قزوین
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | شهر تاریخی و از مراکز مهم سیاسی، مذهبی و علمی ایران در دوره اسلامی |
| کشور | ایران |
| استان | قزوین |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | سنی تا پیش از صفویه؛ تشیع از دوره صفوی گسترش یافت. |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | قزوین؛ «کش وین» در گزارش مستوفی |
| قدمت | پیش از اسلام |
| پیشینه اسلام | پذیرش اسلام در دوره اسلامی و استقرار سپاهیان و قبایل عرب برای مقابله با دیلمیان |
| پیشینه تشیع | حضور اقلیت شیعه از دورههای نخست اسلامی؛ شواهد تشیع از قرن ششم هجری؛ گسترش تشیع در دوره صفوی |
| وقایع مهم | مخالفت مردم با سبّ امام علی(ع) در دوره اموی؛ انتقال پایتخت صفویان به قزوین در دوره شاه طهماسب اول |
| مکانهای تاریخی | قلعه الموت، مسجد جامع قزوین، مسجدالنبی، مسجد سوختهچنار، محمدیه، مسجد سبز، مسجد خواجه شهدا، مسجد پنجهعلی |
| اماکن | |
| زیارتگاه | امامزاده حسین (شازده حسین)، امامزاده علیاصغر زرآباد، بقعه پیغمبریه (چهار انبیا)، امامزاده اسماعیل(ع) |
| قبرستانها | قبرستان قتلگاه گازرخان؛ آرامگاهها و مقبرههای سلطان ویس، احمدیه، شهید ثالث، حمدالله مستوفی و رئیسالمجاهدین |
| حوزه علمیه | مدرسه صاحب بن عباد، مدرسه خواجه ابواسماعیل حمدانی، مدرسه ابومحمد بن احمد نجار، مدرسه التفاتیه، مدرسه ملاوردیخانی، مدرسه مسعودیه یا شیخالاسلام، مدرسه صالحیه |
| مساجد | مسجد جامع قزوین، مسجدالنبی، مسجد سوختهچنار، محمدیه، مسجد سبز، مسجد خواجه شهدا، مسجد پنجهعلی |
| مشاهیر | |
| مذهبی | حوزهها و مدارس علمیه، بقاع و زیارتگاهها |
| سیاسی | مرز نظامی خلافت اموی و عباسی در برابر دیلمیان؛ پایتخت صفویان در دوره شاه طهماسب اول |
قزوین شهری در شمالغرب ایران و مرکز استان قزوین است که حدود ۱۵۳ کیلومتر با تهران فاصله دارد. موقعیت قزوین در نزدیکی سرزمین دیلمیان، بهویژه قرارگرفتن آن در مسیر مقابله با دیلمیان، از عوامل اهمیت نظامی این شهر در دوره اسلامی دانسته شده است. قزوین در این دوره محل استقرار سپاهیان مسلمان و پایگاه مقابله با دیلمیان بود و حکومتهای اموی و عباسی نیز به آن توجه داشتند.
به گفته منابع تاریخی، قزوین در سدههای نخست اسلامی شهری عمدتاً سنینشین بود و در کنار آن، حضور شیعیان نیز گزارش شده است. در دوره صفوی، پس از انتقال پایتخت از تبریز به قزوین، این شهر در منابع بهعنوان یکی از مراکز سیاسی و فرهنگی حکومت صفوی معرفی شده است. شکلگیری مکتب خوشنویسی قزوین نیز به حضور هنرمندان در این شهر در همین دوره نسبت داده شده است.
در منابع، مسجد جامع قزوین از مساجد کهن این شهر معرفی شده است که قدیمیترین بخش آن، معروف به «طاق هارونی»، در ۱۹۲ق ساخته شده است. مسجد النبی، سوختهچنار، محمدیه، سبز، خواجه شهدا و پنجهعلی نیز از دیگر مساجد تاریخی قزوین است. نخستین مسجد قزوین نیز در دوره اموی ساخته شده است. شازده حسین، امامزاده علیاصغر زرآباد و پیغمبریه از زیارتگاههای قزوین است. از دیگر آرامگاههای تاریخی شهر نیز سلطان ویس، احمدیه، شهید ثالث و حمدالله مستوفی نام برده شده است.
در منابع تاریخی، قزوین از مراکز آموزش علوم دینی معرفی شده و از مدارسی مانند صاحب بن عباد، التفاتیه، ملاوردیخانی، مسعودیه و صالحیه نام برده شده است. از عالمان و راویان منسوب به قزوین میتوان احمد بن حمدان قزوینی، داود بن سلیمان قزوینی، خلیل بن غازی قزوینی، عبدالجلیل قزوینی، سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، سید موسی زرآبادی، سید ابراهیم موسوی قزوینی و مجتبی قزوینی را نام برد. میرعماد حسنی قزوینی از خوشنویسان دوره صفوی و محمدعلی رجایی و فرجالله سلحشور از چهرههای دوران انقلاب اسلامی، منسوب به این شهر بودهاند.
جغرافیا و پیشینه تاریخی
قزوین شهری در مرکز ایران است[۱] که از شمال به گیلان و مازندران، از غرب به زنجان و همدان، از جنوب به اراک و از شرق به تهران محدود بوده[۲] و در ۱۵۳ کیلومتری پایتخت قرار دارد.[۳] درباره وجه تسمیه آن، مستوفی، از مورخانِ دوره ایلخانی، نام «قزوین» را برگرفته از تعبیر «کشوین؛ لشکر را منظم کن» در جریان نبرد ساسانیان و دیلمیان دانسته است.[۴]
بنابر گزارش منابع، موقعیت قزوین در مسیر مقابله با دیلمیان موجب شد این شهر در دوره اسلامی به پایگاه نظامی و محل استقرار سپاهیان و قبایل عرب تبدیل شود و مورد توجه خلافت اموی و عباسی قرار گیرد.[۵] جعفریان، از پژوهشگران در حوزه تاریخ اسلام و تشیع، نیز ساخت استحکامات، بخشودگی مالیاتی و نقل روایات در فضیلت قزوین را نشانه اهمیت این شهر برای خلافت دانسته است.[۶]
از نظر مذهبی، قزوین در سدههای نخستین اسلامی در منابع عمدتاً شهری سنینشین معرفی شده[۷] و در کنار آن، از حضور اقلیتی شیعه نیز گزارشهایی وجود دارد.[۸] همچنین مخالفت شماری از مردم شهر با سبّ امام علی(ع) در دوره اموی و شواهد حضور شیعیان در قزوین و مناطق پیرامون آن در منابع قرن ششم گزارش شده است.[۹]
قزوین در دوره صفوی
قزوین در دوره صفویه، پس از انتقال پایتخت از تبریز به این شهر در زمان شاه طهماسب، در منابع بهعنوان شهری با اهمیت سیاسی، تجاری و فرهنگی فزاینده توصیف شده است.[۱۰] مهاجرت شماری از هنرمندان به قزوین نیز به شکلگیری مکتب خوشنویسی قزوین در ادامه مکتب تبریز نسبت داده شده[۱۱] و از مالک دیلمی، میرعماد حسنی و عبدالرشید دیلمی بهعنوان هنرمندان مرتبط با این شهر یاد شده است.[۱۲] در این دوره، گزارشهایی از افزایش جمعیت و ساخت بناها و مساجد وجود دارد؛ بااینحال، پس از انتقال پایتخت به اصفهان، از کاهش رونق قزوین سخن گفته شده است.[۱۳] قلعه الموت[۱۴] نیز بنابر گزارش منابع، از مراکز مهم اسماعیلیان[۱۵] به رهبری حسن صباح بوده[۱۶] و درباره تداوم آبادانی آن تا دوره صفویه و کاهش اهمیتش پس از انتقال پایتخت، گزارشهایی وجود دارد.[۱۷]
مساجد و زیارتگاهها
نخستین مسجد قزوین در دوره اموی، بهدست محمد بن حجاج بن یوسف ثقفی، پس از اعزام وی به قزوین برای مبارزه با دیلمیان، ساخته شد.[۱۸] این مسجد در منابع با نامهای «مسجد توت بابکنان» و «مسجد الثور» آمده که نخستین نماز جمعه قزوین در آن برگزار شده است.[۱۹] همچنین گفته شده شیعیان به سبب احتمال سبّ علی(ع)، از رفتوآمد به آن خودداری میکردند.[۲۰]
مسجد جامع قزوین از قدیمیترین مساجد شهر است که قدیمیترین بخش آن، «طاق هارونی»، در سال ۱۹۲ق ساخته شد [۲۱]و دارای گنبد سلجوقی و کتیبههای کوفی است.[۲۲] از دیگر مساجد تاریخی قزوین نیز میتوان به مسجد النبی(ع)، سوختهچنار، محمدیه، سبز، خواجه شهدا و پنجه علی اشاره کرد.[۲۳]
از آرامگاهها و بقاع قزوین، آرامگاه شازده حسین در محله دباغان است که از زیارتگاههای کهن شهر به شمار میرود. درباره نسب شازده حسین اختلاف نظر وجود دارد؛ مستوفی او را فرزند امام رضا(ع)،[۲۴] کیا گیلانی از احفاد جعفر طیار[۲۵] و برخی منابع قاجاری فرزند امام موسی کاظم(ع) دانستهاند.[۲۶] امامزاده علیاصغر زرآباد نیز به یکی از فرزندان امام موسی کاظم(ع) منسوب است؛ هرچند در صحت این انتساب اختلاف وجود دارد.[۲۷] در کنار آن، چناری مشهور به «چنار خونبار» قرار دارد.[۲۸] بقعه پیغمبریه یا چهار انبیا نیز محل دفن چهار پیامبر یهود و امامزاده اسماعیل، از نوادگان امام صادق(ع)، دانسته شده است.[۲۹] مقبره سلطان ویس، احمدیه، شهید ثالث، حمدالله مستوفی، رئیسالمجاهدین و بقعه پیر تاکستان نیز از دیگر آرامگاههای تاریخی قزویناند که برخی از آنها به دورههای سلجوقی، ایلخانی و قاجار تعلق دارند.[۳۰]
مدارس و مراکز علمی
قزوین از گذشته دارای مدارس علمیه متعددی بوده است. مدرسه صاحب بن عباد از مدارس دینی کهن شهر در قرن چهارم هجری بود.[۳۱] از مدارس دورههای بعد نیز میتوان به مدرسه خواجه ابواسماعیل حمدانی،[۳۲] مدرسه ابومحمد بن احمد نجار[۳۳] و مدرسه التفاتیه، ساختهشده در قرن هفتم هجری به دست خواجه التفات،[۳۴] اشاره کرد. در دوره صفوی نیز مدرسه ملاوردیخانی ساخته شد و بعدها بازسازی گردید.[۳۵] مدرسه مسعودیه یا شیخالاسلام در ۱۳۲۱ق بازسازی شد[۳۶] و مدرسه صالحیه به دست محمدصالح برغانی در ۱۲۴۸ق تأسیس گردید و از مراکز مهم علمی قزوین به شمار میرفت.[۳۷]
مشاهیر
| نام | دوره / زمینه | توضیحات |
|---|---|---|
| خاندانها و راویان | ||
| خاندان حمدانی | سدههای نخست اسلامی | از خاندانهای شیعه در قزوین، بنیانگذار آن حمدان بن محمد قزوینی بود و از حمدانیهای عراق و شام متمایز است.[۳۸] |
| احمد بن حمدان قزوینی | غیبت صغری | از راویان شیعه قزوین در دوره غیبت صغری و از چهرههای خاندان حمدانی.[۳۹] |
| داود بن سلیمان قزوینی | دوره امام رضا(ع) | راوی احادیث امام رضا(ع) و صاحب کتابی از روایات ایشان که با صحیفة الرضا(ع) مرتبط دانسته شده است.[۴۰] |
| عالمان و اندیشمندان | ||
| خلیل بن غازی قزوینی | قرن یازدهم هجری[۴۱] | عالم شیعه و متمایل به اخباریان؛[۴۲] از شاگردان میرداماد و شیخ بهایی[۴۳] و صاحب دو شرح بر کافی با نامهای الشافی و صافی. |
| عبدالجلیل قزوینی | قرن ششم هجری | فقیه و متکلم شیعه و نویسنده النقض.[۴۴] |
| سید ابوالحسن رفیعی قزوینی | قرن چهاردهم هجری[۴۵] | از عالمان شیعه و متخصص در فلسفه و عرفان[۴۶] و از شاگردان شیخ عبدالکریم حائری و میرزا هاشم اشکوری[۴۷] |
| سید موسی زرآبادی | ۱۲۹۴–۱۳۵۳ق | عالم شیعه و از ارکان مکتب تفکیک؛[۴۸] استاد مجتبی قزوینی[۴۹] و از شاگردان شیخ فضلالله نوری.[۵۰] |
| سید ابراهیم موسوی قزوینی | قرن سیزدهم هجری | فقیه و اصولی شیعه و از شاگردان سید علی طباطبایی و شریف العلماء؛ مخالف شیخیه در جریان حوادث کربلا.[۵۱] |
| مجتبی قزوینی | ۱۳۱۸ق به بعد | از پایهگذاران مکتب تفکیک[۵۲] و شاگرد سید موسی زرآبادی، سید محمدکاظم یزدی، محمدتقی شیرازی و میرزای نائینی.[۵۳] |
| هاشم قزوینی | ۱۲۷۰ش به بعد | فقیه و استاد حوزه علمیه مشهد، از استادان سید علی خامنهای و حسین وحید خراسانی و از شاگردان میرزا مهدی اصفهانی. |
| سید محمد ضیاءآبادی | ۱۳۰۷ش به بعد | استاد اخلاق و سخنران دینی و از شاگردان آیتالله بروجردی و امام خمینی. |
| هنرمندان و شخصیتهای معاصر | ||
| میر عماد حسنی قزوینی | ۹۶۱–۱۰۲۴ق | از خوشنویسان دوره صفوی و از مشاهیر خطاطی ایران، مشهور به «میرعماد» و «عمادالملک».[۵۴] |
| محمدعلی رجایی | ۱۳۱۲ش | سیاستمدار و دومین رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران[۵۵] |
| فرجالله سلحشور | معاصر | بازیگر، نویسنده و کارگردان قزوینی و از فعالان سینمای دینی؛[۵۶] کارگردان مجموعههایی مانند یوسف پیامبر و مردان آنجلس.[۵۷] |
نگارخانه
-
تصویر قلعه الموت از نمای دور -
امامزاده علی اصغر و چنار خونبار در روستای زرآباد قزوین -
ورودی مسجد جامع قزوین -
حیاط مدرسه صالحیه قزوین -
سید ابوالحسن رفیعی قزوینی -
مجتبی قزوینی -
محمدعلی رجایی -
فرجالله سلحشور -
شیخ هاشم قزوینی -
سید محمد ضیاءآبادی
1.jpg)
پانویس
- ↑ مشخصات طبیعی و تقسیمات کشوری در استان قزوین
- ↑ مشخصات طبیعی و تقسیمات کشوری در استان قزوین
- ↑ مسافت جغرافیایی
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۷۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۹.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۰.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۳.
- ↑ عادلفر، فراهانی فرد، «کالبدشناسی شهری قزوین در دوران صفوی»، ص۵۱.
- ↑ سعدآبادی، «سیر تحول هنر خوشنویسی و انواع خطوط آن در مکاتب هنری عصر صفوی»، ص۱۲۵.
- ↑ شکراللهی، «برگهایی از کتاب عمر «عماد الکتاب» (خوشنویسی برجسته عصر مشروطه) و نمونههایی از آثارش»، ص۵۵۵.
- ↑ عادلفر، فراهانی فرد، «کالبدشناسی شهری قزوین در دوران صفوی»، ص۵۱.
- ↑ ستوده، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، ص۱۶.
- ↑ ستوده، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، ص۱۷.
- ↑ ستوده، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، ص۱۰.
- ↑ ستوده، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، ص۱۶.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۲.
- ↑ قزوینی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۴۵۲.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۰.
- ↑ کیا گیلانی، سراج الانساب، ۱۴۰۹ق، ص۱۷۹.
- ↑ مدرسی طباطبایی، برگی از تاریخ قزوین، ۱۳۶۱ش، ص۱۲.
- ↑ مجیدی، «امامزاده علی اصغر(ع) زرآباد و فرمان تولیت آن»، ص۹۳.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۵، ص۳۰۷.
- ↑ جاذبههای تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ آرامگاههای تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ ذکایی ساوجی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، ص۱۳۸.
- ↑ ذکایی ساوجی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، ص۱۳۸.
- ↑ قزوینی، آثار البلاد، ۱۳۷۳ش، ص۵۰۸.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ شهیدی صالحی، «شرح حال مفسر بزرگ آیت الله العظمی شیخ محمد صالح برغانی(قدس سره)»، ص۲۴ـ۲۵.
- ↑ دایرة المعارف تشیع، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۲۸.
- ↑ قزوینی، ضیافة الاخوان، ۱۳۹۷ق، ص۲۱۳.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۸.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۶.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۹.
- ↑ قزوینی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۲۳.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۶۹.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۶۹.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۷۰.
- ↑ مظفری، «معرفی مکتب تفکیک و نقد نگاه این مکتب به ترجمه فلسفه از یونانی به عربی»، ص۸۸.
- ↑ «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است»، ص۲۷.
- ↑ «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است»، ص۲۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، نشر دهاقانی، ج۱، ص۳۸.
- ↑ «شیخ مجتبی قزوینی»، ص۳۳.
- ↑ «شیخ مجتبی قزوینی»، ص۳۳.
- ↑ استاد خط، میرعماد، سایت تبیان.
- ↑ رجایی، «زندگی من: زندگی خودنوشت شهید محمدعلی رجایی»، ص۷۱.
- ↑ کاظمی، سجادی، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»، ص۳۲.
- ↑ کاظمی، سجادی، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»، ص۳۲.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، قزوین، نشر معاونت تحقیقات و پژوهش حوزه علمیه قزوین، بیتا.
- حسن زاده آملی، حسن، مقام معلم (تجلیل از مقام شامخ علامه رفیعی قزوینی)، قم، نشر الف. لام. میم، ۱۳۸۷ش.
- حسین مظفری، «معرفی مکتب تفکیک و نقد نگاه این مکتب به ترجمه فلسفه از یونانی به عربی»، در مجله معارف عقلی، شماره ۲، پاییز ۱۳۸۴ش.
- خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم، نشر اسماعیلیان، بیتا.
- ذکایی ساوجی، مرتضی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، درمجله کیهان اندیشه، شماره ۴۸، خرداد و تیر ۱۳۷۲ش.
- رافعی قزوینی، عبد الکریم، التدوین فی أخبار قزوین، محقق :عطاردی قوچانی، عزیزالله، بیروت، نشر دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیتا.
- رجایی، محمدعلی؛ «زندگی من: زندگی خودنوشت شهید محمدعلی رجایی»، در مجله رشد معلم، شماره ۲۵۸، شهریور ۱۳۹۰ش.
- «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است» سید موسی زر آبادی قزوینی، در مجله کیهان فرهنگی، شماره ۹۵، اسفند ۱۳۷۱ش.
- ستوده، منوچهر، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، در مجله فرهنگ ایران زمین، شماره ۳، سال ۱۳۳۴ش.
- سعدآبادی، پریسا و دیگران، «سیر تحول هنر خوشنویسی و انواع خطوط آن در مکاتب هنری عصر صفوی»، در مجله تاریخنامه خوارزمی، سال چهارم، پاییز ۱۳۹۵ش.
- شکراللهی، احسان الله، برگهایی از کتاب عمر «عماد الکتاب» (خوشنویسی برجسته عصر مشروطه)، در مجله پیام بهارستان، سال دوم - شماره۲ بهار ۱۳۸۹ش.
- «شیخ مجتبی قزوینی»، در مجله کیهان فرهنگی، شماره ۹۵، اسفند ۱۳۷۱ش.
- شهیدی صالحی، عبدالحسین، «شرح حال مفسر بزرگ آیت الله العظمی شیخ محمد صالح برغانی(قدس سره)»، در مجله بینات، شماره ۸، زمستان ۱۳۷۴ش.
- عادلفر، باقرعلی، فراهانیفرد، رقیه، کالبدشناسی شهری قزوین در دوران صفوی، در مجله تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره ۲، سال اول، پاییز و زمستان ۱۳۹۰ش.
- قزوینی، خلیل بن غازی، صافی در شرح کافی، محقق:احمدی جلفایی، حمید، محقق:درایتی، محمدحسین، قم، ناشر:موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
- قزوینی رازی، عبدالجلیل، بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض (النقض)، تصحیح میرجلال الدین محدث ارموی، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، تصحیح و تکمیل: محدث، هاشم، مترجم:جهانگیر میرزا، تهران، نشر امیر کبیر، ۱۳۷۳ش.
- قزوینی، محمد بن حسن، ضیافة الإخوان و هدیة الخلان، مصحح:حسینی اشکوری، احمد، قم، نشر مجمع الذخایر الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.
- کاظمی هریکندی، مهری، سجادی، سمانه، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»،در مجله نقد سینما، شماره ۶۴ و ۶۵، بهار ۱۳۸۸ش.
- مجیدی، عنایت الله، «امامزاده علی اصغر(ع) زرآباد و فرمان تولیت آن»، در مجله میراث جاویدان، شماره ۱۱ و ۱۲، پاییز و زمستان ۱۳۷۴ش.
- مدرسی طباطبائی، حسین، برگی از تاریخ قزوین، قم، ناشر:کتابخانه عمومی مرعشی نجفی، ۱۳۶۱ش.
- مسافت جغرافیایی، سایت تیشینه، تاریخ بازدید: ۶ شهریور ۱۳۹۷.
- مستوفی، حمد الله، تاریخ گزیده، اهتمام :نوایی، عبد الحسین، تهران، ناشر:امیر کبیر، ۱۳۶۴ش.
- مشخصات طبیعی و تقسیمات کشوری در استان قزوین، سایت شهرداری قزوین، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۳۹۷.
- میرعماد، استاد خط، سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۱، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۳۹۷.