آل کیا

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آل كیا یا کیاییان (۷۶۹-۱۰۰۰ق)، از سلسله‌های حاکم شیعی در گیلان که نسب آنان به امام سجاد(ع) می‌رسد.

آنان از قرن هشتم تا سال پایان قرن دهم قمری بر بخش وسیعی از گیلان با مرکزیت لاهیجان حکومت می‌کردند. کیاییان در آغاز حکومت زیدی مذهب بودند و بعدها به اثناعشری گرویدند. این سلسله با حکومت‌ها و دولت‌های دیگر مانند صفویه و مرعشیان روابط خوبی داشتند. سرانجام در زمان شاه عباس صفوی، به سبب حمایت احمد خان دوم از عثمانی‌ها و تیرگی روابط با صفویان بساط حکومت آنان برچیده شد.

واژه کیا

واژۀ كیا به معنای بزرگ، حاكم، والی، امیر و پادشاه به كار رفته است. این واژه به علما نیز گفته می‌شده است. بدین جهت، برخی از سادات حاكم گیلان، كیا و كار كیا خوانده شده‌اند.[۱]

نسب

آل کیا از سادات ساکن گیلان بودند که نسب بزرگ آنان (سید امیر کیا) با ۱۱ واسطه به امام سجاد(ع) می‌رسد. نسب این سلسله چنین است: امیر کیا پسر حسن کیا پسر سیدعلی پسر سیداحمد پسر سید علی غزنوی پسر محمد پسر ابوزید پسر ابومحمد حسین پسر عیسی کوفی پسر حسین اصغر پسر امام سجاد(ع).[۲]

عیسی کوفی در کوفه ساکن بود و در پی قیام عباسیان از کوفه به ابهر آمد.[۳] فرزندان او چندی در ابهر زیستند‌. ابوزید پسر ابومحمد حسن مشهور به عقیقی از ابهر به روستای فشتام کوهدم در گیلان مهاجرت کرد، سپس سید علی(جد امیر کیا) از نوادگان او از فشتام به روستای ملاط گیلان کوچ کرد.[۴]

حکومت

سید امیر كیا(درگذشت ۷۶۳ق) در ملاط گیلان به دنیا آمد و مدتی در زادگاهش به تدریس علوم دینی پرداخت. او نخستین فرد از سادات كیایی است كه برای استقلال بیه‌پیش كوشید و بر ضد امیر ناصروند، قیام كرد. امیر کیا حركت خود را از ملاط گیلان آغاز كرد، ولی در جنگ با امیر ناصروند شكست خورد و به رستمدار گریخت و یك سال بعد (۷۶۳ق) در آن نواحی درگذشت.[۵]

گستره قلمرو حکومت آل کیا

پس از درگذشت سید امیر كیا، سید علی فرزند او، به همراه برادران خود و عده‌ای از مردم بیه‌پیش به آمل نزد سید قوام الدین مرعشی، مؤسس سلسلۀ مرعشیان مازندران رفتند.[۶] و مدتی در خدمت سید قوام الدین بود و در یكی از جنگ‌ها به همراه سادات مرعشی به جنگ رفت. پس از ۷۶۷ سید علی كیا، با پشتیبانی سادات مرعشی کنترل شرق گیلان را به دست گرفت و حکومت آل کیا را در لاهیجان پایه ریزی کرد. او كم كم فرمانروایی خود را بر دیلمان، لشت نشاء، كوچصفهان و حتی طارم و قزوین گسترش داد.[۷] جانشینانش به پایتختی لاهیجان بر شرق گیلان تا اوایل عصر صفویه حکومت کردند.

حکومت آل کیا پیش از خان احمد اول با جنگ‌های گسترده خود با بازماندگان اسماعیلیه در الموت و رودبار منطقه را از وجود اسماعیلیان خالی ساختند.[۸]

روابط با حکومت‌های دیگر

نوشتار اصلی: مرعشیان

مرعشیان از دولت آل كیا در لاهیجان حمایت‌های بسیاری كردند. سادات کیایی نیز پس از تأسیس دولت آل كیا روابط خود را با سادات مرعشی ادامه دادند و از میر قوام الدین راهنمایی می‌طلبیدند.

كیاییان در دوره تیموریان خراج‌گزار آنان بودند و در دوره صفویه بر نواحی وسیعی از شمال ایران فرمانروایی می‌کردند. در زمان سلطنت شاه طهماسب (۹۳۰-۹۸۴)، سلطان احمد به قزوین رفته، مذهب شیعه دوازده امامی اختیار كرد و حتی به گسترش آن در منطقه تحت نفوذ خود نیز پرداخت.[۹]

کیاییان

شاهان

عنوان


سید امیر کیا
سید علی کیا
سید هادی کیا
سید محمد پسر سید مهدی
سید حسین کیا پسر سید علی کیا
سید رضی کیا پسر سید علی کیا
سید حسین کیا، پسر سید علی کیا
سید ناصر کیا پسر سید محمد
سید حسین کیا نوه سید علی کیا
ناصر کیا پسر سید محمد(دور دوم)
سید محمد پسر ناصرکیا
میرزا علی کیا پسر سلطان محمد
سلطان حسن پسر سلطان محمد
سلطان احمد اول فرزند سلطان حسن
کارکیا علی پسر سلطان احمد
کارکیا سلطان حسن دوم پسر سلطان احمد
خان احمد خان پسر کارکیا سلطان حسن

دورهٔ سلطنت


ا۷۶۰۷۶۳
۷۶۹–۷۹۱
۷۹۱–۷۹۷
۷۹۷
۷۹۷- ۷۹۸
۷۹۸- ۸۲۹

۸۳۳
۸۳۳
۸۳۳- ۸۵۰
۸۵۱ – ۸۳۳
۸۸۳ – ۹۰۹
۹۰۹ – ۹۱۱
۹۱۱ – ۹۴۰
۹۴۰ – ۹۴۱
۹۴۱ – ۹۴۳
۹۴۳ – ۱۰۰۰

[۱۰]

در سال ۹۴۳ با به قدرت رسیدن احمد خان دوم، روابط دولت صفوی و كیاییان به تیرگی گردید. او از فرمان شاه طهماسب سرپیچی نمود و در جنگی كه میان آنان روی داد، خان احمد به زندان افتاد. در سال ۹۸۴ محمد خدابنده، خان احمد را آزاد کرد و مجددا حاكم بیه پیش شد. در زمان شاه عباس صفوی(۹۹۶-۱۰۳۸ق) به دلیل حمایت خان احمد از دولت عثمانی، مورد غضب شاه قرار گرفت و به شروان گریخت و حکومت آنان در سال ۱۰۰۰ برچیده شد.[۱۱]

مذهب

سادات کیا پیش از به قدرت رسیدن زیدی مذهب بودند. قاضی نورالله شوشتری معتقد است که خاندان کیا مذهب زیدیه جارودیه‌ داشتند.[۱۲] شواهدی زیادی بر زیدی بودن آنها وجود دارد، از جمله:

  • پیام سید علی کیا به سید رکابزن حاکم زیدی تنکابن؛ وی در این پیام به موافقت خود در سیادت و مذهب با سید رکابزن اشاره می‌کند. وی همچنین اختلاف مذهبی پیروان خود با مردم مازندران را یادآور می‌شود.[۱۳]
  • ادعای امامت سیدعلی کیا‌.[۱۴]
  • فتوای علمای زیدیه بر وجوب اطاعت از وی و دارا بودن خصلت‌های پنج گانه امام از نظر زیدیه: علم، زهد، شجاعت و سخاوت و قدرت.[۱۵]

تغییر مذهب

سادات کیایی از مذهب زیدی به اثناعشری گرویدند. منابع پیرامون نخستین فرد از خاندان کیا که به امامیه گرویده، اختلاف دارند. برخی خان احمد اول (متوفی۹۴۰ق/۱۵۳۳م)[۱۶] و گروهی خان احمد دوم (متوفی ۱۰۰۹ق /۱۶۰۰م)[۱۷] را نام می‌برند. وقفنامه‌ای از سال ۹۱۴ق/۱۵۰۸م به احمد خان اول منسوب است. در این وقفنامه اسامی ائمه دوازده گانه به عنوان راهنمایان اهل تحقیق و پیشوایان ارباب توفیق ذکر شده است.[۱۸] همچنین در آن به رواج مذهب اثنی اعشری اشاره شده است.[۱۹] تاریخ این وقفنامه ربیع الاول اربع عشر و تسعمائه من الهجرة النبویه با حروف ذکر شده است.

بقعه یا مسجد چهارپادشاهان

برخی مانند رابینو، زمان تغییر مذهب خان احمداول را عصر شاه طهماسب نوشته‌اند.[۲۰] برخی از پژوهشگران متأخر تاریخ تغییر مذهب را سال ۹۶۰ق/۱۵۵۲م زمان حکومت خان احمد دوم دانسته‌اند.[۲۱]

بقعه چهار پادشاهان

نوشتار اصلی: چهار پادشاهان

یکی از بناهای تاریخی گیلان بقعه چهار پادشاهان است که مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در آن قرار دارد. قدیمی‌ترین مقبره آن مربوط به سید خرم کیا (کشته شده در ۶۷۴ق) است. البته وی از این سلسه نیست و از سادات طباطبایی به شمار می‌رود که لقب کیا داشته است.[۲۲] مقبره سید علی کیا، سید رضی کیا و سید هادی در این بقعه مدفون است. برخی دیگر از سادات کیایی در این بقعه مدفونند. بخش اصلی آن توسط سید هادی کیا ساخته شده‌است.

پانویس

  1. شریعتی فوکلایی، حکومت شیعی آل کیا در گیلان، ص۶۴
  2. شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۲، ص۳۷
  3. ابن عنبه، عمدة الطالب‌، ص۲۹۰
  4. غفاری، تاریخ جهان آراء، ص۸۴
  5. مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ص۱۵
  6. مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ص۱۶
  7. جعفریان، اطلس شیعه، ص۲۷۸
  8. مرعشی، تاریخ گیلان، ص۶۹-۲۴۷،۱۷۳،۱۳۷،۱۲۹،۶۶؛ دفتری، ص۵۱۴
  9. جعفریان، اطلس شیعه، ص۲۷۸
  10. جعفریان، اطلس شیعه، ص۲۷۸
  11. جعفریان، اطلس شیعه، ص۲۷۸
  12. شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۹۶، ج۲، ص۳۷۸
  13. مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ص۱۸
  14. مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ص۳۶
  15. مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ۳۸-۴۱
  16. رابینو، دارالمرز، ص۴۹۸؛ رابینو، فرمانروایان، ص۱۳۴؛ شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۲، ص۳۷۸؛ جعفریان، اطلس شیعه، ص۲۷۸
  17. شاه طهماسب صفوی، ص۱۰۳؛ ستوده، ج۲، ص۷۸
  18. میرابوالقاسمی، وقفنامه سوهان،‌ج۱۱و۱۲، ص۱۶۴-۱۶۱
  19. میرابوالقاسمی، وقفنامه سوهان،‌ج۱۱و۱۲، ص۱۶۲
  20. رابینو، دارالمرز، ص۴۹۸؛ رابینو، فرمانروایان، ص۱۳۴؛ جعفریان، اطلس شیعه، ص۲۷۸
  21. رک. نامه‌های خان احمد گیلانی، ص۹
  22. ستوده، ج۲، ص۹۸-۱۰۰.

منابع

  • ابن عنبه، جمال الدین احمد، عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب، قم،انصاریان،۱۴۱۷ق.
  • جعفریان، رسول، اطلس شیعه، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۸۷ش.
  • دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره ای، تهران، فروزان،۱۳۷۵.
  • رابینو، ﻫ.ل، فرمانروایان گیلان، ترجمهم پ جکتاجی و رضا مدنی، رشت، گیلکان، ۱۳۶۴.
  • رابینو، ﻫ.ل، ولایت دارالمرز گیلان، ترجمه جعفر خمامی زاده، رشت، طاعتی. ۱۳۶۶.
  • ستوده، منوچهر،از آستارا تا استرآباد، مجلد دوم شامل آثار و بناهای تاریخی گیلان بیه پیش، تهران، انجمن آثار ملی،۱۳۵۱.
  • شاه طهماسب صفوی، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت‌های تفصیلی،به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۰.
  • شریعتی فوکلایی، حسن، حکومت شیعی آل کیا در گیلان، شیعه شناسی، قم، ۱۳۸۸ش.
  • شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۵.
  • غفاری قزوینی، قاضی احمد، تاریخ جهان آرا، تهران، حافظ، ۱۳۴۳.
  • مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده، تهران، اطلاعات،۱۳۶۴.
  • میرابوالقاسمی، محمدتقی، «وقفنامه سوهان»، فرهنگ ایران زمین، تهران، ۱۳۵۴، چاپ دوم.
  • نامه‌های خان احمد گیلانی، به کوشش فریدون نوزاد، تهران، بنیاد موقوفاتی دکتر محمود افشار، مؤسسه دلارنگ، ۱۳۷۳

پیوند به بیرون