استنجا

استنجا به معنای پاک کردن محل خروج ادرار و مدفوع پس از قضای حاجت است. این عمل به‌خودیِ‌خود امری پسندیده شمرده می‌شود، ولی انجام آن برای عبادت‌هایی مانند نماز که صحت آن‌ها مشروط به طهارت است، واجب می‌گردد.

فقیهان شیعه معتقدند، استنجای ادرار تنها با آب، محقق می‌شود؛ ولی برای استنجای مدفوع، علاوه بر آب، با هر چیز دیگری که عین نجاست را برطرف کند، می‌توان محل را پاک کرد. دربارهٔ چگونگیِ استنجا با غیرِ آب، برخی فقیهان بر لزوم استفاده از سه قطعه سنگ یا دستمال و مانند آن که خشک باشد تأکید دارند، درحالی‌که گروهی دیگر استفاده از سه گوشهٔ یک قطعه را کافی می‌دانند.

تسریع در استنجا پس از قضای حاجت، ترجیح آب بر سایر اشیا برای استنجای مدفوع، تقدم استنجای مدفوع بر استنجای ادرار و استفاده از آب سرد هنگام استنجا از مستحبات، و استنجا با دست راست و دستی که انگشتری دارای اذکار و اسامی متبرکه در آن است از مکروهاتِ استنجا به‌شمار می‌روند.

مفهوم و جایگاه

استنجا اصطلاحی فقهی^[۱] به معنای پاک کردن محل خروج ادرار و مدفوع پس از قضای حاجت است.^[۲] از موضوع استنجا در باب طهارت بحث شده^[۳] و برای آن، در شریعتِ امت‌های گذشته نیز پیشینه‌ای ذکر گردیده است.^[۴]

بنا بر نظر مفسران، خداوند در آیه ۱۰۸ سوره توبه، اهل قُبا را به‌دلیل برخورداری از ویژگی طهارت ستوده است.^[۵] مطابق با برخی روایات،^[۶] مفسران مراد از این طهارت را استنجا و تطهیر با آب پس از قضای حاجت دانسته‌اند.^[۷] در همین راستا، برخی فقیهان با استناد به این آیه، استفاده از آب برای تطهیر و استنجا را مستحب شمرده‌اند.^[۸] همچنین بر پایه روایتی،^[۹] آیه «اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوّ‌ابینَ و یُحِبُّ المُتَطَهِّرین»؛ (خداوند، توبه‌کنندگان و پاکان را دوست دارد)،^[۱۰] پس از آن نازل شد که یکی از انصار بعد از قضای حاجت، با استفاده از آب استنجا نمود.^[۱۱]

حکم استنجا

استنجا به‌خودیِ‌خود امری مطلوب و پسندیده محسوب می‌شود؛^[۱۲] بااین‌حال، فقیهان شیعه با استناد به اجماع و برخی روایات،^[۱۳] بر این باورند که انجام این عمل برای عبادت‌هایی چون نماز، که صحت آن‌ها مشروط به پاکی لباس و بدن از نجاست است، واجب می‌گردد.^[۱۴] بر این اساس، چنانچه کسی پس از قضای حاجت، بدون استنجا نماز بخواند، نماز او را باطل و اعادهٔ آن را واجب دانسته‌اند.^[۱۵]

مذاهب فقهیِ اهل‌سنت نیز، استنجا را واجب شمرده‌اند؛^[۱۶] اما بنا بر قولی از ابوحنیفه، چنانچه نجاست از حد معمولِ مَخرج فراتر نرفته باشد، استنجا مستحب است.^[۱۷]

روش استنجا

بر پایه روایات،^[۱۸] فقیهانِ امامیه - برخلاف اهل‌سنت^[۱۹] - معتقدند، استنجای ادرار تنها با استفاده از آب، محقق می‌شود.^[۲۰] بیشتر آنان یک‌بار شستن را کافی می‌دانند؛^[۲۱] ولی در مورد شستشو با آب قلیل و نیز دربارهٔ بانوان، برخی بر این باورند که مَخرج ادرار باید دو بار شسته شود.^[۲۲]

در مورد محلّ خروج مدفوع، فقیهان شیعه و اهل‌سنت بر این باورند که علاوه بر آب، با سنگ و هر چیز دیگری ـ مانند دستمال ـ که عین نجاست را برطرف کند، می‌توان محل را پاک کرد؛^[۲۳] مشروط بر اینکه نجاست بیش از مقدار معمول به اطراف مَخرج سرایت نکرده باشد؛ که در این صورت، تنها با آب پاک می‌شود.^[۲۴] برخی فقیهان، همچون امام خمینی و فاضل لنکرانی، معتقدند استنجای محل خروج مدفوع با غیرِ آب، موجب پاکی آن نمی‌شود؛ بااین‌حال، نجاست باقی‌مانده سرایت نمی‌کند و نماز خواندن در این حالت صحیح است.^[۲۵]

دربارهٔ چگونگیِ استنجا با سنگ و مانند آن، برخی فقیهان بر لزوم استفاده از سه قطعه جداگانه و خشک تأکید دارند،^[۲۶] درحالی‌که گروهی دیگر استفاده از سه گوشهٔ یک قطعه را کافی دانسته^[۲۷] و ملاک را برطرف‌شدن عین نجاست می‌دانند، حتی اگر این کار یک بار و با یک قطعه انجام شود.^[۲۸]

آداب استنجا

در منابع فقهی، آداب متعددی برای استنجا بیان شده و در برخی از این متون، شمار آن‌ها تا بیست‌وهشت مورد ذکر گردیده است.^[۲۹] از جمله این آداب و مستحبات می‌توان به تسریع در استنجا پس از قضای حاجت،^[۳۰] ترجیح آب بر سنگ هنگام استنجای مدفوع،^[۳۱] تقدم استنجای مدفوع بر استنجای ادرار،^[۳۲] دست کشیدن بر مخرج ادرار هنگام استنجای آن،^[۳۳] استفاده از آب سرد^[۳۴] و خواندن دعاهای مربوط به استنجا^[۳۵] اشاره کرد.

همچنین استنجا با دست راست،^[۳۶] استنجا با دستی که انگشتری دارای اذکار، آیات و اسامی متبرکه در آن باشد،^[۳۷] و استنجا با آبی که در آفتاب گرم شده است^[۳۸] از مکروهاتِ استنجا به‌شمار می‌روند.

پانویس

↑ مشکینی، مصطلحات‌الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۵۲۸.
↑ عاملی، الاصطلاحات الفقهیة، ۱۴۱۳ق، ص۱۷.
↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۶۰.
↑ شوکانی، فتح القدیر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۴۶۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۲۷۸.
↑ برای نموه رجوع کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۳۹۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۸، ص۱۴۰. فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۱۴۸.
↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۷۹؛ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۸۴۹، حدیث ۴۷۴۸.
↑ برای نمونه رجوع کنید به قمی مشهدی، کنز الدقائق، ۱۳۶۸ش، ج۵، ص۵۴۶؛ حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۰۴؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۱، ص۶۸۹.
↑ شیخ انصاری، کتاب الطهارة، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۲؛ موسوی خویی، التنقیح، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۵۱۴؛ حاج آخوند اراکی، شرح نجاة العباد، ۱۴۲۰ق، ص۱۷۲.
↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۰، حدیث ۵۹.
↑ سوره بقره، آیه ۲۲۲.
↑ طبسی، تمسک العترة الطاهرة بالقرآن الکریم، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۶.
↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۱۰۵.
↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۸، حدیث ۱۴؛ شیخ طوسی، الإستبصار، ۱۴۹۰ق، ج۱، ص۵۲، حدیث ۱۵۰؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷، حدیث ۱۳۵.
↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۰۳-۱۰۴؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۲۷-۱۲۸؛ نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۱۴.
↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۶۰.
↑ برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۲۳؛ جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الأربعة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۶۸.
↑ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۲۷.
↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۸، حدیث ۸؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۵-۳۵۶، حدیث ۲۵، ۲۷ و ۲۸.
↑ برای نمونه رجوع کنید به شافعی، الأم، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶؛ شوکانی، نیل الأوطار، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۱۹؛ کاسانی، بدائع الصنائع، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۸.
↑ برای نمونه رجوع کنید به سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۹۷، مسئله ۸؛ علامه حلّی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۶؛ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۹، مسئله ۶۶.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۹، مسئله ۶۶.
↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۳۶؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۶۷؛ جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الأربعة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۷۷.
↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۶۶.
↑ رساله توضیح‌المسائل امام خمینی، بخش طهارت، مسئله ۶۸؛ رساله توضیح‌المسائل آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی، بخش طهارت، مسئله ۷۱.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۰، ذیل مسئله ۶۸.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۱، مسئله ۶۹.
↑ بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۱، مسئله ۶۹.
↑ استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۶.
↑ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۶۴.
↑ نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۳.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۹.
↑ استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۷.
↑ استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۹.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۹.
↑ نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷۰.
↑ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷۹.
↑ استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۴۱.

منابع

استرآبادی (میر داماد)، محمّدباقر، شارع النجاة فی أحکام العبادات، قم، مؤسسه دائرة المعارف، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
امام خمینی، سید روح اللّٰه، توضیح المسائل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ هشتم، ۱۳۹۲ش.
انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسرة، قم، مجمع الفکر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه‏، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع مطابق با فتاوای سیزده نفر از مراجع معظم تقلید، گردآورنده: سید محمدحسن بنی‌هاشمی خمینی و احسان اصولی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ هشتم، ۱۳۸۱ش.
جزیری، عبد الرحمن، غروی، سید محمد، مازح، یاسر، الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت وفقاً لمذهب أهل البیت(ع)، بیروت، دار الثقلین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
حاج آخوند اراکی، ملا ابوطالب، شرح نجاة العباد، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثناعشری، انتشارات میقات، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
شافعی، أبو عبد الله محمد بن إدریس، الأم، بیروت، دار المعرفة، بی نا، ۱۴۱۰ق.
شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، دمشق، دار ابن‌کثیر، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
شوکانی، محمد بن علی، نیل الأوطار، تحقیق: عصام الدین الصبابطی، مصر، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
شهرکانی، ابراهیم اسماعیل، معجم المصطلحات الفقهیة، قم، ذوی القربی، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الطهارة، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ش.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، محقق و مصحح: حسن موسوی خرسان، تهران دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۹۰ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، مصحح: خراسانی، علی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن(تفسیر طبری)، بی جا، دار هجر للطباعة و النشر و التوزیع و الإعلان، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
طبسی، محمدجعفر، تمسک العترة الطاهرة بالقرآن الکریم، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
عاملی، یاسین عیسی، الاصطلاحات الفقهیة فی الرسائل العملیة، بیروت، دار البلاغة للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، مصحح: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت(ع)، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام فی معرفة الأحکام، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
فاضل لنکرانی، محمد، رساله توضیح المسائل، قم، بی نا، چاپ صد و چهاردهم، ۱۴۲۶ق.
فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
فیض کاشانی، ملا محسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
کاسانی، علاء الدین أبوبکر بن مسعود، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، بی جا، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت(ع)، زیر نظر سید محمود شاهرودی، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
محدث بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، محقق و مصحح: ایروانی، محمدتقی، مقرم، سید عبد الرزاق، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
مشکینی اردبیلی، علی، مصطلحات الفقه، تحقیق: حمید احمدی جلفایی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، مقرر: غروی، میرزا علی، قم، تحت اشراف جناب آقای لطفی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح عبادات شرایع الاسلام، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۱ق.
نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.

پیوند به بیرون

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)

[1] مشکینی، مصطلحات‌الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۵۲۸.

[2] عاملی، الاصطلاحات الفقهیة، ۱۴۱۳ق، ص۱۷.

[3] مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۶۰.

[4] شوکانی، فتح القدیر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۴۶۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۲۷۸.

[5] برای نموه رجوع کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۳۹۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۸، ص۱۴۰. فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۱۴۸.

[6] فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۷۹؛ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۸۴۹، حدیث ۴۷۴۸.

[7] برای نمونه رجوع کنید به قمی مشهدی، کنز الدقائق، ۱۳۶۸ش، ج۵، ص۵۴۶؛ حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۰۴؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۱، ص۶۸۹.

[8] شیخ انصاری، کتاب الطهارة، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۲؛ موسوی خویی، التنقیح، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۵۱۴؛ حاج آخوند اراکی، شرح نجاة العباد، ۱۴۲۰ق، ص۱۷۲.

[9] شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۰، حدیث ۵۹.

[10] سوره بقره، آیه ۲۲۲.

[11] طبسی، تمسک العترة الطاهرة بالقرآن الکریم، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۶.

[12] انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۱۰۵.

[13] برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۸، حدیث ۱۴؛ شیخ طوسی، الإستبصار، ۱۴۹۰ق، ج۱، ص۵۲، حدیث ۱۵۰؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷، حدیث ۱۳۵.

[14] برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۰۳-۱۰۴؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۲۷-۱۲۸؛ نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۱۴.

[15] مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۶۰.

[16] برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۲۳؛ جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الأربعة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۶۸.

[17] محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۲۷.

[18] برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۸، حدیث ۸؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۵-۳۵۶، حدیث ۲۵، ۲۷ و ۲۸.

[19] برای نمونه رجوع کنید به شافعی، الأم، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶؛ شوکانی، نیل الأوطار، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۱۹؛ کاسانی، بدائع الصنائع، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۸.

[20] برای نمونه رجوع کنید به سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۹۷، مسئله ۸؛ علامه حلّی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۶؛ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷.

[21] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۹، مسئله ۶۶.

[22] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۵۹، مسئله ۶۶.

[23] برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۳۶؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۶۷؛ جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الأربعة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۷۷.

[24] موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۶۶.

[25] رساله توضیح‌المسائل امام خمینی، بخش طهارت، مسئله ۶۸؛ رساله توضیح‌المسائل آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی، بخش طهارت، مسئله ۷۱.

[26] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۰، ذیل مسئله ۶۸.

[27] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۱، مسئله ۶۹.

[28] بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۶۱، مسئله ۶۹.

[29] استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۶.

[30] محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۶۴.

[31] نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۳.

[32] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۹.

[33] استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۷.

[34] استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۹.

[35] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۹.

[36] نجفی، جَواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷۰.

[37] محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷۹.

[38] استرآبادی، شارع النجاة، ۱۴۲۶ق، ص۳۴۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

ن ب و احکام طهارت
مطهرات	آب • زمین • آفتاب • استحاله • انتقال • انقلاب • اسلام • تبعیت • استبراء حیوان نجاست‌خوار • غائب‌شدن مسلمان
آب‌ها	آب مضاف • آب مطلق • آب قلیل • آب کر • آب جاری • آب باران • آب چشمه • آب چاه • آب کثیر
نجاسات	ادرار • مدفوع • مَنی • مُردار • خون • سگ • خوک • کافر • شراب • فقاع • جوشیدن آب انگور
غسل‌ها	غسل‌های مستحب • غسل جنابت • غسل میت • غسل مس میت • غسل حیض • غسل استحاضه • غسل نفاس • غسل جمعه • غسل زیارت • غسل‌های واجب • غسل توبه
اسباب غسل	حدث اکبر • جنابت • آمیزش • استمناء • احتلام • حیض • نفاس • استحاضه • دماء ثلاثة (خون حیض، خون نفاس، خون استحاضه) • مس میت
آیات	آیه وضو • آیه تیمم • آیه نجاست مشرکان
وضو	وضوی ارتماسی • اعضای وضو • وضوی جبیره‌ای • مسح بر خفین • حدث اصغر
وابسته	طهارت • تطهير • تیمم • جبیره • استبراء • حدث اکبر • تخلی • تذکیه • ذبیحه اهل کتاب • ذبح شرعی • یائسگی • تعفیر • غُساله • ارتماس • کافر ذمی • اوداج اربعه • ازاله نجاست • عین نجس • حیوان نجاست‌خوار • صید شرعی • نحر شرعی • استنجاء
احکام نماز