کاشان
 مسجد و مدرسه آقابزرگ منسوب به ملا مهدی نراقی در کاشان | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | ایران |
| استان | اصفهان |
| زبان | فارسی |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| پیشینه اسلام | قرن اول قمری |
| پیشینه تشیع | قرن سوم قمری |
| اماکن | |
| زیارتگاه | حرم علی بن محمد باقر(ع) • زیارتگاه حبیب بن موسی • مزار ابولؤلؤ • بقعه پنجهشاه |
| حوزه علمیه | مدرسه آقابزرگ • مدرسه امام خمینی (مدرسه سلطانی) |
| مساجد | مسجد آقابزرگ • مسجد جامع کاشان |
| مشاهیر | |
| مذهبی | قطبالدین راوندی • سید فضلالله راوندی • محمدمحسن فیض کاشانی • محمدمهدی نراقی • ملا احمد نراقی |
| اجتماعی | ملاحسن کاشی • محتشم کاشانی |
| سیاسی | سید ابوالقاسم کاشانی |
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
کاشان شهری شیعهنشین در مرکز ایران با سابقه طولانی در اسلام و تشیع است. گفته شده مردم این شهر در قرن اول هجری اسلام آوردند و در نیمه دوم قرن سوم هجری شیعه شدند. در کتابهای تاریخی، نام شهر کاشان همواره جزو چند شهر شیعهنشین در کنار قم آمده و در قرون اولیه اسلام پناهگاه علویان بهشمار میرفته است. برخی وجود امامزادگان فراوان مدفون در این شهر را گواه بر این ادعا دانستهاند. علی بن محمد باقر(ع)، زیارتگاه حبیب بن موسی، امامزاده ابراهیم، سلطان عطابخش و هارون بن موسی بن جعفر ازجمله این امامزادگان هستند.
این شهر دارای بناهای فراوان مذهبی و تاریخی همچون مساجد و مدارس دینی است که قدمت بیشتر آنها به دوره سلجوقیان، صفویه و قاجار برمیگردد. برخی از این بناها عبارتند از مسجد و مدرسه آقابزرگ، مدرسه امام خمینی (مدرسه سلطانی) و مسجد جامع کاشان.
کاشان به دارالمؤمنین معروف است و شخصیتهایی همچون قطبالدین راوندی، سید فضلالله راوندی، غیاثالدین جمشید کاشانی، محمدمحسن فیض کاشانی، محمدمهدی نراقی، ملا احمد نراقی، ملاحسن کاشی، محتشم کاشانی و سید ابوالقاسم کاشانی از این شهر برخاستهاند. مردم و علمای کاشان در نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش نقش مهمی داشتهاند.
جایگاه و اهمیت
کاشان از شهرهای کهن و از مراکز مهم تشیع در ایران بهشمار میرود[۱] و منابع تاریخی آن را شهری با اکثریت شیعه معرفی کردهاند.[۲] برخی پژوهشگران نیز بر پیوند عمیق مذهبی و فرهنگی کاشان با قم و خاندانهای شیعی آن نظیر خاندان برقی، تأکید کردهاند.[۳] همچنین در برخی منابع، شهربانو، مادر امام سجاد(ع)، به کاشان منسوب شده است؛ هرچند این دیدگاه محل اختلاف است.[۴]
گزارشهای تاریخی، کاشان را از مهمترین پناهگاههای علویان در سدههای نخستین اسلامی معرفی کردهاند و وجود شمار فراوانی از امامزادگان و زیارتگاهها در این شهر را نشانهای از این جایگاه دانستهاند.[۵] همچنین به گفته مسئولان محلی، بیش از ۴۰۰ امامزاده در حدود ۱۰۰ زیارتگاه این شهر مدفوناند.[۶] از مشهورترین امامزادگان کاشان میتوان به سلطانعلی بن محمد باقر، حبیب بن موسی، امامزاده ابراهیم، سلطان عطابخش، طاهر و منصور (فرزندان موسی بن جعفر) و هارون بن موسی بن جعفر اشاره کرد.[۷]
به استناد منابع تاریخی، کاشان در دورههای آل بویه،[۸] سلجوقی[۹] از رونق اقتصادی، فرهنگی و مذهبی برخوردار بود و در دوران صفوی[۱۰] بهعنوان «دارالمؤمنین» و پایتخت مذهبی ایران شناخته شد و برخی مورخان عصر صفوی را دوره اوج نفوذ تشیع و عالمان شیعه در این شهر دانستهاند.[۱۱]
در دوره قاجار، کاشان از اهمیت ویژهای نزد پادشاهان این سلسله برخوردار بود و شماری از عالمان آن در نهضت مشروطه نقش فعالی ایفا کردند.[۱۲] همچنین گزارشها از مشارکت مؤثر مردم کاشان در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و پیروزی انقلاب اسلامی حکایت دارد.[۱۳]
جغرافیا و تاریخ کاشان
کاشان در منطقه جبالِ مرکز ایران واقع شده[۱۴] و در منابع تاریخی غالباً در کنار قم از آن یاد شده است.[۱۵] بر پایه پژوهشهای باستانشناسی، پیشینه سکونت در این منطقه به حدود ۵۵۰۰ سال پیش از میلاد میرسد و محوطه سیَلک از کهنترین مراکز تمدنی فلات مرکزی ایران به شمار میرود؛ برخی پژوهشگران آن را از نخستین کانونهای استقرار و شکلگیری تمدن در ایران مرکزی دانستهاند.[۱۶] بنابر گزارشهای تاریخی، این تمدن در پی هجوم آشوریان از میان رفت.[۱۷]
نشانههای نخستینِ تشیع در کاشان
به گزارش برخی پژوهشگران، گسترش تشیع در کاشان بهصورت تدریجی رخ داده و زمان مشخصی برای آغاز آن در منابع تاریخی ذکر نشده است.[۱۸] به نوشته آنان، هرچند از پیش از قرن سوم قمری محدثان شیعه در این شهر حضور داشتند، تشیع در آن دوره مذهب غالب مردم نبود؛ بااینحال، منابع قرن ششم قمری مردم کاشان را پیرو مذهب امامیه معرفی کردهاند.[۱۹] همچنین، برخی گزارشهای تاریخی نشان میدهد که از اوایل قرن چهارم قمری، شمار قابل توجهی از مردم کاشان شیعه بودهاند.[۲۰]
به گفته مورخان، کاشان در سدههای نخست اسلامی گاه تابع اصفهان و گاه تابع قم بود و حاکمان این دو شهر بر کاشان نیز حکومت میکردند.[۲۱] برخی پژوهشگران با توجه به گسترش زودهنگام تشیع در قم[۲۲] و ارتباط مستمر مردم دو شهر، تأثیرپذیری کاشان از فضای شیعی قم را از عوامل رواج تشیع در این منطقه دانستهاند.[۲۳] عروه بن زید، صحابی شرکتکننده در فتح ایران، نخستین حاکم کاشان پس از اسلام دانسته شده[۲۴] و از گرایش شیعی او و حضورش در کنار امام علی(ع) در جنگ صفین یاد شده است.[۲۵] همچنین، برخی منابع تاریخی گزارش کردهاند که بسیاری از حاکمان منصوب در کاشان دارای گرایش شیعی بودهاند.[۲۶]
بقعههایی منتسب به قرن اول و دوم قمری
به گفته برخی پژوهشگران، وجود بقعههای منسوب به امامزادگان و یاران ائمه(ع) در کاشان و نواحی پیرامون آن، مربوط به قرن اول و دوم هجری، در صورت اثبات انتساب تاریخی، میتواند از نشانههای پیشینه تشیع در این منطقه باشد.[۲۷] از جمله این بقعهها، مرقد منسوب به هلال بن علی، از فرزندان امام علی(ع)، در آران و بیدگل و مرقد علی بن محمد باقر(ع)، فرزند امام باقر(ع)، در مشهد اردهال ذکر شده است.[۲۸] بااینحال، برخی تحقیقات زمان گسترش تشیع در کاشان را نیمه دوم قرن سوم هجری دانسته و انتساب تاریخی برخی از این بقعهها را قابل اثبات ندانستهاند.[۲۹]
راویان و محدثان کاشانی قرن اول و دوم قمری
به نوشته منابع رجالی، شماری از محدثان و راویان شیعه در سدههای نخست هجری در کاشان زندگی میکردهاند.[۳۰] حضور این افراد از نشانههای رواج تشیع در قرون اولیه اسلامی در کاشان به شمار آمده است.[۳۱] همچنین، بهدلیل وابستگی اداری کاشان به اصفهان در برخی دورهها، تعدادی از این راویان با عنوان «کاشانی اصفهانی» شناخته شدهاند.[۳۲]
مقبره منتسب به ابولؤلؤ
قبر منسوب به ابولؤلؤ (قاتل خلیفه دوم)، نیز از نشانههای سابقه تشیع در کاشان دانسته شده[۳۳] و برخی نویسندگان، تعصب شیعی مردم این شهر را به حضور وی و فعالیت عالمان شیعه در منطقه مرتبط کردهاند.[۳۴] بااینحال، برخی پژوهشها این روایت را افسانهای دانسته و قدمت بنای منسوب به ابولؤلؤ را مربوط به قرن هشتم هجری معرفی کردهاند.[۳۵]
تشیع در کاشان از قرن چهارم تا دوران صفویه
به گزارش مورخان، در سدههای چهارم و پنجم هجری، کاشان تحت تأثیر افول تشیع در قم و انتقال مرکزیت شیعیان به ری،[۳۶] تا حدی از هویت شیعی خود فاصله گرفت؛ چنانکه ابنحوقل، از جهانگردان قرن چهارم، مردم کاشان را پیرو مذهب حشویه و مردم قم را عمدتاً شیعه معرفی کرده است.[۳۷] بااینحال، در دوره آل بویه، به سبب گرایشهای شیعی حکومت و توجه به کاشان، این شهر از نظر عمران و صنعت رونق یافت[۳۸] و جغرافیدانانی چون مقدسی و نویسنده حدودالعالم از آبادانی و شکوفایی آن یاد کردهاند.[۳۹]
منابع، کاشانِ قرن ششم را شهری شیعهنشین با مدارس، مساجد و عالمان برجستهای همچون سید فضلالله و قطبالدین راوندی معرفی کردهاند.[۴۰] یاقوت حموی نیز همه ساکنان آن را شیعه امامی دانسته است.[۴۱] گزارشهایی از مخالفان شیعه[۴۲] و نیز اشعاری که قم و کاشان را مراکز تشیع معرفی میکنند،[۴۳] نشاندهنده شهرت این شهر به تشیع امامی در این شهر دانسته شده است.[۴۴] برخی پژوهشگران گسترش تشیع در کاشان را به سیاستهای سلجوقیان[۴۵] و افزایش نفوذ اجتماعی و سیاسی شیعیان در این دوره مرتبط دانستهاند.[۴۶]
به گفته مورخان، در دوره ایلخانان و بهویژه پس از گرایش سلطان محمد خدابنده به تشیع، کاشان به یکی از مراکز مهم تشیع تبدیل شد[۴۷] و شخصیتهایی مانند ملا حسن کاشی در تقویت این روند نقش داشتند.[۴۸] ابنبطوطه نیز در قرن هشتم هجری، کاشان را در زمره شهرهای شیعهنشین معرفی کرده است.[۴۹] منابع همچنین از حضور شمار قابل توجهی از محدثان، فقیهان و عالمان شیعه در کاشانِ سدههای هشتم و نهم هجری یاد کردهاند که نشاندهنده تداوم جایگاه علمی و مذهبی این شهر در دوره ایلخانی و پس از آن است.[۵۰]
تشیع در کاشان پس از دوران صفویه
به گفته پژوهشگران، کاشان در دوره صفویه به سبب پیشینه شیعی و نزدیکی به پایتخت، مورد توجه ویژه شاهان صفوی قرار گرفت و از رونق فرهنگی، مذهبی و اقتصادی برخوردار شد.[۵۱] همچنین گفته شده است که از اوایل حکومت صفویه، این شهر بهدلیل مرکزیت امور شرعی، «دارالمؤمنین» و پایتخت مذهبی ایران شناخته میشد.[۵۲] بر پایه برخی گزارشها، محقق کرکی پس از بازگشت به ایران[۵۳] در کاشان اقامت گزید و در دوره شاه عباس دوم نیز حضور فیض کاشانی در تداوم جایگاه مذهبی کاشان نقش داشت.[۵۴]
گزارشها حاکی است که کاشان در دوره قاجار بهدلیل رویدادهایی چون عزل و قتل امیرکبیر، تأسیس شرکت اسلامیه و فعالیت پیروان بابیت شهرت یافت.[۵۵] در جریان نهضت مشروطه نیز شماری از عالمان و فعالان سیاسی کاشان نظیر سید احمد فخر الواعظین کاشانی از سخنرانان مشروطهخواه و ملا عبدالرسول مدنی کاشانی داماد و شاگرد ملا حبیب الله شریف کاشانی، در حمایت از جریانهای مشروطهخواه و مشروطه مشروعه نقشآفرینی کردند.[۵۶] در این میان، ملا عبدالرسول به پیشنهاد ملا حبیب الله با نوشتن کتاب رساله انصافیه در حمایت از مشروطه مشروعه، مروج نهضت مشروطه بود.[۵۷]
همچنین منابع از مشارکت گسترده مردم و عالمان کاشان در مبارزات ضد حکومت پهلوی یاد کردهاند؛ از جمله فعالیتهای سید ابوالقاسم کاشانی در نهضت ملی شدن صنعت نفت، همراهی مردم کاشان با قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و دیگر اقدامات سیاسی و مذهبی که در شکلگیری انقلاب اسلامی مؤثر دانسته شدهاند.[۵۸] پس از انقلاب اسلامی نیز از کاشان با عنوان «پایتخت نهجالبلاغه» یاد شده است.[۵۹]
بناهای مذهبی و شیعی کاشان
بناهای مذهبی تاریخی فراوانی در عصرهای مختلف در کاشان ساخته شده که به برخی از آنها اشاره میشود:
| امامزاده/مسجد | توضیحات |
|---|---|
| علی بن محمد باقر(ع) (سلطانعلی) | مدفون در مشهد اردهال[۶۰] |
| حبیب بن موسی(ع) | آرامگاه شاه عباس اول نیز در آن قرار دارد.[۶۱] |
| امامزاده ابراهیم | از نوادگان امام کاظم(ع) |
| سلطان عطابخش | از فرزندان امام کاظم(ع) |
| هارون، احمد، سلیمان، طاهر، منصور و حسن بن موسی بن جعفر | از سادات مدفون در کاشان[۶۲] |
| بقعه پنجهشاه | بنابر باور محلی محل دفن دست حضرت عباس(ع)[۶۳] |
| آرامگاه سید فضلالله راوندی | مشهور به ضیاءالدین ابیالرضا[۶۴] |
| مسجد جامع کاشان | از مهمترین مساجد تاریخی شهر |
| مسجد آقابزرگ | ساخته شده در دوران پادشاهی محمدشاه قاجار[۶۵] |
| مسجد میرعماد (مسجد میدان) | از مساجد تاریخی شهر |
| مسجد میانچال | از مساجد دوره صفوی |
| مسجد حبیب بن موسی | از مساجد دوره صفوی |
حوزههای علمیه و مدارس علمی دینی
در زمان سلجوقیان مدارس علوم دینی شیعیان رونق داشتند. این مدارس بیشتر در شهرهای منطقه جبال مانند کاشان وجود داشت. بنابر گزارش کتاب النقض برخی از این مدارس در زمان سلجوقیان ساخته شده و اُمرای سلجوقی از ساخت مدارس شیعی ممانعت نمیکردند.[۶۶]
| مدارس علمیه | دوره |
|---|---|
| مدرسه صفویه | قرن ششم هجری |
| مدرسه مجدیه | قرن ششم هجری[۶۷] |
| مدرسه شرفیه | قرن ششم هجری |
| مدرسه عزیزیه | قرن ششم هجری |
| مدرسه خواجه معینالدین | قرن ششم هجری[۶۸] |
| مدرسه آقابزرگ | قاجار[۶۹] |
| مدرسه امام خمینی (سلطانی) | قاجار[۷۰] |
| مدرسه میانچال (آیتالله مدنی) | قرن ۱۵ هجری قمری |
| حوزه علمیه آیتالله یثربی | قرن ۱۵ هجری قمری |
| مدرسه آیتالله مصطفوی | قرن ۱۵ هجری قمری |
| مدرسه بابالعلم (آیتالله اعتمادی) | قرن ۱۵ هجری قمری[۷۱] |
دانشمندان سرشناس دینی
| عالمان و شاعران | دوره زندگی | حوزه فعالیت |
|---|---|---|
| قطبالدین راوندی | درگذشته ۵۷۳ق | محدث، مفسر، متکلم، فقیه و مورخ شیعه[۷۲] |
| سید فضلالله راوندی | درگذشته ۵۷۰ق | محدث و ادیب شیعه[۷۳] |
| غیاثالدین جمشید کاشانی | ۷۵۸–۸۰۸ش | ریاضیدان و اخترشناس[۷۴] |
| ملا فتحالله کاشانی | درگذشته ۹۸۸ق | مفسر و عالم شیعه[۷۵] |
| فیض کاشانی | ۱۰۰۷–۱۰۹۱ق | فیلسوف، محدث، مفسر و فقیه[۷۶] |
| محمدمهدی نراقی | قرن ۱۲ و ۱۳ق | فقیه و نویسنده «جامع السعادات»[۷۷] |
| ملا احمد نراقی | ۱۱۸۵–۱۲۴۵ق | فقیه و نویسنده «معراج السعادة»[۷۸] |
| آخوند کاشی | ۱۲۴۹–۱۳۳۳ق | مدرس و مروج فلسفه ملاصدرا[۷۹] |
| سید علی یثربی کاشانی | ۱۳۱۱–۱۳۷۹ق | مجتهد و مدرس حوزوی[۸۰] |
| ملاحسن کاشی | قرن هفتم هجری | شاعر شیعی[۸۱] |
| محتشم کاشانی | ۹۰۵–۹۹۶ق | شاعر فارسیسرای عصر صفوی[۸۲] |
| مقبل کاشانی | درگذشته ۱۱۵۷ق | شاعر آیینی[۸۳] |
| کمالالملک (محمد غفاری) | ۱۲۲۶–۱۳۱۹ش | نقاش عصر قاجار و پهلوی[۸۴] |
| سهراب سپهری | ۱۳۰۷–۱۳۵۹ش | شاعر، نویسنده و نقاش[۸۵] |
| علی انسانی | زاده ۱۳۲۶ش | شاعر و مداح اهلبیت(ع)[۸۶] |
آیینها و مراسم مذهبی
بسیاری از آیینهای مذهبی متداول در ایران، (همچون نخلگردانی،[۸۷] مقتلخوانی،[۸۸] سحرخوانی،[۸۹] چهل منبر،[۹۰] دیدار سادات[۹۱] و ختم انعام)[۹۲] در شهر کاشان نیز تداول دارد. اما آیین قالیشویان مختص به کاشان است. گفته شده این آیین هر سال در دومین جمعه ماه مهر مصادف با سالروز شهادت امامزاده سلطانعلی بن محمد باقر در مشهد اردهال کاشان برگزار میشود. در این آیین نمادین اهالی منطقه فین کاشان با چوبدستیهایی، قالیچهای را در نهر آبی که در نزدیکی مکان دفن این امامزاده است، شستوشو میدهند.[۹۳]
نگارخانه
-
سردیس غیاثالدین جمشید کاشانی، ریاضیدان و اخترشناس اهل کاشان -
-
-
نقاشی از شهر کاشان در دوره صفویه اثر ژان شاردن -
نمایی از مسجد جامع کاشان مربوط به دوره سلجوقی -
زیارتگاه حبیب بن موسی، از مهمترین زیارتگاههای کاشان -
مسجد میانچال در کاشان
پانویس
- ↑ توتونی مفرد، «بررسی تاریخ تشیع کاشان از دیدگاه علما تا قرن دهم هجری»، ص۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۰م، ج۴، ص۲۹۶؛ مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۰.
- ↑ الحلی، العدد القویه، ۱۴۰۸ق، ص۵۳.
- ↑ کربلایی، روضات الجنات، ۱۳۸۳ش، ص۲۱۲؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۴.
- ↑ «۱۲۰ بقعه متبرکه در کاشان وجود دارد»، تسنیم.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۶.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۴۰۸ق، ص۵۸۴.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۴۷۱.
- ↑ ضرابی، تاریخ کاشان، ص۲۳۵.
- ↑ توتونی مفرد، «بررسی تاریخ تشیع کاشان از دیدگاه علما تا قرن دهم هجری»، ص۵.
- ↑ «انتشار شرح حال نمایندگان کاشان در ادوار مجلس ملی»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ مرکز بررسی اسناد تاریخی، قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ۱۳۷۸ش، ج۷، ص۳۱۵–۳۱۶.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۰م، ج۱، ص۳۵.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۲۸.
- ↑ توتونی مفرد، «بررسی تاریخ تشیع کاشان از دیدگاه علما تا قرن دهم هجری»، ص۴.
- ↑ توتونی مفرد، «بررسی تاریخ تشیع کاشان از دیدگاه علما تا قرن دهم هجری»، ص۴.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۴۵.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۵۳.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۵۳.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۵۵.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۰.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۲.
- ↑ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۱۳.
- ↑ ابن حجر عسقلانی، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۴.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۵۹_۶۴.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۷۰.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۶۹_۷۰.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۴.
- ↑ سمعانی،الانساب، ۱۳۴۵۱ش،۱۳۸۲ق، ج۱۳، ص۲۸۴؛ طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۲۰ق، ص۲۵۸ و۲۶۶؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۷۹؛ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۲۲۹و ج۲، ص۳۰۲.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۹۷_۱۱۲.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۹.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۷۰.
- ↑ افندی، تحفه فیروزیه شجاعیه، جزوه، ص۵۹.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۷۰-۷۵.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران اسلامی، ۱۳۷۸، دفتر دوم، ص۳۴۱.
- ↑ ابنحوقل، صورة الارض، ۱۹۹۲م، ص۳۰۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۴۰۸ق، ص۵۸۴.
- ↑ نامعلوم، حدود العالم، ۱۳۶۲ش، ص۱۴۳.
- ↑ توتونی مفرد، «بررسی تاریخ تشیع کاشان از دیدگاه علما تا قرن دهم هجری»، ص۵.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۰م، ج۴، ص۲۹۶.
- ↑ راوندی، راحة الصدور و آیة السرور فی تاریخ آل سلجوق، شرکت سهامی چاپ، ص۳۹۴_۳۹۵.
- ↑ قزوینی، کتاب النقض، ۱۳۵۸ش، ص۵۷۷.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۴۷۱.
- ↑ کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۱_۲۱۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۷۲۱_۷۲۲.
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ص۳۰۸.
- ↑ به نقل از مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۸۱ش، ص۱۸۷.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۳۸_۸۳۹؛ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ص۳۰۶.
- ↑ توتونی مفرد، «بررسی تاریخ تشیع کاشان از دیدگاه علما تا قرن دهم هجری»، ص۵.
- ↑ ضرابی، تاریخ کاشان، ص۲۳۵.
- ↑ دوانی، علی، مفاخر اسلام، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۴۲۲.
- ↑ فیض کاشانی، رسالۀ شرح صدر، ۱۳۸۷ش، ص۶۱_۶۲.
- ↑ رجبی، «کاشان در زمان ناصرالدین شاه و مشروطیت».
- ↑ «انتشار شرح حال نمایندگان کاشان در ادوار مجلس ملی»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ مظاهری، «اندیشه سیاسی ملا عبدالرسول کاشانی».
- ↑ مرکز بررسی اسناد تاریخی، قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ۱۳۷۸ش، ج۷، ص۳۱۵_۳۱۶.
- ↑ «چرا کاشان به عنوان پایتخت نهج البلاغه ایران انتخاب شد؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۵_۲۱۶.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۵_۲۱۶.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۶.
- ↑ مدرسی طباطبایی، قم نامه، ۱۳۶۴ش، ص۲۵۶.
- ↑ مرعشی نجفی، موسوعة العلامة المرعشی، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۸۶.
- ↑ مشکوتی، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، ۱۳۴۹ش، ص۲۶۸_۲۶۹.
- ↑ بارانی و نادریان، «وضعیت فرهنگی شیعه امامیه در ایران عصر سلجوقی».
- ↑ قزوینی، کتاب النقض، ۱۳۵۸ش، ص۶۹.
- ↑ سلطانزاده، تاریخ مدارس ایران، ۱۳۶۴ش، ص۱۴۰ـ۱۴۱.
- ↑ مشکوتی، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، ۱۳۴۹ش، ص۲۶۸_۲۶۹.
- ↑ «معرفی معماری مسجد و مدرسه امام خمینی کاشان»، معماری مارکت.
- ↑ «لیست حوزههای علمیه سراسر کشور»، منتظران مهدی.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۲۱ق، ج۷، ص۲۳۹.
- ↑ منتجبالدین، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۹۶.
- ↑ «غیاثالدین جمشید کاشانی مردی از جنس آسمان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۳۴۵.
- ↑ افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۵، ص۱۸۰؛
- ↑ فاطمی، «لغزش ها در شرح حال ملا محمدمهدی نراقی»، ص۲۱۱.
- ↑ نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۷ش، ص۱۶.
- ↑ کتابی، رجال اصفهان، ج۱، ص۴۰۱-۴۰۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، گلشن ابرار، فقیه هوشمند، ۱۳۸۶ش، ج۶.
- ↑ رستاخیز، سیدعباس، دیوان حسن کاشی، ۱۳۸۸ش، ص۲۰.
- ↑ محمدزاده، دانشنامه شعر عاشورایی، ۱۳۸۶ش، ص۸۰۳.
- ↑ «مقبل کاشانی»، کاشان فردا.
- ↑ «زندگینامه کمالالملک»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- ↑ مشایخی، صدای پای آب، کتاب آبان، ص۴۸.
- ↑ مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۵۴۹.
- ↑ خاکی، «ریختشناسی آیین نخلگردانی»، ص۱۰.
- ↑ «آیین سنتیِ سوگواری و مقتل خوانی روز عاشورا با بیانات آیت الله یثربی در کاشان»، کاشان آنلاین
- ↑ «سنت شیرین سحرخوانی در ماه میهمانی خدا»، خبرگزاری فارس.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۱.
- ↑ اخوان، آداب و سنن اجتماعی فین کاشان، ۱۳۷۳ش، ص۱۵۴–۱۵۵.
- ↑ مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه فرهنگ مردم ایران، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۵۳.
- ↑ آیین "قالیشویان مشهد اردهال" در کاشان، موزه مجازی میراث معنوی ایران.
منابع
- «۱۲۰ بقعه متبرکه در کاشان وجود دارد»، تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۷ فروردین ۱۴۰۴ش.
- «آیین سنتیِ سوگواری و مقتل خوانی روز عاشورا با بیانات آیت الله یثربی در کاشان»، کاشان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
- ابناعثم کوفی، احمد، الفتوح، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابه، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- ابنحوقل، ابوالقاسم، صورة الارض، بیروت، دار مکتبة الحیاة، ۱۹۹۲م.
- اخوان، مرتضی، آداب و سنن اجتماعی فین کاشان، کاشان، نشر مرتضی اخوان، ۱۳۷۳ش.
- افندی، میرزا عبدالله، تحفۀ فیروزیۀ شجاعیه، جزوه، (گزارش رسول جعفریان به مناسبت بزرگداشت علامه مجلسی)
- افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۱ق.
- امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۱ق.
- «انتشار شرح حال نمایندگان کاشان در ادوار مجلس ملی»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۱۰ فروردین ۱۴۰۴ش.
- بارانی، محمدرضا و هدایت نادریان، «وضعیت فرهنگی شیعه امامیه در ایران عصر سلجوقی»، سخن تاریخ، شماره ۱۵، زمستان ۱۳۹۰ش.
- «بزرگداشت خاطرۀ ۱۵ خرداد سال ۴۲ هیئت قاسمی سرپله»، نشریه فرهنگی بیرق، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۴ش.
- برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ق.
- توتونی مفرد، محبوبه، «بررسی تاریخ تشیع کاشان از دیدگاه علما تا قرن دهم هجری»، آفاق علوم انسانی، شماره ۴، مرداد ۱۳۹۶ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ ایران اسلامی، تهران، مؤسسۀ دانش و اندیشۀ جوان، ۱۳۷۸ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، تهران، نشر علم، ۱۳۸۷ش.
- جمعی از نویسندگان، گلشن ابرار، فقیه هوشمند، قم، معروف، ۱۳۸۶ش.
- جوینی، عطاملک بن محمد، تاریخ جهانگشای جوینی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۲۹ق.
- «چرا کاشان به عنوان پایتخت نهج البلاغه ایران انتخاب شد؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۰ فروردین ۱۴۰۴ش.
- حلی، رضیالدین علی بن یوسف، العدد القویه، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۸ق.
- خاکی، محمد رضا / قائدی، سیاوش، «ریخت شناسی آیین نخلگردانی؛ نمایش نمادین جاودانگی اساطیر»، صحنه، شماره ۹۷، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش و بهار ۱۳۹۴ش.
- خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق.
- دوانی، علی، مفاخر اسلام، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- دهنوی، محمود، مجموعهای از مکتوبات، سخنرانیها و پیامهای آیتالله کاشانی، تهران، انتشارات چاپخش، ۱۳۶۱ش.
- دینوری، احمد بن داود، اخبار الطوال، قم، افست نشر الرضی، ۱۳۶۸ش.
- رستاخیز، سید عباس، دیوان حسن کاشی، با مقدمه حسن عاطفی، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران، ۱۳۸۸ش.
- رجبی، پرویز، «کاشان در زمان ناصرالدین شاه و مشروطیت»، گنجینه اسناد، شماره ۶۲، تابستان ۱۳۸۵ش.
- راوندی، محمد بن علی بن سلیمان، راحة الصدور و آیة السرور فی تاریخ آل سلجوق، تهران، شرکت سهامی چاپ و انتشارات کتب ایران (افست)، بیتا.
- «زندگینامه کمالالملک»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۴ش.
- سلطانزاده، حسین، تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون، تهران، آگاه، ۱۳۶۴ش.
- «سنت شیرین سحرخوانی در ماه میهمانی خدا»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
- صادقی، مصطفی، کاشان در مسیر تشیع، قم، شیعهشناسی، ۱۳۸۶ش.
- ضرابی، عبدالرحیم، معروف به سهیل کاشانی، تاریخ کاشان (مرآة القاسان)، بهکوشش ایرج افشار، «فایل پی دی اف کتاب».
- طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۰ق.
- «غیاثالدین جمشید کاشانی مردی از جنس آسمان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۴ش.
- فاطمی، سید حسن، «لغزشها در شرح حال ملا محمدمهدی نراقی»، فقه اهل بیت(ع)، شماره ۲۹، بهار ۱۳۸۱ش.
- «فریاد کویر، سالروز ترور ناموفق شاه توسط شهید رضا شمسآبادی»، دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه کاشان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۴ش.
- فلاحیان، علی و حسین حیدری، «وضعیت جامعۀ یهودیان کاشان در دوران پهلوی و ماجرای قتل دکتر برجیس»، کاشان شناسی، شماره ۱۱، اسفند ۱۳۹۲ش.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، رسالۀ شرح صدر، ضمیمه ده رسالۀ فیض کاشانی، اصفهان، مرکز تحقیقات علمی و دینی امیرالمؤمنین، ۱۳۸۷ش.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، مفاتیح الشرائع، تحقیق: سید مهدی رجائی، قم، مجمع الذخائر الاسلامیة، ۱۴۰۱ق.
- قزوینی، عبدالجلیل، کتاب النقض، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
- کربلایی، حافظ حسین، روضات الجنات و جنات الجنان، ترجمه محمد امین سلطان قرائی، تهران، ستوده، ۱۳۸۳ش.
- کتابی، سید محمدباقر، رجال اصفهان، در علم و عرفان و ادب و هنر، اصفهان، ۱۳۷۵ق.
- کیانی، محسن، تاریخ خانقاه در ایران، تهران، بینا، ۱۳۶۸ش.
- «لیست حوزههای علمیه سراسر کشور»، منتظران مهدی، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۴ش.
- مجاهدی، محمدعلی. کاروان شعر عاشورا، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- محمدزاده، مرضیه، دانشنامه شعر عاشورایی انقلاب حسینی در شعر شاعران عرب و عجم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۶ش.
- مدرسی طباطبایی، حسین، قم نامه (مجموعه مقالات و متون درباره قم)، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۶۴ش.
- مرعشی نجفی، سید شهابالدین، موسوعة العلامة المرعشی، بهکوشش محمد اسفندیاری و حسین تقیزاده، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۸۹ش.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی، قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.
- مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه فرهنگ مردم ایران، تهران، ۱۳۹۸ش.
- مستوفی، حمدالله، نزهة القلوب، قزوین، حدیث امروز، ۱۳۸۱ش.
- مشایخی، سوگل، صدای پای آب، تهران، کتاب آبان، بیتا.
- مشکوٰتی، نصرتالله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، تهران، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، ۱۳۴۹ش.
- مظاهری، علیاکبر، «اندیشه سیاسی ملا عبدالرسول کاشانی»، منتشر شده در سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۰ فروردین ۱۴۰۴ش.
- مظاهری، محسن، فرهنگ سوگ شیعی، تهران، خیمه، ۱۳۹۵َش.
- «معرفی معماری مسجد و مدرسه امام خمینی کاشان»، معماری مارکت، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۴ش.
- «مقبل کاشانی»، کاشان فردا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
- المقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، قاهره، مکتبة مدبولی، ۱۴۱۱ق.
- منتجبالدین، علی بن عبیدالله رازی، الفهرست، قم، چاپ جلالالدین محدث ارموی، ۱۳۶۶ش
- ناصر الشریعه، محمد حسین، تاریخ قم، تهران، کتابفروشی اسلامیه، بیتا.
- نراقی، احمد، معراج السعادة، قم، هجرت، ۱۳۷۷ش.
- نراقی، حسن، تاریخ اجتماعی کاشان، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، ۱۳۴۵ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۸ق.
- یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۹۰م.