع، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۸.
↑ برای نمونه نگاه کنید به سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۹۷، مسئله ۸؛ علامه حلّی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۶؛ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۹، مسئله ۶۶.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۹، مسئله ۶۶.
↑ برای نمونه نگاه کنید به شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۳۶؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۶۷؛ جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الأربعة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۷۷.
↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۶۶.
↑ رساله توضیح‌المسائل امام خمینی، بخش طهارت، مسئله ۶۸؛ رساله توضیح‌المسائل آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی، بخش طهارت، مسئله ۷۱.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۰، ذیل مسئله ۶۸.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۱، مسئله ۶۹.
↑ استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۶.
↑ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۶۴.
↑ نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۳.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۹.
↑ استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۷.
↑ استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۹.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۹.
↑ نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷۰.
↑ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷۹.
↑ استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۴۱.

منابع

اراکی، محمدعلی، کتاب الطهارة، قم، مؤسسه در راه حق، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
استرآبادی (میرداماد)، محمدباقر، شارع النجاة فی أحکام العبادات، قم، مؤسسه دائرة المعارف، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
امام خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیلة، قم، مؤسسه مطبوعاتی إسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
امام خمینی، سید روح‌اللّٰه، توضیح المسائل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ هشتم، ۱۳۹۲ش.
انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسرة، قم، مجمع الفکر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه‏، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسن و احسان اصولی، توضیح المسائل مراجع مطابق با فتاوای سیزده نفر از مراجع معظم تقلید، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ هشتم، ۱۳۸۱ش.
جزیری، عبدالرحمن، غروی، سید محمد، مازح، یاسر، الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت وفقاً لمذهب أهل البیت(ع)، بیروت، دار الثقلین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
حاج‌آخوند اراکی، ملا ابوطالب، شرح نجاة العباد، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثناعشری، انتشارات میقات، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
شافعی، محمد بن إدریس، الأم، بیروت، دار المعرفة، بی‌نا، ۱۴۱۰ق.
شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، دمشق، دار ابن‌کثیر، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
شوکانی، محمد بن علی، نیل الأوطار، تحقیق: عصام الدین الصبابطی، مصر، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
شهرکانی، ابراهیم اسماعیل، معجم المصطلحات الفقهیة، قم، ذوی القربی، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الطهارة، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ش.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، مصحح: علی خراسانی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن (تفسیر طبری)، بی‌جا، دار هجر للطباعة و النشر و التوزیع و الإعلان، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
طبسی، محمدجعفر، تمسک العترة الطاهرة بالقرآن الکریم، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
عاملی، یاسین عیسی، الاصطلاحات الفقهیة فی الرسائل العملیة، بیروت، دار البلاغة للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، مصحح: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت(ع)، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام فی معرفة الأحکام، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
فاضل لنکرانی، محمد، رساله توضیح المسائل، قم، بی‌نا، چاپ صد و چهاردهم، ۱۴۲۶ق.
فاضل مقداد، جمال‌الدین، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم، انتشارات مرتضوی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
فیاض، محمداسحاق، رساله توضیح المسائل، قم، انتشارات مجلسی، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
فیض کاشانی، ملا محسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
کاسانی، أبوبکر بن مسعود، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، بی‌جا، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت(ع)، زیر نظر سید محمود شاهرودی، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
محدث بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، محقق و مصحح: محمدتقی ایروانی، مقرم، سید عبدالرزاق، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
مشکینی اردبیلی، علی، مصطلحات الفقه، تحقیق: حمید احمدی جلفایی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، مقرر: میرزاعلی غروی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح عبادات شرایع الاسلام، بیروت، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۱ق.
نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.

[1] مشکینی، مصطلحات‌الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۵۲۸.

[2] عاملی، الاصطلاحات الفقهیة، ۱۴۱۳ق، ص۱۷.

[3] مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۶۰.

[4] شوکانی، فتح القدیر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۴۶۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۲۷۸.

[5] برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۳۹۰؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۱۴۸.

[6] فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۷۹؛ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۸۴۹، حدیث ۴۷۴۸.

[7] برای نمونه نگاه کنید به قمی مشهدی، کنز الدقائق، ۱۳۶۸ش، ج۵، ص۵۴۶؛ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۰۴؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۱، ص۶۸۹.

[8] شیخ انصاری، کتاب الطهارة، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۲؛ موسوی خویی، التنقیح، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۵۱۴؛ حاج‌آخوند اراکی، شرح نجاة العباد، ۱۴۲۰ق، ص۱۷۲.

[9] شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۰، حدیث ۵۹.

[10] طبسی، تمسک العترة الطاهرة بالقرآن الکریم، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۶.

[11] انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۱۰۵.

[12] برای نمونه نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۸، حدیث ۱۴؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷، حدیث ۱۳۵.

[13] برای نمونه نگاه کنید به شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۰۳-۱۰۴؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۲۷-۱۲۸؛ نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۱۴.

[14] مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۶۰.

[15] جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الأربعة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۶۸.

[16] محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۲۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۶.

[17] برای نمونه نگاه کنید به امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۶، مسأله ۲۵.

[18] اراکی، کتاب الطهارة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۰.

[19] رساله توضیح المسائل آیت‌الله محمداسحاق فیاض، باب طهارت، مسأله ۶۸.

[20] نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۸، حدیث ۸؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۵-۳۵۶، حدیث ۲۵، ۲۷ و ۲۸.

[21] برای نمونه نگاه کنید به شافعی، الأم، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶؛ شوکانی، نیل الأوطار، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۱۹؛ کاسانی، بدائع الصنائع، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۸.

[22] برای نمونه نگاه کنید به سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۹۷، مسئله ۸؛ علامه حلّی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۶؛ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷.

[23] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۹، مسئله ۶۶.

[24] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۹، مسئله ۶۶.

[25] برای نمونه نگاه کنید به شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۳۶؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۶۷؛ جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الأربعة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۷۷.

[26] موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۶۶.

[27] رساله توضیح‌المسائل امام خمینی، بخش طهارت، مسئله ۶۸؛ رساله توضیح‌المسائل آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی، بخش طهارت، مسئله ۷۱.

[28] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۰، ذیل مسئله ۶۸.

[29] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۱، مسئله ۶۹.

[30] استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۶.

[31] محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۶۴.

[32] نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۳.

[33] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۹.

[34] استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۷.

[35] استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۹.

[36] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۹.

[37] نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷۰.

[38] محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷۹.

[39] استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۴۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

ن ب و احکام طهارت
مطهرات	آب • زمین • آفتاب • استحاله • انتقال • انقلاب • اسلام • تبعیت • استبراء حیوان نجاست‌خوار • غائب‌شدن مسلمان
آب‌ها	آب مضاف • آب مطلق • آب قلیل • آب کر • آب جاری • آب باران • آب چشمه • آب چاه • آب کثیر
نجاسات	ادرار • مدفوع • مَنی • مُردار • خون • سگ • خوک • کافر • شراب • فقاع • جوشیدن آب انگور
غسل‌ها	غسل‌های مستحب • غسل جنابت • غسل میت • غسل مس میت • غسل حیض • غسل استحاضه • غسل نفاس • غسل جمعه • غسل زیارت • غسل‌های واجب • غسل توبه
اسباب غسل	حدث اکبر • جنابت • آمیزش • استمناء • احتلام • حیض • نفاس • استحاضه • دماء ثلاثة (خون حیض، خون نفاس، خون استحاضه) • مس میت
آیات	آیه وضو • آیه تیمم • آیه نجاست مشرکان
وضو	وضوی ارتماسی • اعضای وضو • وضوی جبیره‌ای • مسح بر خفین • حدث اصغر
وابسته	طهارت • تطهير • تیمم • جبیره • استبراء • حدث اکبر • تخلی • تذکیه • ذبیحه اهل کتاب • ذبح شرعی • یائسگی • تعفیر • غُساله • ارتماس • کافر ذمی • اوداج اربعه • ازاله نجاست • عین نجس • حیوان نجاست‌خوار • صید شرعی • نحر شرعی • استنجا
احکام نماز