شجاعت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

اخلاق
مکارم اخلاق.jpg


آیات اخلاقی
آیات افکآیه اخوتآیه اطعامآیه نبأآیه نجواآیه مشیت


احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافلحدیث مکارم اخلاقحدیث معراجحدیث جنود عقل و جهل


فضایل اخلاقی
تواضعقناعتسخاوتکظم غیظاخلاصحلمزهدشجاعتعفتانصاف


رذایل اخلاقی
تکبرحرصحسددروغغیبتسخن‌چینیبخلعاق والدینحدیث نفسعجبسمعهقطع رحماشاعه فحشاءکفران نعمت


اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفسنفس لوامهنفس امارهنفس مطمئنهمحاسبهمراقبهمشارطهگناهدرس اخلاقاستدراج


عالمان اخلاق
ملامهدی نراقیملا احمد نراقیسید علی قاضیسید رضا بهاءالدینیدستغیبمحمدتقی بهجت


منابع اخلاقی

قرآننهج البلاغهمصباح الشریعةمکارم الاخلاقالمحجة البیضاءمجموعه ورامجامع السعاداتمعراج السعادهالمراقبات

شُجاعَت از فضائل اخلاقی به معنای دلیری و دلاوری است که در علم اخلاق آن را حد وسط بی‌باکی و ترس قرار داده‌اند. شجاعت به عنوان یکی از چهار فضیلت اخلاقی برتر در آیات و روایات از شرایط نبوت، امامت و فرماندهی در جنگ و از صفات امامان معصوم دانسته شده است.
شجاعت در میدان نبرد، شجاعت در مبارزه با نفس اماره، شجاعت در غلبه بر مشکلات زندگی، شجاعت در مبارزه با رذائل اخلاقی و شجاعت عقلی از مراتبی است که برای شجاعت نام برده شده است. از آثار و نشانه‌های شجاعت در زندگی انسان می‌توان به صداقت، بردباری، غیرت، مدارا با دوستان و استحکام در دین اشاره کرد. آفت شجاعت را خروج از حد اعتدال و کشیده شدن به افراط و تفریط دانسته‌اند.

مفهوم‌شناسی

شجاعت (شُ، شِ، شَ) از فضائل اخلاقی به معنای دلیری و دلاوری،[۱] حالتی در انسان دانسته شده که شخص از اقدام به کارهای دشوار ترسی به خود راه ندهد[۲] و در مصاف با دشمن و تحمل دشواری‌ها، از قوت قلب برخودار باشد.[۳]
شجاعت را به «استقامت و اعتدال در قوه غضبیه» تعریف کرده‌اند؛ به این معنا که انسان تحت فرمان عقل از انحراف به دو سوی افراط یعنی تهور و تفریط یعنی ترس مصون باشد. انسان شجاع را نیز کسی می‌دانند که در عین داشتن قدرت روحی و قوّت دل، خشم و غضب خود را با نیروی عقل مهار می‌سازد.[۴]
شجاعت در علم اخلاق حد وسط بی‌باکی (تَهَوُّر) و ترس (جُبن) قرار داده شده است.[۵]شجاعت در حالت افراطی و متهورانه به معنای انجام اموری است که جسم و جان انسان را به نابودی می‌کشاند و از نظر شرع و عقل باید از آن احتراز کرد؛[۶] مطلبی که در آیه ۱۹۵ سوره بقره صریحا از آن پرهیز داده شده است[۷] و در حالت تفریط، جبن یا ترس معرفی شده و آن اجتناب از انجام کارهایی است که از نظر عقل و شرع نباید در انجام آن‌ کوتاهی کرد.[۸]

اهمیت و جایگاه

شجاعت به عنوان یکی از چهار فضیلت اخلاقی برتر (حکمت، عدالت، شجاعت و عفت) نزد علمای اخلاق[۹] مورد توجه آیات و روایات قرار گرفته است؛ فضیلتی که به نقل از امام علی(ع) پیروزی در دسترس و آشکار است.[۱۰]
در آیه ۲۹ سوره فتح یکی از ویژگی‌های پیامبر اسلام(ص) و همراهان او را شجاعت معرفی کرده و در آیه ۳۹ سوره احزاب از شرایط رسیدن به مقام نبوت را عدم ترس از غیرخدا و شهامت در دعوت مردم به سوی خدا دانسته است. بر اساس آیه ۲۴۷ سوره بقره شجاعت یکی از شرایط لازم در کسب فرمانروایی و حاکمیت بر جامعه است[۱۱] و در دیگر آیات مؤمنان را در مقابل کافران به داشتن دلیری ترغیب کرده است.[۱۲] شجاعت همچنین به عنوان یکی از رموز موفقیت و پیروزی مسلمانان معرفی شده است.[۱۳]
در روایات شجاعت به عنوان یکی از مکارم اخلاق که خداوند به پیامبران اختصاص داده[۱۴] و از صفات امامان معصوم معرفی شده است.[۱۵]
فقهای شیعه نیز شجاعت را از معیارهای افضلیت در کسب مقام امامت،[۱۶] از شرایط امام جمعه،[۱۷] و از صفات فرمانده جنگ معرفی[۱۸] و استفاده از آلات موسیقی برای ایجاد شجاعت و تقویت روحیه سپاهیان را جایز دانسته‌اند.[۱۹]

مراتب

در متون مذهبی برای شجاعت، مراتبی از حیث شدت و ضعف قرار داده شده است از جمله: شجاعت در میدان نبرد، شجاعت در مبارزه با نفس اماره، شجاعت در غلبه بر مشکلات زندگی، شجاعت در مبارزه با رذائل اخلاقی و شجاعت عقلی.

  • شجاعت در میدان نبرد: دلیری در میدان نبرد از مراتب شجاعت دانسته‌ شده است؛ زمانی که در مواجهه با خطر کشته شدن، اسارت، غارت شدن و شکست انسان نهراسد. قرآن شجاعت را از شرایط طالوت برای فرماندهی بنی اسرائیل در میدان جنگ معرفی کرده[۲۰] و در روایتی از امام صادق(ع) آمده است شخص شجاع را در میدان جنگ بشناس.[۲۱]
  • شجاعت در مبارزه با نفس اماره: از دیگر مراتب شجاعت، غلبه بر نفس اماره و هوای نفس یا شجاعت اخلاقی نام دارد. در روایتی از حضرت محمد(ص) شجاع‌ترین مردم کسی معرفی شده است که بر هوای نفس خود غلبه کند[۲۲] و از این مبارزه به جهاد اکبر نام برده شده است.[۲۳]
  • شجاعت در مواجهه با مشکلات زندگی: صبر در برابر مشکلات و فراز و فرودهای زندگی از دیگر مراتب شجاعت دانسته‌ شده است. بر اساس چندین آیه قرآن، یکی از سنت‌های خداوند قرار دادن انسان در معرض آزمایشات و مشکلات متعدد است.[۲۴] علمای اخلاق صبر در برابر مشکلات زندگی را حاصل از فضیلت شجاعت دانسته‌اند[۲۵] و در کتب لغت نیز صبر را ترکیبی از وقار و شجاعت قرار داده‌اند.[۲۶]
  • شجاعت در مبارزه با صفات ناپسند: مرتبه دیگری از شجاعت، مبارزه با صفات ناپسند و رذائل اخلاقی نام گرفته است. در روایتی از پیامبر اسلام(ص) شجاع‌ترین مردم را کسی معرفی کرده است که هنگام غضب خود را کنترل کند.
  • شجاعت عقلی: شجاعت مبارزه با اعتقادات بی‌اساس و خرافاتی که جامعه را آلوده ساخته است و به دلیل ضعف عقلانی رواج پیدا کرده است را شجاعت عقلی می‌نامد. شهید مطهری در توصیف تحولی که شیخ طوسی در فقه شیعه ایجاد کرد، از آن به شجاعت عقلی که حرکتی سنت‌شکنانه و بر خلاف سنت مالوف است، نام می‌برد.[۲۷]

آثار و نشانه‌ها

برای شجاعت و دلیری در آیات و روایات نشانه‌ها و آثاری قرار داده شده که به وسیله آن انسان شجاع شناخته می‌شود. صداقت،[۲۸] صبر و بردباری،[۲۹] استحکام در دین،[۳۰] عزت،[۳۱] غیرت،[۳۲] مدارا با دوستان،[۳۳] حق‌گویی،[۳۴] تقوا[۳۵] و ظلم‌ستیزی[۳۶] از جمله آثار شجاعت معرفی شده‌اند.[۳۷]

آفات

خروج از حد اعتدال و دچار افراط و تفریط گشتن را آفت شجاعت دانسته‌اند. در روایات سرکشی،[۳۸] بی‌احتیاطی،[۳۹] ظلم،[۴۰] ریا و خودنمایی،[۴۱] و غرور[۴۲] از جمله آفاتی شمرده شده که باعث به افراط و تفریط کشیده شدن فضیلت شجاعت می‌شوند.

پانویس

  1. دهخدا، لغت نامه، ۱۳۷۷ش، ذیل واژه شجاعت.
  2. انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۹۰ش، ذیل واژه شجاعت.
  3. شریف مرتضی، رسائل، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۷۴؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۱۶.
  4. ابن مسکویه، تهذیب الاخلاق، بیروت، ج۱، ص۱۲۰، ۲۱۲، ۱۱۷.
  5. فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۱۶.
  6. نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۲۴۲.
  7. سوره بقره، آیه ۱۹۵.
  8. نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۲۴۳.
  9. نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۸۵؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۲.
  10. لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۵۰.
  11. طبرسی، مجمع البیان، ۱۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۱۳.
  12. سوره مائده، آیه ۵۴؛ سوره صف، آیه ۴.
  13. سوره احزاب، آیه ۲۲.
  14. ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۳۶۲.
  15. صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج‌۱، ص۲۱۳.
  16. حلبی، الکافی فی الفقه، ۱۴۰۳ق، ص۱۰۱؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۳۹۷.
  17. امام خمینی، تحریر الوسلیه، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۳۶.
  18. ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۶.
  19. کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۰.
  20. سوره بقره، آیه ۲۴۷.
  21. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۲۲۹.
  22. صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۹۵.
  23. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۲.
  24. سوره عنکبوت، آیه ۲-۳؛ سوره معارج، آیه ۱۹-۲۲؛ سوره فجر، آیه۱۵-۱۷.
  25. نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۱۱۱؛ شهید ثانی، الرسائل، ۱۴۲۱ق، ص۶۲.
  26. راغب اصفهانی، مفردات، ۱۴۱۲ق، ص۴۷۴.
  27. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۸ش، ج۲۰، ص۱۴۲-۱۴۳.
  28. لیثی واسطی، عیون الحکم، ۱۳۷۶ش، ص۴۱۷.
  29. ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۲۶.
  30. صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۵۷.
  31. تمیمی آمدی، غررالحکم، ۱۴۱۰، ص۳۸.
  32. لیثی واسطی، عیون الحکم، ۱۳۷۶ش، ص۲۰۷.
  33. ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۲۶.
  34. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۳۴.
  35. صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۲۰.
  36. صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۴۰۷.
  37. فیض کاشانی، راه روشن، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۳۸.
  38. برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۱۷.
  39. لیثی واسطی، عیون الحکم، ۱۳۷۶ش، ص۱۸۲.
  40. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۳۹.
  41. کوفی اهوازی، الزهد، ۱۴۰۲ق، ص۶۳.
  42. تمیمی آمدی، غرر الحکم، ۱۴۱۰ق، ص۲۷۹.

منابع

  • ابن ادریس، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی‌، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق
  • ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، مصحح علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۴ق.
  • ابن مسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الاخلاق، بیروت، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
  • امام خمینی، روح الله، تحریر الوسیله، قم، دارالعلم، ۱۳۷۹ش
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۹۰ش.
  • تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، مصحح سید مهدی رجائی، قم،‌دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۱۰ق
  • حلبی، ابوالصلاح، الکافی فی الفقه، اصفهان، کتابخانه عمومی امام امیر المؤمنین علیه‌السلام‌، ۱۴۰۳ق.
  • دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، لبنان - سوریه،‌دار العلم- الدار الشامیة‌، ۱۴۱۲ق.
  • شریف مرتضی، علی بن حسین، رسائل، قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
  • شهید ثانی، زین العابدین، رسائل الشهید الثانی، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۲۱ق.
  • صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
  • صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، انتشارات داوری، ۱۳۸۵ش.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، مصحح مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ش.
  • صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، مصحح علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌، ۱۴۱۴ق.
  • فیض کاشانی، محسن، مفاتیح الشرایع، قم، انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۱ق.
  • فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، راه روشن، مترجم محمدصادف عارف، مشهد، آستان قدس، ۱۳۷۲ش.
  • کوفی اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، مصحح غلامرضا عرفانیان یزدی، قم، المطبعة العلمیة، ۱۴۰۲.
  • کاشف الغطاء، جعفر بن حضر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۲۲ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران،‌دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، مصحح حسین حسنی بیرجندی، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۶ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • نراقی، مهدی، جامع السعادات، مصحح محمد کلانتر، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۹۶۷م.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش.

پیوند به بیرون