شیخیه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
شیخیه
مسجد شیخیه در بصره.jpg
مسجد شیخیه در بصره
اطلاعات کلی
مؤسس شیخ احمد احسایی
قدمت قرن ۱۲ و ۱۳ قمری
گرایش اخباری
اطلاعات دینی
از فرقه‌های امامیه
باورها معاد غیرجسمانی، رکن رابع،‌
شاخه‌ها باقریه، شیخیه کرمان، شیخیه آذربایجان
شخصیت‌ها
مذهبی ثقة الاسلام، سید کاظم رشتی

شیخیه گروهی شیعیان که پیروِ باورهای شیخ احمد احسایی و جانشینان اویند. مهم‌ترین باورهای آنها اعتقاد به رکن رابع و جسم هورقلیایی است. شیخیه می‌گویند تنها راه کشف معارف، توسل به معصومان است و انسان به استقلال قادر به درک هیچ‌یک از علوم نیست حتی در مسائلی مانند زراعت و صنایع. آنها عقل را در استخدام نقل می‌دانند و می‌گویند اگر عقل مسئله‌ای را متوجه می‌شود تنها با استمداد از انوار اهل بیت است. شیخیه دارای عقاید خاصی در مقایسه با دیگر فرق تشییع است. آنها درباره معاد می‌گویند این جسد در قبر تجزیه شده و از بین می‌رود و به طبیعت باز می‌‌گردد. جسد دوم انسان، جسد هورقلیایی است و فناپذیر نیست. معاد با همین جسم هورقلیایی صورت می‌گیرد. عقیده دیگر آنها رکن رابع است که بر طبق آن، در هر عصری، شیخ و انسان کاملی وجود دارد که احكام را بدون واسطه از امام زمان (ع) می‌گيرد و به مردم می‌‏رساند. شیخیه به دو گروه اصلی در کرمان و آذربایجان تقسیم می‌شوند که در برخی عقاید با یکدیگر اختلاف نظر دارند.

پیدایش

بنیانگذار مذهب شیخیه،‌ شیخ احمد احسائی است. احسایی در آثار خود سهم شایانی به مباحث امامت داده است که نمونه آن را در شرح مبسوطی که بر زیارت جامعه کبیره نوشته است، می‌توان دید. شاخص اندیشه وی در این زمینه، توجه خاصی است که به جنبه‌های تکوینی مقامِ امام نشان می‌دهد. از جمله در بازگوکردن این عقیده که پیامبر و امامان برترین مخلوقات خداوند و واسطه فیضند، آنان را علل اربعه کائنات -یعنی علت‌های فاعلی، مادی، صوری و غایی - معرفی می‌کند. در فلسفه ارسطویی و حکمت اسلامی، هر یک از این اقسام چهارگانه گویایی جنبه‌ای از نیازمندی پدیده به علت است. احسایی به استناد مضامین حدیثی، کمال هر یک از چهار جنبه علیت را در وجود پیامبر و امامان نشان می‌دهد و نتیجه می‌گیرد که علل اربعه کائنات، ایشانند.[۱]

نظریات شیخ بعدها در میان پیروان او رشد و توسعه یافت و مفاهیم مهمی همچون رکن رابع بر آن افزوده شد.

عقاید شیخیه

فرقه شیخیه دارای عقاید خاصی در مقایسه با دیگر فرقه‌ها و مذاهب اسلامی است؛ ازجمله:

کیفیت معاد

نظریه شیخ احمد احسایی درباره کیفیت معاد مشهورترین اعتقاد این فرقه است. احسایی ضمن پذیرش عقیده قرآنی معاد جسمانی تفسیر خاصی از آن ارائه داده که با مخالفت‌های زیادی روبرو شد. بر اساس نظر وی انسان دو جسد دارد. نخست کالبد ظاهری است که از عناصر طبیعی و زمانی تشکیل شده است. این جسد در قبر تجزیه شد و از بین می‌رود و به طبیعت باز می‌‌گردد. جسد دوم انسان، جسد «هورقلیایی» است و فناپذیر نیست و شیخیه با استناد به روایات از آن با عنوان طینت یاد می‌کنند. در مرگ انسان روح از این بدن هورقلیایی جدا می‌شود.جسم حقیقی انسان همین جسم هورقلیایی است که هویت شخصی فرد را نیز نگاه می‌دارد.

معاد با همین جسم هورقلیایی صورت می‌گیرد و آدمی با این جسد به بهشت یا دوزخ می‌رود. شیخیه این نظریه را مخالف معاد جسمانی نمی‌دانند. در عقیده آنان آنچه در قبر از بدن انسان می‌ماند در واقع همان جسم است بعد از اینکه از تیرگی‌ها و اعراض خالی شده و خالص و لطیف شده است.

برخی از علمای شیعه چنین تقریری از معاد را مخالف آموزه معاد جسمانی دانستند و دلیل اصلی تکفیر او از سوی برخی از علما نیز همین نظریه بود.

از نظر شیخ احمد احسایی زندگی امام زمان(ع) نیز در سرزمین هورقلیا و در قالب جسم هورقلیایی است. از این رو اگر حضرت بخواهد به جهان عنصری وارد شود باید صورت‌های این دنیایی بر تن کند. بر اساس این نظر حیات امام زمان(ع) حیاتی جسمانی نیست.

رکن رابع

نوشتار اصلی: رکن رابع

طرح نظریه ركن‏ رابع‏ از سوی محمدكريم خان كرمانى بوده است او شاگرد سيد كاظم رشتى و رئيس و مؤسس فرقه شيخيه كرمانيه است.[۲]رکن رابع(چهارم)، از اصول عقاید شیخیه کرمان است[۳] که بر طبق آن، در هر عصری، شیخ و انسان کاملی وجود دارد که احكام را بدون واسطه از امام زمان (ع) می‌گيرد و به مردم می‌‏رساند.[۴] به باور شیخیه کرمان، اسماء و صفات خداوند، عین ذات او نیستند و در مرحله پائين‌‏تر از آن قرار دارند. امام زمان(ع)، اسم خداست و در رتبه پایين‌‏تر از ذات او قرار دارد. تنها امام زمان می‌تواند به وصال خدا برسد و انسان‌های دیگر تنها می‌توانند به سوى اسم اعظم خدا، یعنی امام، سلوک عرفانی داشته باشند. ما نيز نمی‌توانيم بدون واسطه به وصال امام زمان (ع) برسیم؛ لازم است واسطه‌ای ما را به او ربط دهد و آن واسطه همان شيخ یا ركن‏ رابع است.[۵]

شیخیه کرمان معتقدند که سير عرفانی انسان‌های عادی، به فناى در شيخ ختم می‌شود؛ نهايت سير شيخ، فناى در امام و نهایت سير عرفانی امام، فناى در حقّ است. آنان اين چهار ركن را لازم می‌دانند.[۶]

معراج

شیخ احمد احسایی، اصل معراج و جسمانی بودن آن را پذیرفت، ولی می گفت پیامبر اکرم در هر فلکی از افلاک جسمی مناسب با آن فلک به خود گرفت و خرق و التیام لازم نیاید و ورود در افلاک مختلف برای بدن جسمانی او مشکلی ایجاد نکند.[۷]

مقام امامان

به شیخیه نسبت داده شده است که درباره ائمه معصوم راه غلو را در پیش گرفته و برای آن‌ها مقام ربوبیت قائل شده‌اند، از این رو آن‌ها را در شمار غلات آورده‌اند.[۸]

شیخیه کرمان

مدرسه ابراهیمیه کرمان

پژوهشگران رواج شیخی‌گری در کرمان را تا حدودی حاصل شرایط مستعد مذهبی و اجتماعی در این منطقه دانسته‌اند و به عواملی مانند نبود مرکز علمی قوی در این شهر و در نتیجه استعداد این مکان برای رواج اندیشه‌ها و فرق جدید و رواج گرایش های مختلف صوفیانه اشاره کرده‌اند. [۹]

ابراهیم خان ظهیر الدوله و گسترش شیخی‌گری در کرمان

از نظر تاریخی باید به نقش حاکم کرمان(۱۲۱۸-۱۲۴۰ق./۱۸۰۳-۱۸۲۴م.) در زمان فتحعلی‌ شاه قاجار، ابراهیم خان ظهیر الدوله در گسترش شیخی‌‌گری قابل توجه است. ابراهیم خان ظهیر الدوله که علاقه زیادی به مسائل مذهبی داشت با شیخ احمد احسایی روابطی نیکو داشت و با او مکاتبه می‌کرد. او مدرسه ابراهیمیه را تاسیس کرد که بعدا به مرکز علمی اصلی شیخیه کرمان تبدیل شد و فرزندش محمد کریم خان، موسس شیخیه کرمان در این مدرسه علم آموخت.[۱۰]

در زمان حیات سید کاظم رشتی عقاید شیخیه در کرمان تبیلغ می‌شد و برخی مریدان او مانند آخوند ملاحسین عقاید او را در کرمان تبلیغ می کردند.[۱۱] ملا حسین از شاگردان احسایی نیز بود و برخی از رساله‌های باقی مانده از احسایی در پاسخ به پرسش‌های وی نگاشته شده است.[۱۲] ملا اسماعیل کوهبنانی از دیگر اهالی کرمان بود که به شاگردی سید کاظم رشتی درآمد و همو بود که واسطه دیدار محمد کریم خان با سید کاظم رشتی شد.[۱۳]

حاج محمد کریم خان

حاج محمد کریم خان، کرمان را به قصد دیدار سید کاظم رشتی که در عتبات ساکن بود ترک کرد و در راه مدتی را در اصفهان در مجلس درس یکی از معتقدان به احسایی بعنی محمد ابراهیم کلباسی گذراند و در کرمانشاه نیز به حضور شیخ علی پسر شیخ احمد احسایی رسید و از آنجا به کربلا به دیدار رشتی رفت.[۱۴] کریم خان پس از یک سال و نیم به کرمان بازگشت و بعد از چهار سال اقامت در کرمان که به تدریس در مدرسه ابراهیمیه گذشت، به نزد سید کاظم رشتی در عتباب بازگشت و بیش از دو سال نزد وی ماند.[۱۵] او در مدت اقامت نزد استاد از سید کاظم رشتی اجازه‌نامه دریافت کرد.

حاج محمد کریم خان بعد از بازگشت به کرمان با کمک‌های مالی و دولتی حاصل از حمایت پدرش به دعوت شیخی‌گری پرداخت و در کرمان به عنوان جانشینی سید کاظم رشتی شناخته شد.

بعد از وفات سید کاظم رشتی، محمد کریم خان قاجار فرزند حاج ابراهیم خان ظهیر الدوله در کرمان مدعی جانشینی او شد و شاخه شیخیه کرمان را تاسیس کرد. از آنجا که او در تعلیمات خود بر رکن رابع تاکید داشت، به پیروان او «رکنیه» و «حاج محمد کریم خانی» نیز گفته می‌شود.

شیخیه کرمان بعد از محمد کریم خان

بعد از درگذشت محمد کریم خان، شیخیه کرمان دچار اختلافی در رهبر شد. پسران وی حاجی محمد خان و حاج محمد رحیم خان هر دو بر سر جانشینی پدر منازعه کردند. اختلاف این دو برادر در منابع تاریخی به روشنی بازتاب نیافته است و برخی از منابع تاریخی شیخی چنین اختلافی را انکار کرده یا بدان اشاره ای نکرده اند. بر اساس مجموع گزارش ها در می یابیم که محمد رحیم خان در آغاز تا سال ۱۲۹۴ق. رهبری شیخیه کرمان را بر عهده داشت.اما در این تاریخ وی به تهران تبعید شد و برادرش رهبری شیخیه کرمان را بر عهده گرفت.[۱۶]

مسجد شیخیه کرمان موسوم به مسجد چهل ستون

پیروان حاج محمد خان را به دلیل اعتقاد به وحدت ناطق، ناطقیه یا نواطق نیز می خواندند. نماینده وی در همدان به نام میزرا محمد باقر همدانی با محمد خان مخالفت کرده و فرقه جدیدی را تاسیس کرد که به باقریه معروف شد.

شیخیه کرمان در مسائل فقهی روش اخباریگری را برگزیدند و با اجتهاد مخالفت کردند، ابوالقاسم خان از رهبران آنها کتابی با نام اجتهاد و تقلید در این باره تألیف کرده است.

مراکز آموزشی شیخیه

مدرسه ابراهیمیه: این مدرسه که به دست ابراهیم خان نظام الدوله حکمران کرمان تاسیس شد به مرکز اصلی تعلیم عقاید شیخیان تبدیل شد. ابراهیم خان بعد از تاسیس این مدرسه برای تامین هزینه آن املاکی را برای مدرسه وقف کرد. این مدرسه امروزه جزو مجموعه‌ای از بناهای تاریخی شهر کرمان قرار گرفته که به مجموعه ابراهیم خان موسوم است و شامل حمام و بازار است.[۱۷] مدرسه در آغاز در دست علمای متشرعه بود اما بعد از بازگشت محمد کریم خان، وی توانست مدیریت این مدرسه را به دست گیرد و از آن زمان این مدرسه به تعلیم عقاید شیخیه اختصاص یافته و شرط تعلیم در آن پیروی از عقاید شیخیه بود و اساتید شیخی مذهبی مانند حاج محمد کریم‌خان، حاج محمد رحیم خان، حاج محمد خان، محمد قاسم خان در این مدرسه تدریس می‌کردند. [۱۸]

مسجد چهل ستون: رهبران شیخیه برای تبیلغ اندیشه‌های خود افزون بر آموزش دینی در مدارس خود به تعلیم و سخنرانی در مساجد مخصوص به خود می‌پرداختند. از قدیم‌ترین این مساجد مسجد چهل ستون بود که در سال ۱۲۸۶ق/ ۱۸۶۹م. به دست حاج آقا علی، تاجر شیخی در حاشیه قیصریه ابراهیم خان ساخته شد و مهم‌ترین مسجد شیخیان بود که حاج محمد کریم خان و جانشینانش در آنجا نماز می‌خواندند و سخنرانی می‌کردند.[۱۹] دیگر تجار و ثروتمندان شیخی کرمان نز موقوفاتی را برای مسجد چهل ستون اختصاص دادند و از جمله خود حاج علی آقا در سال ۱۳۰۲ق./ ۱۸۸۵م. تیمچه واقع در جنب مسجد و بازار و برخی از املاک دیگر خود را وقف مسجد کرد. این مسجد امروزه در خیابان شریعتی کرمان قرار گرفته و همچنان از مساجد شیخیان کرمان است. از دیگر مساجدی که در اختیار شیخیه کرمان بود می‌توان به مسجد بازار شاه اشاره کرد. [۲۰]

باقریه

پیروان محمد باقر خندق آبادی (همدانی) که ابتدا نماینده حاج محمد کریم خان در همدان بود. محمد باقر از کرمان به همدان رفت و در آنجا پیروانی یافت و باقریه را تشکیل داد.

شیخیه آذربایجان

شیخیه آذربایجان مانند شیخیه کرمان در اعتقادات، خود را پیرو آرای شیخ احمد احسایی و سید رشتی می‌دانند؛ اما در فروع دین و عمل به تکالیف با یکدیگر اختلاف نظر دارند. کرمانی‌ها از شیوه اخباری‌گری پیروی می‌کنند و به تقلید از مراجع اعتقاد ندارند؛ اما شیخیه آذربایجان به اجتهاد و تقلید معتقدند و از مراجع تقلید خودشان پیروی می‌کنند. و حتی در عقاید به اجتهاد می‌پردازند و آرای شیخ احمد و سید کاظم را بر اساس تلقی خودشان از احادیث، تفسیر می‌کنند. شیخیه آذربایجان در مقابل شیخیه کرمان به شدت منکر اعتقاد به رکن رابع می‌باشند و اصول دین را پنج اصل توحید، نبوت،‌ امامت، معاد و عدل می‌دانند و استدلال می‌کنند که شیخ و سید هیج‌کدام در کتاب‌های خود نامی از رکن رابع نبرده‌اند.شیخیه آذربایجان به سه طایفه تقسیم می‌شوند.[۲۱]

طایفه حجة الاسلام

میرزا محمد مامقانی معروف به حجة الاسلام، بزرگ این خاندان است. وی نخستین عالم و مجتهد شیخی آذربایجان است و مدتی شاگرد احسایی بوده، از او اجازه روایت و اجتهاد دریافت کرد و نماینده او در تبریز بود. وی از کسانی بود که حکم تکفیر و اعدم علی‌محمد باب را در تبریز صادر کرد. میرزامحمد سه فرزند داشت که هر سه از مجتهدان شیخی به شمار می‌رفتند و به لقب حجة الاسلام معروف بودند؛ به نام‌های میرزا محمدحسین، میرزا محمدتقی و میرزا اسماعیل حجة الاسلام.[۲۲]

طایفه ثقة الاسلام

دومین طایفه شیخیه آذربایجان خانواده ثقةالاسلام است. میرزا شفیع تبریزی معروف به ثقةالاسلام، بزرگ این خاندان و از شاگردان احسایی بوده است. فرزند او میرزا موسی ثقةالاسلام نیز از علمای شیخیه تبریز بود. میرزاعلی معروف به ثقةالاسلام دوم یا شهید نیز از همین خانواده است. او در سال ۱۳۳۰ هجری به جرم مشروطه‌خواهی و مبارزه با روس‌ها در تبریز به دار آویخته شد. برادر دیگر او میرزامحمد نیز از علمای شیخیه بوده است.[۲۳]

طایفه احقاقی‌ها

سومین طایفه شیخیه آذربایجان، خاندان احقاقی است. بزرگ این خانواده میرزا محمدباقر اسکویی از مراجع تقلید و دارای رساله عملیه بود. او شاگرد میرزا حسن گوهر از شاگردان احسایی و رشتی بوده است. فرزند اسکویی، میرزا موسی احقاقی نیز از از علما و مراجع بزرگ شیخیه است. او کتابی با عنوان احقاق الحق نوشت و در آن عقاید شیخیه را به تفصیل بیان کرده و برخی از عقاید شیخیه کرمان را نقد کرده است. پس از این تاریخ،‌او و خاندانش به احقاقی‌ها مشهور شدند.[۲۴]

پانویس

  1. احسائی، شرح زیارت جامعه، ج۳ ، ص۶۵.
  2. مشکور، فرهنگ فرق اسلامى، ۱۳۷۲ش، ص۳۶۶
  3. تهرانى‏، امام شناسى، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۱۷۸.
  4. مشکور، فرهنگ فرق اسلامى، ۱۳۷۲ش، ص۲۶۹.
  5. تهرانى‏، امام شناسى، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۱۷۸.
  6. تهرانى‏، امام‌شناسى، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۱۷۸.
  7. ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی، ص۲۰۶
  8. ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی، ص۲۰۷
  9. خداوردی تاج‌آبادی، ص۳۰-۳۱
  10. ظهور و گسترش شیخیه در کرمان در دوره قاجار، ص۲۶-۲۷
  11. خداوردی تاج‌آبادی، ص۳۰-۳۳
  12. ظهور و گسترش شیخیه در کرمان در دوره قاجار، ص۲۷
  13. ظهور و گسترش شیخیه در کرمان در دوره قاجار، ص۲۷
  14. ظهور و گسترش شیخیه در کرمان در دوره قاجار،‌ ص۳۱
  15. ظهور و گسترش شیخیه، ص۳۲
  16. خداوردی تاج آبادی، ص۱۰۷-۱۱۰
  17. سایت راسخون
  18. مدرسه ابراهیمیه کرمان
  19. ظهور و گسترش شیخیه در کرمان در دوره قاجار، ص۴۰
  20. ظهور و گسترش، ص۴۲-۴۳
  21. فرمانیان، آشنایی با فرق تشیع، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۲.
  22. فرمانیان، آشنایی با فرق تشیع، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۱.
  23. فرمانیان، آشنایی با فرق تشیع، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۲.
  24. فرمانیان، آشنایی با فرق تشیع، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۲.

منابع