مقاله نامزد خوبیدگی
شناسه ارزیابی نشده

حرم امام علی(ع)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از حرم امام علی (ع))
پرش به: ناوبری، جستجو
حرم امام علی (ع)
اطلاعات
مکان نجف Flag of Iraq.svg عراق
مختصات جغرافیایی ۳۱°۵۹′۴۸″شمالی ۴۴°۱۸′۵۳″شرقی / ۳۱٫۹۹۶۷۳°شمالی ۴۴٫۳۱۴۶۴°شرقی / 31.99673; 44.31464
پایه‌گذاری در قرن ۲ (قمری)
گرداننده آستان قدس علوی
معماری
معمار شیخ بهایی (بنای اصلی)
سبک معماری صفوی
مساحت ۱۳٬۲۴۴ مترمربع
گنبد(ها) ۱
بلندی گنبد (از بیرون) ۱۸٫۱۵ متر
بلندی گنبد (از درون) ۲۳٫۵ متر
مناره(ها) ۲
بلندی مناره ۲۹ متر
پیمان‌کار ستاد بازسازی عتبات عالیات
نوسازی‌شده در ستاد بازسازی عتبات عالیات
وب‌گاه پایگاه آستان قدس علوی

حرم امام علی(ع) محل دفن امیرالمؤمنین(ع) در نجف اشرف (عراق) است. به دلیل مخفی بودن قبر ایشان، امام صادق(ع) در سال ۱۳۵ق برای نخستین بار محل دفن حضرت را نمایان کرد. پس از آشکار شدن قبر، بناهای مختلفی بر روی این قبر در زمان‌های مختلف ساخته شد. عضدالدوله دیلمی و شاه صفی از جمله افرادی بودند که بناهای باشکوهی برای آرامگاه علی (ع) بنا کردند.

تا سال ۱۴۰۴ق افراد سرشناس بسیاری در حرم امیرالمومنین(ع) دفن شده‌اند. در سال ۱۴۰۴ق حکومت بعث دفن افراد را در حرم ممنوع اعلام کرد. در کتاب‌های مختلفی به اسامی مدفونان در حرم امام علی(ع) اشاره شده است.

حرم امام علی(ع) در عصر کنونی بنای بزرگ و باشکوهی است که شامل چهار در، ۵ ایوان، یک صحن بزرگ و یک روضه و ضریح است. بنای حرم بعد از سقوط صدام در عراق و حضور ایرانیان در حال پیشرفت و بزرگ شدن است. در سال‌های اخیر، صحنی بزرگ به نام صحن حضرت فاطمه(س) در قسمت غربی حرم، در دست ساخت است که فضای کلی حرم را تا ۱۴۰ هزار متر مربع گسترش می‌دهد. بسیاری از فقها و علمای شیعی در این بنا دفن شده‌اند.

مخفی بودن قبر

امام علی(ع) در سال ۴۰ قمری به شهادت رسید و بنا به وصیتش مخفیانه دفن شد.[۱] امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و محمد بن حنفیه فرزندان آن حضرت و عبدالله بن جعفر(همسرحضرت زینب(س)) او را در غریین (نجف کنونی) به صورت پنهانی دفن کردند.[۲] دلیل دفن مخفیانه امام علی(ع) جلوگیری از اهانت بنی‌امیه، خوارج و دشمنان آن‌حضرت به قبر و بدن وی گزارش شده است،[۳] چراکه ممکن بود باعث ایجاد درگیری میان آنان و بنی هاشم، کشتار و فتنه در میان مسلمانان شود.[۴]

آشکار شدن آرامگاه علی (ع)

مخفی بودن قبر امام علی(ع) تا حدود یک قرن(صد سال) ادامه داشت. در واقع بعد از افول قدرت امویان، سبب اختفای قبر حضرت علی(ع) از بین رفت و زمینه برای آشکاری قبر او فراهم شد؛[۵] اما زمان دقیق آشکار شدن قبر او مشخص نیست.[۶] برخی معتقدند بر اساس روایات متعدد و همچنین وقایع تاریخی به‌ویژه دیدار امام صادق(ع) با سفاح اولین خلیفه عباسی (خلافت از ۱۳۱ق تا ۱۳۶ق) در کوفه، امام صادق(ع) به احتمال قوی در همین دوران قبر حضرت علی (ع) را در نجف زیارت کرده است و در ضمن همین زیارت بوده که شیعیان نیز از محل قبر او اطلاع پیدا کرده‌اند.[۷]

برخی معتقدند زمان آشکار شدن قبر امام علی(ع) در زمان منصور (خلافت از ۱۳۶-۱۵۸) دومین خلفه عباسی بوده است.[۸] اما همگان آشکار شدن قبر امام علی (ع) را توسط امام صادق (ع) می‌دانند.[۹]

مزار منسوب

نوشتار اصلی: مزار شریف

در شهر مزار شریف در شمال افغانستان و نزدیک بلخ، مرقد و زیارت‌گاهی منسوب به امام علی(ع) وجود دارد که به زیارتگاه سخی معروف است.

یک اشتباه تاریخی

روایتی تاریخی در مورد آشکار شدن قبر امام علی(ع) توسط داوود بن علی (متوفای ۱۳۳ق) عباسی عموی سفاح و منصور عباسی، از والیان عباسیان در مدینه در کتاب‌های متعددی نقل شده است. فرطوسی مدعی است در این روایت اشتباهی رخ داده است.[۱۰] او در کتاب تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع) اصل واقعه را صحیح دانسته اما گفته است آن کسی که صندوق را برای اولین بار بر روی قبر امام علی(ع) قرار داده، شخصی به نام داوود عباسی از شخصیت‌های عباسی بوده که در حدود سال‌ ۲۷۳ هجری در کوفه زندگی‌ می‌کرده است.[۱۱] او معتقد است در هیچ‌یک از منابع قدیمی چنین مطلبی اشاره نشده است و فقط کتاب‌های جدید دچار این اشتباه شده‌اند.[۱۲]

البته برخی مانند حکیم در کتاب المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، روایت اینکه فردی با نام داوود بن علی عباسی صندوقی چوبی بر قبر حضرت علی(ع) قرار داد، را مخدوش می‌داند؛ چراکه داوود بن علی عباسی در سال ۱۳۳ قمری فوت کرده است.[۱۳]

فضیلت زیارت امام علی(ع)

صفوان جمال نقل کرده‌است که با امام صادق(ع) به کوفه رسیدیم؛ امام فرمود: اینجا حرم جدم امیرالمؤمنین(ع) است. سپس به سوی آن حرکت کرد و به من فرمود: قدم‌هایت را کوتاه بردار و سرت را پایین بیانداز؛ زیرا برای هر قدمی، برای تو صد هزار حسنه نوشته می‌شود و صد هزار کار بد از تو پاک می‌گردد و صد هزار درجه بالا برده می‌شود و صد هزار خواسته‌ات برآورده می‌شود و پاداش صدیق و شهید برای تو ثبت می‌گردد.[۱۴]

علاوه بر این روایت، روایات متعدد دیگری نیز نقل شده است که چند‌ نمونه از آنها به شرح ذیل است:

  • پیامبر(ص): کسی که من یا علی(ع) را زنده یا مرده، زیارت کند، خداوند نیز او را روز قیامت ملاقات می‌کند و گناهانش را می‌آمرزد.[۱۵]
  • پیامبر(ص): کسی که من و علی(ع) و فرزندانش را در حیات یا بعد از از دنیا رفتن زیارت کند، ضمانت می‌کنم که روز قیامت او را سختی‌ها و مشکلات رها کنم و او را همراه خود و در مقام خود قرار خواهم داد.[۱۶]
  • امام صادق(ع): هنگام دعای زائر امیرالمؤمنین(ع)، درهای آسمان باز می‌شود.[۱۷]

کدام امام، قبر امام علی(ع) را زیارت نکرده است؟

علامه حلی معتقد است تمام ائمه معصومین به جز امام رضا(ع) که در مشهد و مدینه زندگی کرده است، قبر امام علی(ع) را زیارت کرده‌اند.[۱۸]

تاریخچه بناهای قبر امام علی(ع)

آنچه در این‌جا به‌عنوان تاریخچه اشاره می‌شود تغییراتی است که در بنا یا ساختمان محل قبر امام علی(ع) در تاریخ نقل شده است. این در حالی است که ممکن است این بنا در زمان‌های دیگری مخصوصاً زمان مامون یا معتصم عباسی که فضای آرامی برای شیعیان مهیا شده بود تغییراتی در بنای روی قبر امام علی (ع) انجام شده باشد[۱۹] که در تاریخ‌های پیش‌ رو نیامده است:

  • ۱۴۳ق. ابن طاووس در کتاب «فرحة الغری» روایتی از زیارت امام صادق(ع) از قبر امام علی(ع) نقل کرده است که در آن عنوان شده امام صادق(ع) مبلغی را به یکی از اصحاب خود به نام صفوان جمال برای بازسازی قبر امیرالمؤمنین دادند.[۲۰] فرطوسی معتقد است که این روایت در جریان دیدار امام صادق (ع) با منصور دوانقی وارد شده است که احتمالا در سال ۱۴۳ق بوده است.[۲۱] او همچنین اذعان می‌کند که مقدار این بازسازی مشخص نیست.[۲۲]
  • ۱۷۰ق. بر اساس برخی از روایت‌های تاریخی نخستین بار هارون الرشید، دستور داد تا بنایی بر قبرامام علی(ع) ساخته شود؛ اما در مورد چگونگی این بنا اختلاف وجود دارد.[۲۳]
  • ۲۳۶ق. برخی معتقدند متوکل عباسی (درگذشته ۲۴۷ق) همچنان‌که به تخریب حرم امام حسین(ع) پرداخت عمارت نجف را نیز نابود کرد.[۲۴]
  • ۲۷۲ق. برخی معتقدند داوود عباسی قبل از بنای حسن بن زید صندوقی آهنی روی قبر امام علی(ع) ساخته‌ است. این همان فردی است که برخی معتقدند بسیاری از پژوهشگران او را با عموی سفاح و منصور اشتباه گرفته‌اند.[۲۵]
  • ۲۸۳ق. محمد بن زید داعی (درگذشته ۲۸۷ق) قبر را تجدید بنا کرد و قبه و دیوار و قلعه‌ای برای آن ساخت که ۷۰ طاق داشت.[۲۶]
  • ۳۱۱ق. عبدالله بن حمدان ملقب به ابوالهیجاء گنبد بزرگی بر قبر امام علی(ع) ساخت.[۲۷]
  • ۳۳۰ق.امیر الحاج عمر بن یحیی بن حسین نسابه نقیب طالبیان در کوفه، قبر امام (ع) را تجدید بنا کرد و از اموال خودش قبه‌ای بر آن نهاد.[۲۸] البته برخی این فرد و بنایش را متعلق به حدود سال ۲۵۰ق و قبل از بنای محمد بن زید داعی می‌دانند.[۲۹]

بناهای بزرگ و زیربنایی

  • ۳۶۹ق. عضدالدوله دیلمی (درگذشته ۳۷۲ق) بنایی که بر قبر امام علی (ع) بود را با ملحقات زیادی از جمله امور زیر بنایی و روبنایی بازسازی کرد و موقوفاتی برای آن قرار داد.[۳۰] او قصد داشت در مجاورت مرقد امام علی (ع) شهر آباد و مسکونی بسازد.[۳۱]
  • ۴۰۰ق. ابو محمد بن سهلان وزیر سلطان الدوله دیلمی دستور ساخت یک حصار برای آرامگاه امیرالمومنین (ع) را داد.[۳۲]
  • ۷۰۶ق. بنای عضدالدوله دیلمی به‌علت آتش‌سوزی حرم دچار خسارت‌های بزرگی شد.[۳۳]
  • ۷۶۰ق. تجدید بنا شد که این بنا به شخص خاصی نسبت داده نشده است. ولی ظاهراً کار ایلخانیان بوده است و پادشاهان بسیاری در آن نقش داشته‌اند. روضه، قبه و صحن این عمارت را شاه عباس اول ترمیم کرد.[۳۴]
  • ۱۰۴۲ق. شاه صفی بنایی با ویژگی‌های معماری، علمی و متفاوت از بنا‌های گذشته بنا کرد. البته در ساخت این بنا اختلاف و ابهام وجود دارد.[۳۵]
  • ۱۱۵۶ق. نادرشاه افشار دستور داد ایوان‌های حرم تذهیب و گنبد طلاکاری شود. البته همسر او گوهرشاه بگم نیز در این توسعه نقش داشت و هدایای گران‌بهایی به حرم اهدا کرد.[۳۶]
  • در تاریخ ۲۷ آذر ۱۳۹۵ش./۱۷ ربیع‌الاول ۱۴۳۸ق از طلاکاری جدید گنبد رونمایی شد.[۳۷]

بنای کنونی حرم امیرالمومنین (ع)

برخی عنوان کرده‌اند که آرامگاه کنونی حضرت امیر‌المومنین شامل رواق‌ها و ایوان‌های متعددی است که به دو بنای مختلف قدیمی و جدیدتر برمی‌گردند.[۳۸] اگرچه از لحاظ دوره و سبک مشابه هم‌دیگر هستند.[۳۹] برخی معتقدند که احتمال دارد بنای قدیمی‌تر، بنا و تغییرات شاه عباس اول باشد و بنای جدیدتر نیز همان بنای شاه صفی باشد.[۴۰] با توجه به تغییراتی که در بازسازی حرم حضرت علی (ع) در حال انجام است، ممکن است برخی تغییرات در اندازه برخی از بناها رخ داده باشد.[۴۱]

موقعیت مساجد و ... در حرم امام علی(ع)

روضه و ضریح

روضه حرم تقریباً در وسط صحن قرار دارد. این مکان مقدس از یک بنای مربع شکل تشکیل شده است که طول هر ضلع آن ۱۳ متر و مساحت آن ۱۸۹