مقاله متوسط
رده ناقص

شیعه

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از شيعه)
پرش به: ناوبری، جستجو
شیعه
السعید۲.jpg
اصول دین (عقاید)
عقائد اصلی توحید • نبوت • معاد • عدل • امامت
سایر عقائد عصمت • علم غیبولایت • مهدویتغیبتانتظارظهوررجعت • بداء
فروع دین (احکام عملی)
احکام عبادی نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد
احکام غیرعبادی امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
منابع اجتهاد کتاب • سنت • عقل • اجماع
اخلاق
فضائل کظم غیظ • سخاوت • توکل
رذائل كبر • ریا • سخن‌چینی • حسد
منابع قرآننهج البلاغه • صحیفه سجادیه • سایر کتابها
مسائل چالشی
جانشینی پیامبر • شفاعت • توسل • تقیه • عزاداری • متعه • عدالت صحابه
شخصیت‌ها
امامان شیعه امام علی(ع) • امام حسن(ع) • امام حسین(ع) • امام سجاد(ع) • امام باقر(ع) • امام صادق(ع) • امام کاظم(ع) • امام رضا(ع) • امام جواد(ع) • امام هادی(ع)  • امام عسکری(ع)  • امام مهدی(عج)
صحابه

سلمان • مقداد • ابوذر • عمار

زنان:

خدیجه • فاطمه(س) • زینب • ام کلثوم  • اسماء • ام ایمن  • ام‌سلمه
علما ادیبان • اصولیان • شاعران • رجالیان • فقها • فیلسوفان • مفسران
زیارتگاه‌ها
مسجد الحرام • مسجد النبیبقیع • مسجد الاقصی • حرم امام علیمسجد کوفه • حرم امام حسین • حرم کاظمین • حرم عسکریین • حرم امام رضا • حرم فاطمه معصومهحرم حضرت زینب
اعیاد مذهبی
عید فطر • عید قربان • عید غدیر • عید مبعث
سوگواری‌ها
سوگواری محرمدهه محرمتاسوعاعاشورادهه صفراربعینایام فاطمیه
رویدادها
مباهله • واقعه غدیر • واقعه سقیفه • ماجرای فدک • رویداد خانه فاطمه • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان • واقعه کربلا
کتاب‌ها
الاستبصار • الکافی  • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیهکتاب‌های شیعه
فرق تشیع
امامیه • اسماعیلیه • زیدیه • کیسانیه

مذهب شیعه یکی از دو مذهب بزرگ دین اسلام است که اعتقاد به دو اصل امامت و عدل پیروان آن را از اهل‌سنت متمایز می‌کند. بنابر عقیده شیعیان، جانشینی پیامبر از سوی خدا به حضرت علی واگذار شده است. پیروان این مذهب به فرقه‌های متعدد تقسیم شدند که مهمترین آنها امامیه، اسماعیلیه و زیدیه است.

بر اساس گزارش انجمن دین و زندگی مؤسسه pew در سال ۲۰۰۹م، بین ۱۰ الی ۱۳ درصد جمعیت مسلمانان جهان شیعه هستند. جمعیت آنان را حدود ۱۵۴ تا ۲۰۰ میلیون نفر تخمین زده‌اند. بیشتر آنان در ایران، پاکستان، هند و عراق زندگی می‌کنند.

نامگذاری

شیعه در لغت به معنای پیرو، یار، دسته و گروه است[۱] در اصطلاح، به کسانی گفته می‌شود که امام علی(ع) را جانشین بلافصل پیامبر(ص) از سوی خدا می‌دانند[۲] در برابر اهل‌سنت که جانشینی پیامبر را به انتخاب مردم واگذار می‌کنند.[۳]

در قرن‌ نخست قمری، کلمه شیعه در معنای لغوی آن به کار می‌رفت و به دوستداران و پیروان کسی، شیعه او گفته می‌شد. به کسانی که حضرت علی(ع) را بر عثمان مقدم می‌دانستند، شیعه علی می‌گفتند. البته از این گروه به عنوان شیعه سیاسی در برابر شیعه اعتقادی(کسانی که معتقد بودند که جانشین بلافصل پیامبر حضرت علی است) یاد می‌شود.[۴] بعدها شیعه، فقط به کسانی اختصاص یافت که جانشینی حضرت علی را از سوی خدا و منحصر در اولاد او می‌دانستند.[۵]

پیدایش

درباره تاریخ پیدایش شیعه، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی از آنها عبارتند از:‌ زمان حیات پیامبر اسلام(ص)[یادداشت ۱]؛ پس از ماجرای سقیفه؛ بعد از قتل عثمان[۶]؛ پس از ماجرای حکمیت.[۷] البته در زمان پیامبر برخی از بزرگان صحابه، مانند سلمان، ابوذر، مقداد و عمار معتقد بودند که حضرت علی(ع) از سوی خدا به امامت و همچنین جانشینی پیامبر(ص) منصوب شده است از این افراد به عنوان نخستین شیعیان و ارکان تشیع یاد می‌شود.[۸]

فرقه‌ها

نوشتار اصلی: فرق تشیع

ملل و نحل‌نویسان درباره تعداد فرقه‌های شیعه اختلاف‌نظر دارند و شمار آنها را، از سه تا ۳۰۰ فرقه گفته‌اند.[۹] تمامی شیعیان در اینکه امام علی جانشین بلافصل پیامبر است، هم‌عقیده‌اند. اعتقاد به امامت حسنین نیز از باورهای مشترک آنان است.[۱۰] پس از واقعه کربلا، گروهی از شیعیان به امامت زید بن علی گرویدند و به زیدیه مشهور شدند.[۱۱] اما اکثریت شیعیان، امامت علی بن حسین(ع) و پس از او امامت محمد بن علی و سپس امامت جعفر بن محمد را پذیرفتند. پس از جعفر بن محمد، شماری از شیعیان به امامت فرزند بزرگتر او، اسماعیل گرویدند[۱۲] اما چون اسماعیل در حیات پدر از دنیا رفته بود، گروهی از آنان مرگ او را انکار کرده و برخی دیگر به امامت فرزندش محمد معتقد شدند. این گروه‌ها و پیروانشان به اسماعیلیه شناخته می‌شوند.[۱۳] اما اکثریت شیعیان به امامت موسی بن جعفر معتقد شدند[۱۴] با شهادت موسی بن جعفر، شماری از آنان، در امامت او توقف کردند و به واقفیه مشهور شدند[۱۵] اما اکثریت شیعیان امامت علی بن موسی را پذیرفتند و قطعیه نام گرفتند این گروه پس از شهادت امام رضا(ع) به امامت امام جواد، امام هادی، امام عسکری و امام مهدی معتقد شدند و از آنان به امامیه یا شیعیان دوازده امامی یاد می‌شود.[۱۶] البته اصطلاح شیعه بیشتر برای اشاره به این گروه به کار می‌رود.

باورها

توحید،عدل، نبوت، امامت و معاد اصول مذهب شیعیان به شمار می‌رود که باور به امامت و عدل آنان را از اهل‌سنت متمایز می‌کند.

عدل

شیعیان معتقدند که عقل انسان بدون کمک گرفتن از قرآن و روایات می‌تواند برخی معیارهای خوب یا بد بودن کارها را تشخیص دهد و بر اساس آنها، بر لزوم انجام یا ترک کاری حکم کند. مثلا بگوید: «خداوند بر کسی ستم نمی‌کند» و یا «خدا خُلف وعده نمی‌کند.».[۱۷]

امامت

نوشتار اصلی: امامت

به جز زیدیه، سایر شیعیان بر این باروند که وجود امام در هر زمانی لازم است و در هیچ زمانی زمین از امام خالی نخواهد بود.[۱۸]اما فرقه‌های شیعه درباره ویژگی‌های امام، مصادیق و تعداد امامان هم‌نظر نیستند. امامیه وجود نص بر امامت و عصمت را از ویژگی‌های امام می‌دانند[۱۹] همچنین معتقدند که امامان ۱۲ نفرند اولین آنها امام علی(ع) و آخرینشان حضرت مهدی است که در غیبت به سر می‎برد.[۲۰] اما زیدیه قیام مسلحانه، شجاعت، عدالت و فاطمی بودن را از شرایط امام می‌دانند و بر این باورند که پس از امام علی(ع) و حسنین، هر فرد شجاع فاطمی که به قیام مسلحانه و علنی علیه ستمگران دعوت کند و مردم با او بیعت نمایند، امام است.[۲۱] آنان عصمت را از شرایط امامت ندانسته و با اینکه معتقدند امام علی افضل است امامت مفضول را نیز جایز می‌دانند.[۲۲] اسماعیلیان امامت را دارای مراتب و ادواری می‌دانند و معتقدند که محمد بن اسماعیل هفتمین امام دور ششم است که مخفی شده و روزی ظهور خواهد کرد.[۲۳]

فقه

شیعیان در کنار قرآن و روایات نبوی برای استنباط احکام از عقل، اجماع و روایات اهل بیت نیز کمک می‌گیرند. آنان بر خلاف اهل سنت، اموری مانند قیاس، سد ذرایع، استحسان، فتاوای صحابه و مصالحه مرسله را به عنوان منبع استنباط احکام فقهی، معتبر نمی‌دانند.[۲۴] البته گفته شده زیدیان در فقه ازحنفیان نزدیک‌اند و از قیاس برای استنباط احکام فقهی استفاده می‌کنند همچنین مانند اهل‌سنت ازدواج موقت را جایز ندانسته و تقیه را مردود می‌دانند.[۲۵]

حکومت‌ها

شیعیان در طول تاریخ خود موفق شدند تا در مناطقی از جهان اسلام حکومت‌هایی تشکیل دهند، حکومت آل بویه، صفویه، ادریسیان، قرامطه و علویان از جمله آنهاست. آل بویه سلسله‌ای امامی‌مذهب بودند که از سال ۳۲۲ تا ۴۴۸ق بر بخش‌هایی از ایران و عراق و جزیره فرمان راندند. آنان برخی از شعارها و مراسم‌های شیعی را رونق بخشیدند.[۲۶] صفویه نیز از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ ق بر ایران حکومت راندند و شیعه را به عنوان مذهب رسمی حکومت خود اعلام کردند.[۲۷] همچنین جمهوری اسلامی که در سال ۱۳۵۷ش به رهبری امام خمینی در ایران شکل گرفت از حکومت‌های شیعیان امامی است.

حکومت ادریسیان در مغرب و علویان در شمال ایران، زیدی بود و اسماعیلیان نیز حکومت‌های فاطمیان و قرامطه را مصر و بحرین تشکیل دادند.

وضعیت شیعیان

وضعیت شیعیان در جهان

جمعیت شیعیان

بر اساس گزارش انجمن دین و زندگی مؤسسه pew در سال ۲۰۰۹م، شیعیان بین ۱۰ الی ۱۳ درصد جمعیت مسلمانان جهان را تشکیل می‌دهند.[۲۸] تعداد آنان را، بین ۱۵۴ تا ۲۰۰ میلیون نفر تخمین زده‌اند. اما مترجم گزارش، این آمار را غیرواقعی دانسته و جمعیت شیعیان را بیش از سیصد میلیون(۱۹ درصد جمعیت مسلمانان جهان)، برآورد کرده است.[۲۹]

جغرافیا

اکثریت جمعیت شیعی در ایران، پاکستان، هند و عراق زندگی می‌کنند. در ایران ۶۶ تا ۷۰ میلیون شیعه زندگی می‌کند که برابر با ۳۷ تا ۴۰ درصد کل شیعیان جهان است. هر یک از کشورهای پاکستان، هند و عراق هم بیش از ۱۶ میلیون نفر شیعه دارند.[۳۰] همچنین تعداد زیادی شیعه، در ترکیه، یمن، آذربایجان، افغانستان، سوریه، عربستان سعودی، لبنان، نیجریه و تانزانیا می‌کنند. حدود سیصد هزار شیعه هم در شمال آمریکا از جمله کانادا و ایالات متحده زندگی می‌کنند.[۳۱]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. فراهیدی، العین، ۱۴۱۰ق، ذیل واژه شیع، ج‌۲، ص۱۹۱.
  2. شیخ مفید، اوائل المقالات، ۱۴۱۳ق، ص۳۵.
  3. ر. ک. ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۵۴.
  4. جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۱۹، ۳۰.
  5. شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۶۹.
  6. ابوزهره، تاریخ المذاهب الاسلامیه، ۱۹۸۹م، ص۳۳.
  7. محرمی، تاریخ تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۴۳، ۴۴؛ فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۴۹-۵۳.
  8. نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۱۷-۱۸.
  9. کاشفی، کلام شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۸۵؛ ر. ک: شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۷۰ آنها را ۵ فرقه دانسته است.
  10. ر. ک. شیخ مفید، اوائل المقالات، ص۳۹.
  11. کاشفی، کلام شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۸۵.
  12. شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۲۶.
  13. نک، اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۲۱۴-۲۱۳.
  14. نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۶۶-۷۹.
  15. طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۶۵-۶۴.
  16. شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۶۹-۱۹۹.
  17. مظفر، عقائد الامامیة، ۱۳۸۷ش، ص۴۱.
  18. ر. ک. مفید، اوائل المقالات، ۱۴۱۳ق، ص۳۹.
  19. شیخ مفید، اوائل المقالات، ۱۴۱۳ق، ص۳۸.
  20. علامه طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۸، ۱۹۹.
  21. شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۸۰-۱۷۹.
  22. سلطانی، تاریخ و عقاید زیدیه، ص۲۹۲ـ۲۹۴.
  23. صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۵۲-۱۵۱.
  24. نک: جناتی، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی‌، بی‌تا، ص۳-۵.
  25. هالم، تشیع، ۱۳۸۹ش، ص۳۸۵.
  26. شیبی، تشیع و تصوف، ۱۳۸۵ش، ص۴۳.
  27. روملو، احسن التواریخ، ۱۳۵۷ش، ص۸۵-۸۶.
  28. تحقیق انجمن در سال ۲۰۰۹
  29. انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۱.
  30. انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۹.
  31. انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۹، ۲۰.
  1. بنابر روایتی که سیوطی در الدر المنثور نقل کرده، واژه شیعه را نخستین بار پیامبر(ص) درباره برخی از اصحاب خاص امام علی(ع) به کار برده است. (سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۳۷۹) برخی از این روایت و روایاتی شبیه آن استفاده کرده‌اند که شیعه از زمان رسول خدا ظهور داشته است.(هالم، تشیع، ۱۳۸۹ش، ص۷۳-۷۶.)

منابع

  • ابوزهره، محمد، تاریخ المذاهب الاسلامیه، دارالفکر العربی، ۱۹۸۹م.
  • اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
  • انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ترجمه محمود تقی‌زاده داوری، قم، انتشارات شیعه‌شناسی، ۱۳۹۳ش.
  • ایجی، میر سید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی، ۱۳۲۵ق.
  • جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، نشر علم، ۱۳۸۸ش.
  • جناتی، محمدابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی‌، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  • روملو، حسن بیک، احسن التواریخ، تصحیح دکتر عبدالحسین نوایی، تهران، انتشاران باباک، ۱۳۵۷ش.
  • سلطانی، مصطفی، تاریخ و عقاید زیدیه.
  • سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق: محمد بدران، قم، الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش.
  • شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیر کبیر، ۱۳۸۵ش.
  • صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسماعیلیان، ۱۳۷۹ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، قم، دارالمعارف الاسلامیه، ۱۴۱۱ق.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، تصحیح: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم، نشر هجرت، ۱۴۱۰ق.
  • فیاض، عبدالله، پیدایش و گسترش تشیع، ترجمه سیدجواد خاتمی، سبزوار، انتشارات ابن یمین، ۱۳۸۲ش.
  • کاشفی، محمدرضا، کلام شیعه ماهیت، مختصات و منابع، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
  • محرمی، غلامحسن، تاریخ تشیع از آغاز تا پایان غیبت صغری، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۲ش.
  • مظفر، عقائد الامامیة، قم، اسماعیلیان، ۱۳۸۷ش.
  • مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، بیروت، درالاضواء، ۱۴۰۴ق.
  • هالم، هایس، تشیع، ترجمه: محمدتقی اکبری، قم، نشر ادیان، ۱۳۸۹ش.