مقاله قابل قبول
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص

مسجد النبی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مسجد النبی
گنبد سبز پیامبر اکرم.jpg
اطلاعات اوليه
کاربری: مسجد• مرقد پیامبر(ص) • مدفن حضرت فاطمه(س)
مکان: مدینه
نام‌های دیگر: جامع مدینه • مسجد الرّسول • مسجد رسول الله • مسجد نبوی • مسجد مدینه
وقایع مرتبط: ستون حنانه
مشخصات
وضعیت: فعال
معماری
بازسازی: در دوره‌های مختلف


مسجدُالنّبی یا مسجد نبوی، مسجدی در شهر مدینه در کشور عربستان سعودی است که مرقد پیامبر اسلام‌(ص) نیز در آن جای دارد. این مسجد پس از مسجدالحرام دومین مسجد مقدس جهان اسلام است که توسط پیامبر اکرم(ص) در سال اول هجری ساخته شد و در دوره‌های مختلف توسعه یافته است. خانه پیامبر(ص) و خانه علی(ع) و فاطمه(س) نیز در کنار این مسجد بوده که در توسعه‌های مسجد، به آن ملحق شده است. مسجدالنبی از مهمترین زیارتگاه‌های مسلمانان است و نزد شیعیان جایگاه ویژه‌ای دارد.

نام‌های مسجد

به این مسجد، مسجدالنبی، جامع مدینه، مسجد الرّسول، مسجد رسول الله، مسجد نبوی و مسجد مدینه می‌گویند. مشهورترین نام این مسجد، «مَسجدُالنَّبی» است. پیامبر اکرم(ص) در این مسجد نمازهای جماعت را اقامه می‌کرد و فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی خویش را در این مسجد وسعت می‌بخشید،[۱] از این رو این مسجد را از دیرباز به مسجدالنبی می‌شناسند. علاوه بر این افزوده شدن خانه پیامبر که محل دفن او نیز بوده است به این مسجد، در این نامگذاری موثر بوده است.[۲] همچنین آن حضرت، در روایاتی از مسجد النبی با تعابیری همچون «مسجدی»(مسجد من) تعبیر کرده است.[۳]

موقعیت جغرافیایی

مسجد نبوی در طول جغرافیایی ۲۴ درجه و ۲۸ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۹ درجه و ۳۶ دقیقه قرار دارد. این مسجد در قسمت مرکزی شهر مدینه، در استان مدینه در کشور عربستان سعودی است و ارتفاع آن از سطح دریا ۵۹۷ متر است.[۴]

تاریخچه

دوره نبوی

زمانی که پیامبر اکرم(ص) وارد یثرب شد، شتر خود را رها کرد و قرار را بر این گزارد که هر جا شتر متوقف شود، همانجا محل سکونت ایشان باشد. شتر در محل فعلی مسجد زانو زد و مسجد و خانه پیامبر همانجا ساخته شد، دیگر مسلمانان نیز در کنار مسجد خانه‌هایی ساختند که دربِ آن‌ها به داخل مسجد باز می‌شد.[۵] نخستین بنای مسجد حدود ۱۰۵۰ متر مربع و از جنس خشت و گل بود. بخش شمالی آن که محل اقامت اصحاب صفه بود با شاخه‌های درخت نخل مسقف شده بود.[۶] تغییر قبله از مسجدالاقصی به مسجدالحرام و به عبارتی از شمال به جنوب باعث بسته شدن درِ جنوبی و انتقال آن به دیوار شمالی و همچنین انتقال بخش مسقف از شمال به جنوب مسجد شد.[۷]در سال هفتم هجری، گسترش اسلام و افزایش شمار مسلمانان، ضرورت توسعه مساحت مسجد را ایجاب کرد و مساحت آن به ۲۴۷۵ متر مربع رسید و شکل مسجد به صورت مربع درآمد.[۸]

دوره خلیفه دوم و سوم

در سال هفدهم هجری خانه‌های اطراف ضمیمه مسجد شد و مسجد، از سمت قبله حدود ۵ متر و از سمت غرب ۱۰ متر و از سمت شمال ۱۵ متر گسترش یافت.[۹] در سال ۲۹ هجری نیز با وجود مخالفت برخی از همسایگان مسجد که افزایش مساحت مسجد باعث تخریب خانه‌‌هایشان می‌شد، خلیفه سوم ۴۹۶ متر بر مساحت مسجد افزود. او همچنین در این توسعه از سنگ‌های حجّاری شده و منقّش استفاده کرد و سقف را با چوب ساج ترمیم نمود. به علاوه، در قسمت جلوی مسجد؛ یعنی محل ایستادن امام، مقصوره، یا غرفه کوچکی برای ایستادن امام جماعت ساخت.[۱۰]

دوره اموی

عمر بن عبدالعزیز والی مدینه در سال ۸۸ تا ۹۱ هجری توسعه زیادی به مساحت مسجد و بنای آن داد و مساحت مسجد را بنا به قولی تا۶۴۰۰ متر مربع و بنا به قول دیگر تا ۷۵۰۰ متر مربع افزایش داد. [۱۱]او از طرف خلیفه وقت ولید بن عبدالملک دستور داشت تا دور مرقد پیامبر دیواری بکشد و حجره‌های پیامبر را نیز به مسجد اضافه کند. او همچنین دستور داشت خانه حضرت فاطمه(س) که در آن زمان در اختیار فاطمه صغری دختر امام حسین(ع) و همسر حسن بن حسن بن علی قرار داشت، به مسجد اضافه کند.[۱۲] برخی معتقدند که هدف اصلی ولید در توسعه مسجد، به ویژه در سمت شرق، گرفتن این خانه از دست حسن بن حسن و دور کردن او از مسجد با انگیزه سیاسی بود، به همین دلیل تا سال‌ها مردم از نماز خواندن در آن محدوده پرهیز می‌کردند و آن را غصبی می‌دانستند.[۱۳] اتفاق خاصی که در بنای این دوره افتاد استحکام بنای مسجد و افزودن تزیینات فراوان به مسجد توسط کارگران ماهر رومی بود.[۱۴] ولید برای بنای مسجد از قیصر روم کمک گرفت و او علاوه بر کمک صد هزار مثقال طلایی، صد کارگر ماهر برای ولید فرستاد.[۱۴]

دوره عباسی

مهدی عباسی فرزند منصور، در سال ۱۶۱ یا ۱۶۲، ۲۴۵۰ متر بر مسجد افزود، شمار ستون‌های مسجد را بیشتر کرد و بر تعداد درهای آن افزود. در این زمان مسجد بیست در داشت؛ چهار درِ شمالی، هشت درِ غربی و هشت درِ شرقی. در این بازسازی شمار زیادی از خانه‌های اطراف مسجد که هر کدام به نام صحابه ساکن در آنها شهرت داشت، تخریب و به مسجد افزوده شد؛ از جمله آنها خانه عبدالله بن مسعود، شُرَحْبیل بن حَسنة و مِسْور بن مَخْرمه بود.[۱۵]

آتش گرفتن مسجد

در سال ۶۵۴ هجری، سه سال پیش از سقوط عباسیان، مسجد النبی آتش گرفت و صدمات زیادی بر آن وارد شد.در این دوره ممالیک مصر معمارانی را برای بازسازی مسجد فرستادند و پس از آن، محمد بن قلاوون از ممالیک، سقف‌هایی در قسمت‌های غربی و شرقی مسجد زد. در سال‌های ۷۰۵ و ۷۰۶ قمری، رواق‌های دیگری نیز برای مسجد ساخته شد.[۱۶]

در سال ۸۸۶ قمری نیز مسجد بر اثر صاعقه آتش گرفت که باز هم ممالیک مصر کار بازسازی را انجام دادند و رباط، مدرسه و آشپزخانه‌هایی نیز برای آن بنا کردند. مساحت مسجد در این تجدید بنا تا ۹۰۱۰ متر مربع رسید.[۱۷]

دوره عثمانی

سلطان عبدالحمید اول طی سیزده سال از سال ۱۲۶۵ق، مسجد را به شکلی استوار و در عین حال زیبا بازسازی کرد. برخی مدعی شده‌اند؛ ساختمانی که در این بازسازی ساخته شد، قوی‌ترین و محکمترین ساختمان نسبت به گذشته بود.[۱۸]

دوره آل سعود

در سال ۱۳۷۳ق عبد العزیز آل سعود مجموع مساحت مسجد را به ۱۶۳۲۷ متر مربع رساند. این افزایش در قسمت های شمالی، غربی و شرقی صورت گرفت. علاوه بر ۶۰۲۵ متری که ضمیمه مسجد شد، حدود ۱۶۹۳۱ متر نیز به عنوان میدان‌ها و خیابان‌های اطراف مسجد، از خانه‌های اطراف تخریب شد.[۱۹]

آخرین مرحله توسعه مسجد را ملک فهد بن عبد العزیز سال ۱۴۰۵ق با افزایش مساحت مسجد به ۸۲۰۰۰ متر مربع انجام داد. افزون بر مساحت کف مسجد که ظرفیت ۱۳۷۰۰۰ نمازگزار را دارا شد، پشت بام نیز برای نماز آماده شد، به طوری که در آنجا نیز ۹۰۰۰۰ نفر می‌توانستند اقامه نماز کنند و به این ترتیب تعداد گنجایش نمازگزار در مسجد در طبقه پایین و بالا به ۲۵۷۰۰۰ نفر رسید.[۲۰] در توسعه ملک فهد، مکان‌های متعددی برای وضو ساخته شد و نورافکن‌های فراوانی برای تأمین روشنایی آن بر فراز ستون های سنگی نصب گردید. به علاوه، در برخی از صحن‌های مسجد، چترهای خودکاری گذاشته شد که برای جلوگیری از آفتاب، باز و بسته می‌شود. همچنین شش مناره بر مسجد افزوده شد که ارتفاع هر یک از آنها تا ۱۰۴ متر می‌رسد. بدین ترتیب مسجد در حال حاضر ده مناره دارد.[۲۱]

جایگاه و اهمیت مسجد

جایگاه مذهبی و معنوی

نام امامان شیعه بر دیوار مسجد النبی.

این مسجد پس از مسجدالحرام، مقدس‌ترین مسجد مسلمانان به شمار می‌آید و احکام فقهی ویژه‌ای دارد. وجود برخی اماکن در این مسجد و نیز در پیرامون آن، اهمیت مضاعفی به آن بخشیده است. مقبره و خانه پیامبر(ص) در این مسجد و همچنین وجود قبرستان بقیع که مدفن بزرگان صدر اسلام است، از آن جمله است.[۲۲] مسلمانان پیش یا پس از ادای فریضه حج، غالبا به زیارت این مسجد می‌روند و زیارت این مسجد را در کمال معنوی سفر حج خود موثر می‌شمارند.[۲۳] مسجد النبی جایگاه ویژه‌ای نیز نزد شیعیان دارد. برخی از وجوه اهمیت این مسجد نزد شیعیان عبارت است از:

  • جریان سد الابواب که در آن پیامبر از طرف خداوند مامور شد همه درهایی که به داخل مسجد باز می‌شد به جز در خانه حضرت علی(ع) را ببندد.
  • احتمال دفن حضرت فاطمه(س) درون مسجدالنبی بین قبر و منبر حضرت رسول(ص).[۲۴]
  • وجود بقیع در کنار مسجد و مقبره چهار امام شیعه در این قبرستان.[۲۵]

جایگاه سیاسی و اجتماعی

مسجد النبی افزون بر جای عبادت مسلمانان صدر اسلام، جایی برای گردهمایی و جماعت بود و در انسجام و اتحاد مسلمانان نقش مهمی را ایفا می‌کرد. در این مسجد تصمیم‌گیری‌های مهم سیاسی انجام گرفت و پیامبر اکرم(ص) از این مسجد، همچون مرکزی برای اداره حکومت و برگزاری جلسات سیاسی، نظامی و اجتماعی استفاده می‌کرد.[۲۶]

آداب و احکام مسجد

مستحب است هنگام ورود به مسجد، کنار در مسجد توقف کرد و اذن دخول را خواند. سپس با پای راست از درِ جبرئیل وارد شد و صد مرتبه ذکر الله اکبر را تکرار کرد. بعد از آن دو رکعت نماز تحیت مسجد را بجا آورد.[۲۷]

همچنین برخی احکام فقهی مسجد النبی عبارتند از:

اماکن و اجزاء مسجد

حجره و مرقد پیامبر(ص)

نقشه هوایی مسجد النبی.

حجره و مرقد پیامبر در بناهای اولیه خارج از مسجد بود اما بعد به مسجد ملحق شد و دیوار پنج ضلعی گرد آن کشیده شد. گفته‌اند که انتخاب پنج ضلعی از آن روی بود که شبیه کعبه نباشد.[۳۰] در سال ۵۵۷ق، در زیر زمین اطراف مرقد، به دلیل احتمال نفوذ صلیبی‌ها، سُرب ریخته شد تا مانع از دسترسی آنان به قبر پیامبر شود. پس از آن در سال ۶۶۸ق و ۶۹۴ق توسط برخی از سلاطین مقصوره‌های چوبی برای حجره ساخته شد.[۳۱]

خانه و مدفن حضرت فاطمه(س)

خانه حضرت فاطمه (س) دختر رسول خدا(ص)، پشت خانه عایشه بود. درِ خانه فاطمه(س) در انتهای دیواره غربی حجره و مقصوره کنونی پیامبر قرار داشت. امروز از آن خانه اثری نیست و محدوده آن داخل ضریح و حجره پیامبر(ص) قرار دارد.[۳۲] اهل سنت غالبا محل دفن حضرت فاطمه(س) را بقیع می‌دانند؛[۳۳] اما بنابر بیشتر روایات شیعه، محل دفن، خانه او است که اکنون جزء مسجدالنبی است. [۳۴]علمای شیعه نیز هرچند به گونه یقینی در این باره اظهار نظر نکرده‌اند، اما احتمال قوی داده‌اند که مدفن حضرت فاطمه(س) جایی در مسجدالنبی کنونی است.[۳۵]

درهای مسجد

درهای مسجد النبی از موضوعاتی است که در منابع مکتوب مدینه‌شناسی مبحث مفصلی را به خود اختصاص داده است. از قرن اول هجری تا دوران معاصر، شمار درهای مسجد همواره در حال تغییر بوده است.
مسجد النبی در آغاز سه در داشته است:

  1. درِ سمت جنوب مسجد که بعد از تغییر قبله، این در بسته شده و به جای آن دری دیگر در شمال مسجد باز شد.[۳۶]
  2. درِ سمت غربی مسجد معروف به «باب عاتکة»، که اکنون به «باب الرحمة» مشهور است.[۳۷] وجه نامگذاری این در به «عاتکه» به این جهت است که این در، رو به روی خانه عاتکه دختر عبدالله بن یزید بن معاویه باز می شد.[۳۸] علت نامگذاری به «رحمت» بر پایه حدیثی از رسول خدا(ص) است که شخصی از این در وارد شد و از خداوند طلب نزول باران کرد و پس از هفت روز، به خواسته همان شخص تقاضای قطع باران شد.[۳۹]
  3. درِ سمت شرق معروف به باب عثمان، باب النبی و باب جبرئیل است.[۴۰] از آنجا که این در، رو به روی خانه عثمان بن عفان بوده است و پیامبر از این در وارد مسجد می شدند و جبرئیل در این مکان در روز جنگ بنی قریظه بر پیامبر نازل شد، این اسامی به این باب اطلاق شده است.[۴۱]

در توسعه‌های مختلف در طول تاریخ، درهایی بر مسجد افزوده و گاه برخی درها مسدود شد. هم اکنون، مسجد حدود ۸۶ در دارد.[۴۲]

ستون‌ها

از دیرباز، ستون‌های مسجد النبی یکی از موضوعات منابع مدینه‌شناسی بوده است. طبق گزارش رسول جعفریان در کتاب آثار اسلامی مکه و مدینه، نزدیک به ۲۱۰۴ ستون در مسجد وجود دارد.[۴۳] می‌توان از ستون حَنّانه، ستون توبه و ستون حَرَس بعنوان مشهورترین ستون‌ها نام برد.[۴۴]

مِنبر پیامبر

پیامبر اکرم(ص)در آغاز، هنگام سخنرانی در مسجد مدینه به درخت خرما تکیه می‌­داد. سپس در سال هفتم یا هشتم هجری منبری برای ایشان ساخته شد.[۴۵] این منبر دو پله و جایی برای نشستن داشت.[۴۶]و روایاتی از پیامبر(ص) در فضیلت آن در منابع ذکر شده است.[۴۷] این منبر بعد از وفات پیامبر(ص) و تا زمان معاویه مورد استفاده بود. معاویه برای کسب اعتبار، قصد داشت این منبر را از مدینه به شام ببرد، اما مردم مدینه مانع این کار شدند. در سال ۶۵۴ق مسجد نبوی آتش گرفت و منبر اصلی سوخت. در سال ۶۶۴ق منبر جدیدی توسط حاکم مصر برای مسجد نبوی فرستاده شد. این منبر تا چند نوبت و در قرن‌های مختلف تعویض شد. تا اینکه در سال ۹۹۸ق منبری توسط سلطان مراد عثمانی فرستاده شد و تا امروز باقی مانده است.[۴۸]

محراب‌ها

در مسجد النبی چند محراب وجود داشته یا دارد که مشهورترین آنها عبارتند از:

  • محراب پیامبر

در مسجد النبی جایی است که محرابی بر آن ساخته‌اند؛ اما پیامبر اکرم(ص) محرابی در مسجد نداشته و این محراب در سال‌های بعد از او و گویا در زمان عمر بن عبدالعزیز در محلی که پیامبر نماز می‌گزارد، ساخته شد و احترام و قداست این محراب به همین سبب است.[۴۹]

  • محراب تهجّد

محراب تهجّد، که هم اکنون موجود نیست، مکانی در کنار ستونی با همین نام بوده است. پیامبر اکرم(ص) برای نماز شب، عبادت و شب زنده‌داری کنار این ستون می‌ایستاد. در قرون بعدی، به یاد و احترام پیامبر(ص)، محرابی در اینجا ساختند که به محراب تهجد به معنای عبادت و شب زنده‌داری شهرت یافت و در دوره آل سعود، آن را برچیدند.[۵۰]

  • محراب فاطمه(س)

این محراب در جنوب محراب تهجّد، داخل مقصوره، یا خانه حضرت فاطمه(س) قرار دارد که به مسجد ملحق شده است و نمای آن از پشت پنجر‌ه­‌های فعلی مسجد پیدا است. در روایات از این محراب یاد شده است؛ از جمله امام حسن مجتبی(ع) فرموده است: «مادرم فاطمه را شب جمعه‌ای در محرابش دیدم که تا صبح ایستاد و نام مردان و زنان مؤمن را به زبان آورد و برایشان دعا کرد. گفتم: مادر! چرا برای خود دعا نکردی؟ فرمود: پسرم! اوّل همسایه و سپس اهل خانه.»[۵۱]

گنبد نبوی

در سال ۶۷۸ق نخستین گنبد توسط سلطان قلاوون مملوکی، روی مرقد مطهر بنا شد. در سال ۸۸۷ق سلطان قایتبای گنبد را که در اثر آتش سوزی آسیب دیده بود، از نو بنا کرد. همچنین در سال ۱۲۳۳ق در روزگار سلطان محمود عثمانی، گنبد بازسازی شد. در زمان سلطان عبدالحمید عثمانی، رنگ گنبد که تا آن زمان کبود بود به سبز تغییر پیدا کرد‌ و از آن پس، به «قُبة الخضراء» شهرت یافت. طبق سنت، هر از چند سال، رنگی روی رنگ پیشین می‌کشند.[۵۲]

کتاب شناسی

آثار درباره مسجد النبی را می‌توان دو دسته دانست، آثاری که به گونه مستقل به معرفی این مسجد پرداخته‌اند و آثاری که ضمن پرداختن به موضوعاتی دیگر مانند شهر مدینه، مباحثی را نیز به مسجدالنبی اختصاص داده‌اند.

  • اخبار المدینة نوشته محمد بن حسن مخزومی، معروف به ابن زَباله(م.حدود۲۰۰ق.)، به ظاهر، نخستین کتابی است که در بخش هایی به معرفی مسجدالنبی پرداخته است. ابن زباله در این کتاب، گزارش‌هایی را از تاریخ مسجد و ساخت و ساز آن نقل کرده است. او همچنین مساحت مسجد و شرحی از وضعیت بناها و خانه‌های پیرامونی آن را نوشته است.
  • تاریخ المدینة المنورة نوشته ابوزید عمرو بن شبّه النُمَیری، معروف به ابن شبّه(م ۲۶۲ق). در دهه های اخیر نسخه های خطّی از این کتاب به دست آمده و در چند نوبت و با تحقیق هایی مختلف چاپ شده است. مولف در این کتاب به معرفی شهر مدینه در سه دوره حیات پیامبر (ص) ، خلیفه دوم و خلیفه سوم پرداخته است.[۵۳] ابن شبه در ذیل مباحث مربوط به شهر مدینه، به معرفی مسجد النبی و آداب مربوط به آن نیز پرداخته است.
  • آثار اسلامی مکه و مدینه نوشته رسول جعفریان(معاصر). این کتاب در چندین نوبت توسط نشر مشعر چاپ شده است.
  • تاریخ المسجد النبوی الشریف نوشته محمد الیاس عبدالغنی (معاصر). مولف در این کتاب به طور مستقل مسجد النبی را مورد بررسی قرار داده است.

پانویس

  1. برای نمونه رجوع کنید به پور حسین، «قانون مندی در حکومت نبوی»، ص۱۵۳.
  2. رک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۳۴.
  3. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۵۶.
  4. حافظ، فصول من تاریخ المدینه المنوره، ۱۴۱۷ق، ص۶۳.
  5. ابن زباله، اخبار المدینه، ۲۰۰۳م، ص۷۴؛ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۲.
  6. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۳-۲۰۴.
  7. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۴.
  8. نجفی، مدینه شناسی، ۱۳۶۴ش، ص ۳۵؛ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۴.
  9. سمهودی، وفاءالوفاء، ۲۰۰۶م، ج ۲، ص ۶۷-۶۸؛ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۵، ۲۰۶.
  10. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص ۲۰۶.
  11. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۷.
  12. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۷.
  13. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۷.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۸.
  15. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۹.
  16. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۰.
  17. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص ۲۱۰.
  18. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۰.
  19. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۱.
  20. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۱-۲۱۳.
  21. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۳، ۲۱۴.
  22. رک: جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۹.
  23. رک: امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۶۵-۱۶۹.
  24. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۷۲.
  25. رک: جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۹.
  26. برای نمونه رجوع کنید به پور حسین، «قانون مندی در حکومت نبوی»، ص۱۵۳.
  27. قمی، مفاتیح الجنان، باب کیفیت زیارت حضرت رسول(ص) در مدینه.
  28. رساله توضیح المسائل آیت الله مکارم شیرازی، بخش نماز مسافر، مسأله ۱۱۸۲.
  29. رساله توضیح المسائل آیت الله مکارم شیرازی، بخش غسل، مسأله ۳۷۰، ۴۳۸، ۴۸۸.
  30. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۷-۲۱۸.
  31. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۸.
  32. قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۱ش، ص۲۵۵.
  33. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۱۹.
  34. ابن شبّه، تاریخ المدینة المنورة، ۱۳۹۹ق، ج۱، ص۱۰۷.
  35. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۷۲.
  36. حافظ، فصول من تاریخ المدینه المنوره، ۱۴۱۷ق، ص۶۵-۶۶.
  37. حافظ، فصول من تاریخ المدینة المنورة، ۱۴۱۷ق، ص۶۶.
  38. عبد الغنی، تاریخ المسجد النبوی الشریف، ۱۴۱۶ق، ص۱۴۱.
  39. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۶.
  40. حافظ، فصول من تاریخ المدینة المنورة، ۱۴۱۷ق، ص۶۶.
  41. عبد الغنی، تاریخ المسجد النبوی الشریف، ۱۴۱۶ق، ص۱۳۸-۱۴۱.
  42. «ابواب مسجد النبی»
  43. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۳.
  44. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۳، ۲۲۵، ۲۲۶.
  45. طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۲.
  46. ابن سعد، الطبقات الکبری، انتشارات فرهنگ و اندیشه، ج۱، ص۲۳۵.
  47. بیهقی، دلائل النبوة، ۱۳۶۱ش، ص۱۹۷.
  48. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۱.
  49. سمهودی، وفاءالوفاء، ۲۰۰۶م، ج۱، ص۲۸۲.
  50. نجفی، مدینه شناسی، ۱۳۶۴ش، ص۱۰۰؛ شیخی، فرهنگ اعلام جغرافیایی، ۱۳۸۳ش، ص۳۳۹.
  51. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۶، ص۳۱۳.
  52. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۵.
  53. ابن شبّه، تاریخ مدینه منوره، ۱۳۸۰ش، ص۲.

منابع

  • ابن حبان، صحیح، تحقیق شعیب ارنؤوط، بی‌جا، الرساله، ۱۹۹۳م.
  • ابن زباله، محمد بن حسن، اخبار المدینه، جمع و توثیق و دراسه صلاح عبدالعزیز زین سلامه، المدینة المنورة، مرکز بحوث و دراسات المدینه المنوره، ۲۰۰۳م.
  • ابن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عبدالعطاء، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
  • ابن سعد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، انتشارات فرهنگ واندیشه، بی‌تا.
  • ابن شبّه، تاریخ المدینة المنورة، تحقیق فهیم محمد شلتوت، جدّة، بی نا، ۱۳۹۹ق.
  • ابن شبّه، تاریخ مدینه منوره، ترجمه حسین صابری، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۰ش.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، موسسه انتشارات علامه، بی تا.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۳۹۸ق.
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
  • بیهقی، احمد بن الحسین، دلائل النبوة، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
  • پور حسین، مهدی، «قانون مندی در حکومت علوی»، در مجله حکومت اسلامی، قم، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، زمستان ۱۳۸۵-شماره۴۲.
  • ترمذی، محمد بن عیسی، سنن ترمذی، تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۳ق.
  • جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران، نشر مشعر، چاپ نهم، ۱۳۸۷ش.
  • حافظ، علی، فصول من تاريخ المدينة المنورة، المدينة النورة، شرکة للطباعة والنشر، الطبعة الثالثة، ۱۴۱۷ق.
  • سایت بوّابة الحرمین الشریفین، بدون تاریخ درج مطلب، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۳۹۶.
  • سبط ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۳۷۶ش.
  • سمهودی، نور الدین علی، وفاء الوفا باخبار‌دار المصطفی،‌ تحقیق خالد عبدالغنی محفوظ، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
  • شیخی، حمید رضا، فرهنگ اعلام جغرافیایی، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.
  • صدوق، محمّد بن علی، من لا یحضر الفقیه، قم، منشورات جامعة المدرسین للحوزة العلمیة، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۳ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، دارالتراث، الطبعة الثانية، ۱۳۸۷ق.
  • عبد الغنی، محمد الیاس، تاریخ المسجد النبوی الشریف، المدینة المنورة، مکتبة ملک فهد، ۱۴۱۶ق.
  • قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه و مدینه، قم، موسسه فرهنگی هنری مشعر، چاپ چهارم، ۱۳۸۱ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار،بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • نجفی، محمد باقر، مدینه شناسی، تهران، شرکت قلم، ۱۳۶۴ش.