وسائل الشیعة (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
وسائل الشیعة


نویسنده: شیخ حر عاملی (متوفای ۱۱۰۴ ق)
موضوع: فقه
سبک: روایی
زبان: عربی
ناشر: آل البیت
محل نشر: قم
سری: ۳۰ جلد

تَفْصیلُ وَسائلِ الشیعَة إلی تَحْصیلِ مَسائلِ الشَّریعَة معروف به وسائل الشیعه اثر شیخ حر عاملی و شامل احادیث فقهی منابع روایی شیعه مانند کتب اربعه و دیگر منابع حدیثی. در این اثر، ۳۶ هزار روایت با سند آن در موضوعات متعدد فقهی در باب‌های جداگانه آورده شده است. وسائل الشیعه به دلیل اهمیت و جایگاه آن، دارای شروح، معاجم، تلخیص و ترجمه‌هایی است.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: شیخ حر عاملی

محمد بن حسن بن علی بن محمد بن حسین معروف به شیخ حُرّ عاملی، از دانشمندان، محدثان و فقهای امامیه در قرن یازدهم هجری و صاحب تألیفات گرانقدر و صاحب اثر گرانبهای وسائل الشیعه است. شیخ حر به صاحب وسائل نیز شهرت دارد. وی در شهر مشهد درگذشت و آرامگاهش در حرم رضوی است.

معرفی کتاب

کتاب وسائل الشیعه مجموعه‌ای کامل و معتبر از روایات پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) درباره احکام شرعی و فقهی در ۵۰ بخش موضوعی گردآوری شده که پایان کتاب نیز در خاتمه مفصلی درباره مصادر، اسانید و رجال احادیث بحث شده است. این کتاب شامل ۳۶ هزار روایت است.

شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه را در طول ۲۰ سال گردآوری کرده و در سال ۱۰۸۲ق به اتمام رسانیده است. این کتاب دارای امتیازات و ویژگی‌هایی منحصر به فرد و مرجع همه مجتهدان و مراجع شیعی برای استنباط احکام شرعی است.

نام ۵۰ بخش موضوعیِ وسائل الشیعه: ۱. مقدمه عبادات، ۲. کتاب[۱] الطهارة، ۳. الصلاة، ۴. الزکاة، ۵. الخمس، ۶. الصیام، ۷. الاعتکاف، ۸. الحج، ۹. الجهاد، ۱۰. الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، ۱۱. التجارة، ۱۲. الرهن، ۱۳. الحجر، ۱۴. الضمان، ۱۵. الصلح، ۱۶. الشرکة، ۱۷. المضاربه، ۱۸. المزارعة و المساقاة، ۱۹. الودیعه، ۲۰. العاریه، ۲۱. الاجاره، ۲۲. الوکالة، ۲۳. الوقوف و الصدقات، ۲۴. السکنی و الحبیس، ۲۵. الهبات، ۲۶. السبق و الرمایه، ۲۷. الوصایا، ۲۸. النکاح، ۲۹. الطلاق، ۳۰. الخلع و المباراة، ۳۱. الظهار، ۳۲. الإیلاء و الکفارات، ۳۳. العتق، ۳۴. التدبیر و المکاتبه و الاستیلاد، ۳۵. الاقرار، ۳۶. الجعالة، ۳۷. الأیمان، ۳۸. النذر و العهد، ۳۹. الصید و الذبائح، ۴۰. الاطعمه و الاشربه، ۴۱. الغصب، ۴۲. الشفعه، ۴۳. احیاء الموات، ۴۴. اللُقطه، ۴۵. الفرائض و المواریث، ۴۶. القضاء، ۴۷. الشهادات، ۴۸. کتاب الحدود و التعزیرات، ۴۹. القصاص، ۵۰. الدیات.

انگیزه تألیف

مؤلف در مقدمه کتاب می‌گوید:

«مدت‌ها در این اندیشه بودم که از کتاب‌های معتمد نزد عالمان، احادیث شرعی و نصوص احکام فرعی را گردآوری کنم چنان که اینگونه کتاب‌ها علاوه بر دراز نویسی و تکرار شامل احادیثی هستند که به کار فقه و فقیهان نیاید. از این روی گردآوری روایات مربوطه به مسائل شرعی را آغاز کرده و از هیچ کوششی فروگذار نکردم و جز از کتب مورد اعتماد و مشهور روایت نیاوردم.»[۲]
تصویر کتاب وسائل الشیعة

ویژگی‌های کتاب

  1. نقل تمامی احادیث به همراه سند آنها.
  2. ذکر تمامی روایات یک مسأله در یک باب.
  3. توضیحات مولف در ذیل احادیث، به ویژه در جمع روایات متعارض.
  4. استنباط مؤلف از روایات و قراردادن عنوان ابواب.
  5. تقطیع احادیث مفصلی که متضمن چند حکم است.
  6. ارجاع هر باب به ابواب مناسب. این ارجاعات در چاپ‌های جدید توسط مصصحان و محققان با رقم و عدد در پاورقی‌ها مشخص شده است.
  7. آغازنمودن هر باب با روایات صحیح و معتبر و آوردن روایات مرسل یا ضعیف در پایان.
  8. فوائد ۱۲گانه معرفی مصادر و برخی مباحث علوم و رجال در پایان کتاب.[۳]

مقایسه با سایر جوامع حدیثی

جوامع مهم حدیثی شیعه مؤلف متوفای تعداد احادیث توضیحات
المحاسن احمد بن محمد برقی ۲۷۴ق حدود ۲۶۰۴ مجموعه روایاتی با موضوعات مختلف از قبیل فقه و اخلاق
کافی محمد بن یعقوب کلینی ۳۲۹ق حدود ۱۶۰۰۰ اقسام احادیث اعتقادی، اخلاقی، آداب و فقهی
کتاب من لایحضره الفقیه شیخ صدوق ۳۸۱ق حدود ۶۰۰۰ احادیث فقهی
تهذیب الاحکام شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۱۳۶۰۰ احادیث فقهی
الاستبصار فیما اختلف من الاخبار شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۵۵۰۰ احادیث فقهی
الوافی فیض کاشانی ۱۰۹۱ق حدود ۵۰۰۰۰ جامع اخبار کتب اربعه با حذف مکررات و شرح بعضی اخبار
وسائل الشیعه شیخ حر عاملی ۱۱۰۴ق ۳۵۸۵۰ احادیثِ فقهی موجود در کتب اربعه و بیش از هفتاد کتاب حدیثی دیگر
بحارالانوار علامه مجلسی ۱۱۱۰ق حدود ۸۵۰۰۰ جمع آوری اکثر روایات معصومین در موضوعات مختلف
مستدرک الوسائل میرزا حسین نوری ۱۳۲۰ق ۲۳۵۱۴ تکمیل احادیث فقهی وسائل الشیعه
سفینة البحار شیخ عباس قمی ۱۳۵۹ق ۱۰ جلد ارائه فهرستی موضوعی بر اساس الفبا برای کتاب بحار الانوار
مستدرک سفینة البحار شیخ علی نمازی ۱۴۰۵ق ۱۰ جلد تکمیل سفینة البحار
جامع احادیث شیعه آیت الله بروجردی ۱۳۸۰ق ۴۸۳۴۲ در بردارنده همه روایات فقهی شیعه در جای مناسب
میزان الحکمه محمدی ری شهری معاصر ۲۳۰۳۰ ۵۶۴ عنوان غیر فقهی
الحیات محمدرضا حکیمی معاصر ۱۲ جلد ۴۰ فصل در موضوعات مختلف فکری ـ عملی


سخنان بزرگان

سید حسن صدر می‌گوید: هرگاه فقیه و مجتهد متبحری در این کتاب نظر کند آن چه را می‌خواهد همانند مرواریدهایی که به نظم چیده شده می‌یابد. هیچ مطلب مشکل و معضلی نیست که به آن نپرداخته باشد و موجب حیرت علما گشته و مانند آیۀ قرآن در برابر دیگر سخنان مطرح شده است.

علامه امینی نیز می‌نویسد: در هیچ کتاب رجال و تراجمی نامی از شیخ حر عاملی برده نشده مگر آنکه جملات مدح و ستایش فراوانی درباره کتاب گران بهایش یعنی وسائل الشیعة آن را فرا گرفته است.[۴]

ترجمه وسائل الشیعة

کارهای پیرامون وسائل الشیعه

  1. «تحریر وسائل الشیعه و تحبیر مسائل الشریعه» نوشته شیخ حر عاملی.
  2. «تعلیقه‌ای بر وسائل الشیعه» نوشته شیخ حر عاملی.
  3. «هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة‌» نوشته شیخ حر عاملی.
  4. «شرح وسائل الشیعه» و «مجمع الاحکام» نوشته شیخ محمد مقابی بحرانی.
  5. «شرح وسائل الشیعه» نوشته محمد رضی قزوینی.
  6. «الاشارات و الدلائل الی ما تقدم او تأخر فی وسائل» نوشته شیخ عبدالصاحب جواهری معروف به صاحب جواهر.
  7. «شرح وسائل الشیعه» نوشته سید محمد علی موحد ابطحی.
  8. «شرح وسائل الشیعه» نوشته آیت الله خویی.
  9. «مستدرک الوسائل» نوشته علامه محدث نوری.
  10. «المعجم المفهرس لالفاظ وسائل الشیعه» ۱۰ جلدی، سید حسن طبیبی.
  11. «المعجم المفهرس لالفاظ احادیث وسائل الشیعه» ۷ جلدی، اشراف: علی رضا برازش.
  12. «مفتاح الوسائل» سید جواد مصطفوی. یک جلد آن به طبع رسیده و در بردارنده حرف الف می‌باشد.
  13. «تلخیص وسائل الشیعه» میرزا مهدی صادقی تبریزی. شش جلد از این مجموعه تا کنون به طبع رسیده.
  14. «ترجمه جهاد النفس وسائل الشیعه» علی صحت دفتر نشر فرهنگ اهل بیت، قم. این ترجمه به همراه متن روایات می‌باشد.[۵]

نسخه‌ها

  1. نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد. این نسخه، اولین نسخه وسائل الشیعه و به خط مؤلف کتاب نگاشته شده و تاریخ نگارش آن ربیع الاول سال ۱۰۷۲ق است.
  2. نسخه‌ای در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم. این نسخه، دومین نسخه وسائل الشیعه و به خط مؤلف بوده که تاریخ نگارش آن ۱۰۸۲ق است.
  3. نسخه‌ای دیگر در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد موجود است که تاریخ نگارش آن ۱۱۱۴ق هجری است. این نسخه از روی نسخۀ سوم مصنف نگاشته شده است و تصحیح و ملحقات آن نیز به خط مصنف بر آن موجود می‌باشد.[۶]

نشر و چاپ

این کتاب نخستین بار با تصحیح آیت الله شهید شیخ فضل الله نوری در ۶ جلد رحلی چاپ شد و سپس با تعلیقات عبدالرحیم ربانی شیرازی در سال ۱۴۰۳ق در ۲۰ جلد به چاپ رسید.[نیازمند منبع]

از چاپ‌های دیگر این کتاب می‌توان به چاپ انتشارات آل البیت لإحیاء التراث قم در سال ۱۴۱۴ق در ۳۰ جلد اشاره کرد.

پیوند به بیرون

پانویس

  1. کتاب در اینجا به معنای فصل یا بخش است که در عنوان همه بخش‌ها آمده اما ما برای اختصار در اینجا آن را حذف کرده‌ایم.
  2. مقدمه کتاب
  3. نرم افزار جامع فقه اهل بیت
  4. الغدیر، ج۱۱، ص۳۳۶
  5. کتابخانه دیجیتال نور.
  6. کتابخانه دیجیتال نور.

منابع

  • امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۳۹۷ق.
  • حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.