لولا السنتان لهلک النعمان
لَولا السَّنَتان لَهَلَکَ النُّعْمان (اگر آن دو سال نبود، نعمان هلاک میشد)، کلامی منسوب به ابوحنیفه نُعمان بن ثابت، پیشوای مذهب حنفی که به اهمیت دو سال شاگردیاش نزد امام صادق(ع) اشاره دارد. عبدالعزیز دهلوی، نویسنده سنی اهل پاکستان،[۱] و ابنابیالحدید به شاگردی ابوحنیفه نزد امام صادق(ع) اشاره کردهاند.[۲] علمای شیعه از این کلام برای نشان دادن جایگاه علمی امام صادق(ع) و تأثیر ایشان در پیشرفت علوم اسلامی استفاده میکنند.[۳] محمدرضا حکیمی کتابی با همین عنوان نوشته که در آن به بحث و گفتوگوهای ابوحنیفه و امام صادق(ع) پرداخته است.[۴] برخی علمای اهلسنت این سخن را نمیپذیرند یا آن را تلاشی برای بزرگنمایی امام صادق(ع) میدانند،[۵] اما برخی دیگر آن را دلیلی بر لزوم نزدیکی اهلسنت به اهلبیت(ع) میدانند.[۶]
همچنین گفته شده احتمال دیگری وجود دارد که عبارت به صورت «لولا السُنَّتان لهلک النعمان» خوانده شود، به این معنا که اگر دو سنت نبود، نعمان هلاک میشد.[۷] خطیب بغدادی، ابوحنیفه را وفادار به دو سنت نیکو میداند: یکی در ارتباط با حقالله (عبادتهای شبانه و نماز طولانی) و دیگری در ارتباط با حقالناس (پاکدستی، امانتداری و سخاوت).[۸]
اگرچه برخی عبارت «لولا السنتان لهلک النعمان» را مشهور[۹] و حتی متواتر[۱۰] میدانند، اولین بار این سخن در اوایل قرن ۱۳ قمری در کتاب تحفه اثناعشریه به ابوحنیفه نسبت داده شده است.[۱۱] بعداً منابع مختلف به این کتاب[۱۲] یا مختصر آن ارجاع دادهاند.[۱۳] همچنین استناد برخی نویسندگان به کتاب الامام الصادق و المذاهب الاربعه نوشته اسد حیدر (درگذشت: ۱۴۰۵ق) بوده است،[۱۴] که این کتاب نیز از مختصر تحفه نقل کرده است.[۱۵] نقل بدون سند این عبارت نیز در برخی آثار به چشم میخورد.[۱۶]
این عبارت در آثار علمای شیعه پیش از قرن سیزدهم هجری ذکر نشده و برخی آن را قرینهای بر عدم وجود آن در منابع قبل میدانند. همچنین نحوه دستیابی عبدالعزیز دهلوی به این سخن مشخص نیست.[۱۷]
ابوحنیفه در عبارت «لولا السنتان لهلک النعمان» مراد از دو سالی که باعث نجات او شد را مشخص نکرده است. بر این اساس، تطبیق این دو سال با شاگردی او نزد امام صادق(ع) جای سوال دارد،[۱۸] بهویژه با توجه به اختلافات کلامی و سیاسی میان آن دو و مدت شش سال اقامت ابوحنیفه در مدینه.[۱۹] برخی بر این باورند که این دو سال به شاگردی ابوحنیفه نزد زید بن علی(ع) اشاره دارد، زیرا نقش مؤثر زید در علماندوزی ابوحنیفه، ستایشهای او از زید و قرابتهای عقیدتی و سیاسی این گمانه را تقویت میکند.[۲۰]
پانویس
- ↑ دهلوی، تحفه اثناعشریه، ۱۴۳۲ق، ص۱۴۲.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۹۶۲ق، ج۱۵، ص۲۷۴.
- ↑ برای نمونه رک: مطهری، سیری در سیره ائمه اطهار، ۱۴۰۲ش، ص۱۳۲؛ سبحانی تبریزی، الإنصاف في مسائل دام فیها الخلاف، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۳۶۳؛ حسنی، سیرة الأئمة الإثنی عشر، نشر الشريف الرضي، ج۲، ص۲۳۸ و ۲۵۷.
- ↑ حکیمی، لو لا السنتان لهلک النعمان، ۱۴۳۱ق، ص۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابوزهره، الامام الصادق (ع) حیاته و عصره آراؤه و فقهه، مطبعة احمد علی مخیمر، ص۳۸؛ عیسی، «حتى لا يقال: كان السودان بلداً سُنّياً!!»، ج۱۶۶، ص۸۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: دهلوی، تحفه اثناعشریه، ۱۴۳۲ق، ص۱۴۲؛ آلوسی، مختصر التحفة الأثنى عشرية، ۱۳۷۳ق، ص۹؛ آلوسی، صب العذاب على من سب الأصحاب، ۱۴۱۷ق، ص۳۰۹؛ کامل عمر، حصان طروادة الغارة الفكرية على الديار السنية، ۱۴۳۵ق، ص۵۱۶.
- ↑ رستگار، «بررسی سخن پیشوای حنفیان: لو لا السنتان لهلک النعمان»، ص۱۰۰.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، دارالکتب العلمیة، ج۱۳، ص۳۳۱-۳۳۲ و ۳۵۲-۳۵۵ و ۳۵۸.
- ↑ حکیمی، لو لا السنتان لهلک النعمان، ۱۴۳۱ق، ص۶.
- ↑ محققان دفتر انتشارات اسلامی، «پاورقی»، در تفسیر جوامع الجامع، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۱۹۳.
- ↑ رستگار، «بررسی سخن پیشوای حنفیان: لو لا السنتان لهلک النعمان»، ص۱۰۸.
- ↑ آلوسی، مختصر التحفة الأثنى عشرية، ۱۳۷۳ق، ص۹.
- ↑ برای نمونه رک: حسینی میلانی، شرح منهاج الکرامة، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۲۴۵؛ عبدالله، المناظرات، ۱۳۸۵ش، ج۴، ص۴۰۱.
- ↑ برای نمونه رک: حکیمی، لو لا السنتان لهلک النعمان، ۱۴۳۱ق، ص۵؛ ربانی گلپایگانی، در آمدی به شیعهشناسی، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۶.
- ↑ حیدر، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، ۱۴۲۲ق، ص۶۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: الشرقاوی، ائمة الفقه التسعة، ۱۴۱۱ق، ص۵۱؛ سماوی، لأکون مع الصادقین، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۵؛ موسوی زنجانی، عقاید الإمامیة الأثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۰۳.
- ↑ رستگار، «بررسی سخن پیشوای حنفیان: لو لا السنتان لهلک النعمان»، ص۱۰۸.
- ↑ رستگار، «بررسی سخن پیشوای حنفیان: لو لا السنتان لهلک النعمان»، ص۱۰۸.
- ↑ رستگار، «بررسی سخن پیشوای حنفیان: لو لا السنتان لهلک النعمان»، ص۱۰۴-۱۰۶.
- ↑ رستگار، «بررسی سخن پیشوای حنفیان: لو لا السنتان لهلک النعمان»، ص۱۰۹-۱۱۴.
منابع
- آلوسی، محمود شکری، صب العذاب على من سب الأصحاب، ریاض، اضواء السلف، ۱۴۱۷ق.
- آلوسی، محمود شکری، مختصر التحفة الأثنى عشرية، قاهره، المکتبه السلفيه، ۱۳۷۳ق.
- ابنابیالحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، داراحیاء الکتب العربیه، ۱۹۶۲ق.
- ابوزهره، محمد، الامام الصادق (ع) حیاته و عصره آراؤه و فقهه، قاهره، مطبعة احمد علی مخیمر، بیتا.
- الشرقاوی، عبدالرحمن، ائمة الفقه التسعة، قاهره، دارالشروق، ۱۴۱۱ق.
- حسنی، هاشم معروف، سیرة الأئمة الإثنی عشر، قم، نشر الشريف الرضي، بیتا.
- حسینی میلانی، علی، شرح منهاج الکرامة، قم، مرکز الحقائق الاسلامیة، ۱۴۲۸ق.
- حکیمی، محمدرضا، لو لا السنتان لهلک النعمان، بیروت، بینا، ۱۴۳۱ق.
- حیدر، اسدالله، الامام الصادق(ع) و المذاهب الاربعة، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۲ق.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیة، بیتا.
- دهلوی، عبدالعزیز غلام، تحفه اثناعشریه، استانبول، مکتبة الحقیقة، ۱۴۳۲ق.
- ربانی گلپایگانی، علی، در آمدی به شیعهشناسی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- رستگار، پرویز، «بررسی سخن پیشوای حنفیان: لو لا السنتان لهلک النعمان»، مجله حدیث پژوهی، شماره ۵، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، الإنصاف في مسائل دام فیها الخلاف، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، ۱۳۸۱ش.
- سماوی، محمد تیجانی، لأکون مع الصادقین، قم، انصاریان، ۱۳۸۶ش.
- عبدالله، حسن، المناظرات، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- عمرو، کامل عمر، حصان طروادة الغارة الفكرية على الديار السنية، مصر، دارالقمری، ۱۴۳۵ق.
- عیسی، عثمان، «حتى لا يقال: كان السودان بلداً سُنّياً!!»، در مجله البیان، مجموعه مقالات، ج۱۶۶، ۱۴۲۲ق.
- محققان دفتر انتشارات اسلامی، «پاورقی»، در تفسیر جوامع الجامع، اثر فضل بن حسن طبرسی، قم، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۸ق.
- مطهری، مرتضی، سیری در سیره ائمه اطهار، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.