اعواض

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
معاد

اَعواض اصطلاحی کلامی به معنای عِوض یا پاداشی است که خداوند به برخی از انسان‌‌های بی‌گناه که در دنیا مصیبتی ناخواسته بر آن‌ها وارد شده، می‌دهد.

به عقیده بیشتر متکلمان عدلیه عوض دادن خداوند به انسان‌‌ها، واجب و از روی استحقاق فرد مصیبت‌دیده است. اما شیخ مفید بر این باور است، از آنجاکه در رنج و مصیبت مصلحت وجود دارد، انسان استحقاق «عوض» را ندارد و خداوند از روی تفضل و لطف به شخص رنج‌دیده «پاداش» می‌دهد.

عِوض دادن خداوند شامل کفار نیز می‌شود. به گفته برخی عوض دادن خدا ممکن است در دنیا و آخرت باشد. اعواض در کتب کلامی در بحث آلام ابتدایی و عدل الهی مطرح شده است.

تعریف

اَعواض، اصطلاحی کلامی به‌معنای عوض، جایگزین یا پاداشِ خداوند به برخی از انسان‌‌هایی که در دنیا مصیبتی ناخواسته بر آن‌ها وارد شده است.[۱] اعواض شامل انسان‌های بی‌گناه از جمله کودکان، دیوانگان، مؤمنان، پیامبران و اولیای الهی می‌شود.[۲]

بحث اعواض در کتب کلامی در قسمت عدل الهی، آلام ابتدایی(بلا‌های ناخواسته) و یا بعد از بحث انتصاف (دادخواهی از ظالم) آمده[۳] و به باور برخی در قرآن و روایات نیز به آن اشاره شده است.[۴] در مقابل به عقیده گروهی از پژوهشگران، پیشینه بحث اعواض مشخص نبوده و منظور از جبران شدنِ دردها و رنج‌های انسان در روایات، همان ثواب و پاداش است.[۵]

اعواض از باب استحقاق یا تَفَضُّل؟

به عقیده متلکمان عدلیه از آنجاکه خداوند ظلم نمی‌کند، عوض و پاداش دادن او به انسان‌هایی که ناخواسته به بلا دچار می‌شوند، «واجب» است.[۶] اکثر علمای امامیه و معتزله، «واجب بودن» عوض را از روی «استحقاق‌» و سزاوار بودن فرد مبتلا دانسته‌اند.[۷] ولی شیخ مفید عوض دادن به انسان‌های مبتلا را از روی تَفَضُّل و لطف الهی‌ می‌داند نه «استحقاق».[۸] به عقیده وی در بلا مصلحت وجود داشته و این مصلحت جبران‌کننده رنج و بلا بوده و خداوند به در مقابل آن به انسان پاداش و ثواب می‌دهد.[۹]

اشاعره نیز اصلِ عوض دادن خداوند به انسان‌‌های مبتلا را لازم نمی‌دانند.[۱۰]

موارد و احکام

به عقیده متکلمان، اگر شخصی بدون اینکه گناهی انجام دهد، بر او بلا نازل شود؛ یا منفعت کسی برای منفعت دیگری از بین برود؛ یا شخصی از جهت عقلی و روانی آسیب ببیند؛ بدون آنکه مقصر باشد، بر خداوند واجب است که عِوض آن را به مستحق داده و جبران کند.[۱۱] همچنین برخی کشته شدن حیوانات برای ذبح را نیز دارای عوض دانسته‌اند.[۱۲]

اعواض اختصاص به مسلمانان ندارد و خداوند به کفار نیز عوض خواهد داد.[۱۳] به گفته گروهی، جبران کردن خداوند ممکن است در دنیا یا آخرت باشد.[۱۴] برخی معتقدند، عوض دادن خداوند دائمی و گروهی آن را به صورت مقطعی دانسته‌اند.[۱۵]

پانویس

  1. قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه، ۱۴۲۲ق، ص۴۹۴.
  2. فصیحی، «اعواض»، ص۳۴۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه، ۱۴۲۲ق، ص۴۹۴.
  3. شیخ صدوق، التوحید، موسسة النشر الاسلامی، باب ۶۱؛ فصیحی، «اعواض»، ص۳۴۳.
  4. سوره بقره، آیه ۱۵۵-۱۵۷؛ فصیحی، «اعواض»، ص۳۴۳.
  5. احسانی، «نقد و بررسى انديشه تأثيرپذيرى متكلمان قرن ۴و۵ اماميه از معتزله در عدل الهى»، ص۱۰۰ و ۱۰۱.
  6. علامه حلی، تسلیک النفس، ۱۴۲۶ق، ص۱۷۶؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۴۹۴.
  7. سید مرتضی، الذخیره فی علم الکلام، ۱۴۱۱ق، ص۲۳۹؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۴۹۴.
  8. شیخ مفید، تصحیح الاعتقاد، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۳.
  9. شیخ مفید، تصحیح الاعتقاد، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۳.
  10. بغدادی، اصول الدین، ۱۴۱۷ق، ص۳۸۸و ۳۸۹؛ طوسی، تلخیص المحصل، ۱۴۰۵ق، ص۳۴۱.
  11. فاضل مقداد، اللوامع الالهیه، ۱۴۲۴ق، ص۲۲۰؛ ربانی گلپایگانی، ایضاح المراد، ۱۳۸۲ش، ص۳۳۲و۳۳۳.
  12. فاضل مقداد، اللوامع الالهیة، ۱۴۲۴ق، ص۲۲۰؛ ربانی گلپایگانی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۳۳۲و۳۳۳.
  13. حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۱؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول‌ الخمسه، ۱۴۲۲ق، ص۵۰۳و ۵۰۴.
  14. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۹، ص۱۸؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۴۹۸.
  15. سید مرتضی، شرح جمل العلم و العمل، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۸و ۱۱۹؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۴۹۴.

منابع

  • احسانی، محمدعلی، «نقد و بررسى انديشه تأثيرپذيرى متكلمان قرن ۴و۵ اماميه از معتزله در عدل الهى»، در مجله معرفت، قم، موسسه امام خمینی، شماره ۱۹۵، اسفند ۱۳۹۲ش.
  • بغدادی، عبدالقاهر، اصول الدین، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
  • حمصی رازی، سدیدالدین، المنقذ من التقلید، قم، موسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
  • ربانی گلپایگانی، علی، ایضاح المراد فی کشف المراد، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، ۱۳۸۲ش.
  • سید مرتضی، ابوالقاسم علم الهدی، الذخیره فی علم الکلام، تحقیق احمد حسینی، قم، موسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • سید مرتضی، ابوالقاسم علم الهدی، شرح جمل العلم و العمل، تصحیح یعقوب جعفری، بی‌جا، دار الاسوة لطباعة، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن بابویه، التوحید، قم، موسسة النشرالاسلامی، بی‌تا.
  • شیخ مفید، محمد بن نعمان، تصحیح الاعتقاد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۴ق.
  • طوسی، نصیرالدین، تلخیص المحصل، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۵ق.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، تسلیک النفس الی حظیرةالقدس، تحقق رمضانی، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۶ق.
  • فاضل مقداد، اللوامع الالهیه، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
  • فصیحی، محمدحسین، «اعواض» در دانشنامه کلام اسلامی، قم، زمستان ۱۳۷۸ش.
  • قاضی عبدالجبار، ابوالحسن عبدالجبار، شرح اصول الخمسه، بیروت، دار احیاء تراث العربی، ۱۴۲۲ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفا، ۱۴۰۳ق.

پیوند به بیرون

بررسی نظریه عوض از دیدگاه معتزله و امامیه، سرویان، نباتی، مجله فلسفه دین، زمستان ۱۳۹۱ش.