اخوان الصفا

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

اِخوان الصّفا و خُلّان الوَفا معروف به اِخْوانُ الصَّفا (برادران صفا و دوستان وفا‌) عنوانی است که به نویسندگان دایره‌المعارف فلسفی رسائل اخوان الصفا گفته می‌شود. در منابع تاریخی پنج تن از اخوان الصفا نام برده شده است که عبارتند از:‌ زید بن رفاعه، ابوسلیمان مقدسی، علی بن هارون زنجانی، ابواحمد نهرجوری(مهرجانی) و عوفی. گفته شده اخوان الصفا ایرانی تبار و شیعه بودند. برخی مذهب آنها را اسماعیلی و بعضی قَرامَطی دانسته‌اند.

اخوان الصفا اندیشه‌های فلسفی خاصی داشتند؛ از جمله منشأ پیدایش موجودات جهان را چهار موجود روحانی: خدا،‌ عقل فعال، نفس کلی و هیولای اولی می‌دانستند. آنها تنها بر معاد روحانی تأکید داشتند و معاد جسمانی را قبول نداشتند.

معرفی

اخوان الصفا و خلان الوفا (برادران صفا و دوستان وفا‌) عنوانی است که نویسندگان دایره المعارف فلسفی معروف رسائل اخوان الصفا برای خود و پیروانشان برگزیدند.[۱]

درباره اینکه اخوان الصفا چه کسانی بودند،‌ اختلاف نظر و ابهام وجود دارد؛ زیرا آنها عمداً نامشان را پنهان می‌کردند.[۲]

نخستین منبع تاریخی دربارۀ اخوان الصفا گزارشی از ابوحیان توحیدی (درگذشت۴۱۴ق) در کتاب الامتاع و المؤانسة است که به برخی از اسامی اشاره می‌‌کند.[۳]

برپایه گزارش‌ها تنها نام پنج از تن اخوان الصفا معلوم است[۴] که عبارتند از: زید بن رفاعه، ابوسلیمان مقدسی، علی بن هارون زنجانی، ابواحمد نهرجوری(مهرجانی) و عوفی به عنوان اخوان الصفا نام برده شده است.[۵] دربارۀ یکایک اخوان الصفا آگاهی اندکی در دست است.[۶]

بنابه گفته هانری کربن آنها برادرانی با دل پاک و وفادار بودند که در رسائل خود، خویش را گروهی نیکوکار معرفی می‌کنند؛ اما نام خود را ذکر نمی‌کنند.[۷]

برخی اخوان الصفا را از نخستین پیشوایان اسماعیلیه و از نوادگان امام صادق(ع) دانسته‌اند. [۸]

گفته شده گروه اخوان الصفا نخست در بصره تأسیس شد و سپس به بغداد رفته و از آنجا در شهرهای مختلف پراکنده شدند.[۹] زید بن رفاعه بنیانگذار جمعیت اخوان الصفا معرفی شده است.[۱۰]

دلیل نامگذاری

گفته شده نامگذاری اخوان الصفا و خلان الوفاء(برادران صفا و دوستان وفا‌) به این نام، به جهت دست یافتن آنها به دانش‌ها و هنرهای برجسته، بی‌نیازی از دیگران در معیشت دنیا و صفای نفس بوده است.[۱۱]

در برخی از رسائل اخوان الصفا، پس از اخوان الصفا و خلان الوفا، این عبارات آمده است: اهل العدل و ابناء الحمد و ارباب الحقائق و اصحاب المعانی.[۱۲]

برخی برآنند این نام، چنانکه از خود رسائل برمی‌آید، برگرفته از ترجمه عربی یکی از داستان‌های کلیله و دمنه است.[۱۳]

ملیت و مذهب

برخی اخوان الصفا را ایرانی نَسَب و به گمان قوی شیعه مذهب دانسته‌اند.[۱۴] دلیل ایرانی بودن آنها این است که آنها گاه به معادل فارسی واژگان اشاره می‌کنند و گاه برای بیان مقصود خود جز واژه فارسی نمی‌یابند.[۱۵]

برای تشیع آنان نیز این شواهد ذکر شده است: تجلیل از پنج تن، اهل بیت(ع) را وارث پیامبر(ص) شمردن، بهره‌مند دانستن آنان از ولایت خاص الهی، تأکید بر احادیث مورد اهتمام شیعیان، باورمندی به اینکه غصب حقوق اهل بیت(ع) زمینه‌ساز واقعه کربلا شد.[۱۶] شواهدی نیز وجود دارد که آنها شیعه دوازده امامی نبودند از جمله: انتقاد از اعتقاد به امام غایب و انتقاد از باور به پاسخگویی امامان(ع) به دعاهای شیعیان.[۱۷] از این رو برخی مذهب اخوان الصفا را اسماعیلیه دانسته‌اند. [۱۸] بعضی آنها را از قَرمَطیان، یکی از شاخه‌های فرقه‌ مذهبی اسماعیلیه، شمرده‌اند. [۱۹]

برخی براین باورند که مذهب اخوان الصفا، مذهب خاصی بود که خودشان پدید آوردند و به گمان خود تمام حقایق دیگر مذاهب را دربرداشت. از این رو از تمام شرایع گوناگون انبیاء، چیزی برگفتند و این شباهت برخی از باورها به مذاهب دیگر منشأ پیدایش اختلافات درباره مذهب اخوان الصفا شد.[۲۰]

رسائل اخوان الصفا

نوشتار اصلی: رسائل اخوان الصفا

رسائل اخوان الصفا اثر معروف اخوان الصفاست که دایره المعارف فلسفی شامل ۵۲ رساله از دانش‌های مختلف است.[۲۱] برپایه گزارش‌های تاریخی اخوان الصفا بر آن باور بودند که شریعت با انواع نادانی‌ها و گمراهی‌ها آلوده شده و تنها راه پالودن آن فلسفه است؛ بدین معنا که اگر فلسفه یونانی و شریعت عربی به هم آمیخته شود، کمال دست می‌دهد. ایشان با این هدف ۵۲ رساله در دانش‌های مختلف فراهم آوردند و آن را رسائل اخوان الصفا و خلان الوفا نامیدند.[۲۲]

رساله‌های اخوان الصفا در چهار بخش طبقه‌بندی شده‌اند:

  1. رسائل ریاضی - تعلیمی (۱۴رساله)
  2. رسائل جسمانی - طبیعی (۱۷رساله)
  3. رسائل نفسانی - عقلی (۱۰رساله)
  4. رسائل ناموسی - الهی (۱۱رساله).[۲۳]

اندیشه‌های فلسفی

اخوان الصفا درباره جهان، آفرینش و آغاز و انجام آن دیدگاه‌های ویژه‌ای دارند که به برخی از آنها از این قرارند:

  • مبادی چهارگانه جهان: اخوان الصفا با تأثیرپذیری از افلوطین، چهار موجود روحانی را منشأ پیدایش موجودات این جهان می‌دانند: خداوند، عقل فعال، نفس کلی فلکی و هیولای اولی.[۲۴] نخستین آفریده خدا، عقل فعال است و نفس کلی از نور عقل فعال آفریده شده است. هیولا نیز از فیضان عقل فعال پدید آمده است. همه پدیده‌های جهان از این چهار موجود نخستین به وجود آمده‌اند.[۲۵]
  • حدوث عالم:‌ اخوان الصفا در مسئله حدوث و قدم عالم بر حادث بودن عالَم تأکید داشتند.[۲۶]
  • معاد روحانی: برادارن صفا معاد جسمانی را قبول نداشتند و تنها بر معاد روحانی تأکید داشتند. آنان براین باور بودند که قیامت کبرا با بازایستادن افلاک از حرکت آغاز می‌شود و هر انسانی که شایستگی لازم را به دست آورده باشد، به فرشته تبدیل می‌شود. از دیدگاه آنان بهشت، عالَم ارواح و جهنم عالم اجسام است و پاداش و عقاب اخروی غیرجسمانی است.[۲۷]

گفته شده اخوان الصفا گرایشات صوفیانه مانند تأویل آموزه‌های دینی و تساهل و تسامح، نیز داشتند.[۲۸]

پانویس

  1. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۳۸.
  2. نگاه کنید به: شرف، «اخوان الصفا»، ص۲۴۲.
  3. شرف، «اخوان الصفا»، ص۲۴۴.
  4. قمیر، اخوان الصفا یا روشنفکران شیعه مذهب، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.
  5. نگاه کنید به: شرف، «اخوان الصفا»، ص۲۴۴و۲۴۵؛ کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ۱۳۵۲ش، ص۱۷۰؛‌ قمیر، اخوان الصفا یا روشنفکران شیعه مذهب، ۱۳۶۳ش، ص۲۶و۲۷.
  6. نگاه کنید به: شرف، «اخوان الصفا»، ص۲۴۵.
  7. کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ۱۳۵۲ش، ص۱۷۰.
  8. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۴۰ و۲۴۱.
  9. قمیر، اخوان الصفا یا روشنفکران شیعه مذهب، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.
  10. قمیر، اخوان الصفا یا روشنفکران شیعه مذهب، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.
  11. شرف، «اخوان الصفا»، ص۲۴۲.
  12. شرف، «اخوان الصفا»، ص۲۴۲.
  13. یوسفیان، «شکل‌گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۳۹.
  14. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۴۱.
  15. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۴۲.
  16. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۴۳.
  17. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۴۳.
  18. کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ۱۳۵۲ش، ص۱۷۰ و ۱۷۳؛ یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۴۳.
  19. نگاه کنید به: شرف، «اخوان الصفا»، ۲۴۵ و ۲۴۶.
  20. قمیر، اخوان الصفا یا روشنفکران شیعه مذهب، ۱۳۶۳ش، ص۳۴.
  21. کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ۱۳۵۲ش، ص۱۷۱.
  22. شرف، «اخوان الصفا»، ۲۴۴.
  23. کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ۱۳۵۲ش، ص۱۷۱؛ یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»، ص۲۴۵.
  24. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»،ص۲۴۹ و ۲۵۰.
  25. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»،ص۲۵۰.
  26. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»،ص۲۵۰و۲۵۱.
  27. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی» ص۲۵۱ و ۲۵۲.
  28. یوسفیان، «شکل گیری فلسفه اسلامی»،ص۲۵۸ و۲۵۹.

منابع

  • شرف، شرف الدین خراسانی، «اخوان الصفا»، در دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
  • قمیر، یوحنا، اخوان الصفا یا روشنفکران شیعه مذهب، ترجمه محمدصادق سجادی، تهران، انتشارات فلسفه، ۱۳۶۳ش.
  • کربن، هانری، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه اسدالله مبشری، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۵۲ش.
  • یوسفیان، حسن، «شکل‌گیری فلسفه اسلامی»، در: درآمدی بر تاریخ فلسفه اسلامی، زیرنظر محمدفنایی اشکوری، ج۱، تهران، انتشارات سمت؛ قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.

پیوند به بیرون

شرف الدین خراسانی،‌ «اخوان الصفا»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی