مقاله قابل قبول
پیوند کم
رده ناقص
بدون جعبه اطلاعات
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
نارسا
عدم جامعیت

کتب اربعه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
کتب اربعه

کتب اربعه یا اصول اربعه، چهار مجموعه کتاب حدیثی شیعه که بعد از قرآن کریم، منبع اصلی عقاید و احکام شیعیان است. این کتاب‌ها عبارتند از کافی، تهذیب، استبصار و من لایحضر مشهورند.

دیدگاه شیعه درباره کتب اربعه

شیعیان، کتب اربعه، یعنی کافی، تهذیب، استبصار و من لایحضر را از معتبرترین منابع حدیثی می‌دانند؛ هر چند عمل به همه روایاتی که در این کتا‌ب‌ها آمده را واجب نمی‌دانند. در شرح‌هایی که دانشمندان شیعه بر این کتاب‌ها نوشته‌اند، سندها و دلالت‌های روایات بررسی شده است و صحت یا ضعف آنها بیان شده است.[۱]

اعتبار کتب اربعه

فقهای شیعه، اعتبار کلی کتب اربعه را پذیرفته‌اند، تا اندازه‌ای که شیخ انصاری بعید ندانسته که باور به اعتبار این کتاب‌ها، از از ضروریات مذهب باشد.[۲] با این حال در میان عالمان شیعه، درباره قطعیت یا عدم قطعیت صدور و پس از آن درباره اعتبار و صحت تمام روایات اختلاف است. در این باره می‌توان به سه دیدگاه اشاره کرد:

  • قطعیت صدور و اعتبار تمام روایات: اخباریان تمام روایات کتب اربعه را معتبر دانسته و انتساب همه روایات این کتب را به معصومان قطعی می‌دانند.[۳] دیدگاه سید مرتضی به این نظر اخباریان نزدیک است. سید مرتضی اکثر اخبار را متواتر یا قطعی الصدور می‌داند.[۴]
  • صحت همه روایات و عدم قطعیت: برخی از فقها مانند فاضل تونی[۵]، ملا احمد نراقی[۶]، میرزا محمدحسین نایینی با آنکه عدم قطعیت همه روایات کتب اربعه را نپذیرفته‌اند اما به اعتبار روایات آن رأی داده‌اند. از نایینی نقل شده که خدشه سندی در روایات کافی تلاش نافرجام افراد ناتوان است. [۷]
  • ظنی بودن اکثر و حجیت موثوق السندها: رأی رایج فقیهان اصولی شیعه این است که غیر از اخبار معدود متواتر، دیگر اخبار کافی ظنی‌اند و تنها آن دسته که از نظر سند واجد شرایط اعتبارند، حجتند. اگرچه درباره شرایط اعتبار خبر اختلاف است.[۸]

الکافی

نوشتار اصلی: کافی

این کتاب به کافی مشهور است و شیخ ابوجعفر کلینی (م ۳۲۹ق) آن را در زمان غیبت صغری نوشته است. کافی شامل حدود ۱۶۰۰۰ حدیث و در سه بخش کلی اصول، فروع و روضه تدوین شده است.

کافی مشتمل بر سه قسمت اصول، فروع و روضه است:

اصول کافی احادیث عقیدتی را در بر دارد،

فروع کافی به روایاتی می‌پردازد که ناظر به احکام عملی و فقه است

روضه کافی احادیث متفرقه را دربردارد و بدون ترتیب خاصی، به موضوعات مختلف می‌پردازد.

من لایحضره الفقیه

نوشتار اصلی: من لایحضره الفقیه

این کتاب نوشته شیخ صدوق ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (م ۳۸۱ق) است و شامل حدود ۶۰۰۰ حدیث است که به مباحث فقهی و احکام عملی اختصاص دارد. شیخ صدوق در این کتاب، احادیثی را آورده که صحیح می‌دانسته و خود بر اساس آنها فتوا می‌داده است.[۹]

تهذیب الاَحکام

نوشتار اصلی: تهذیب الاحکام

کتاب تهذیب الاحکام نوشته شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (م ۴۶۰ق) است. این کتاب یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های روایی شیعه و سومین کتاب از کتب اربعه است و شامل مجموعه روایات فقهی و احکام شرعی است که از اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) روایت شده است.

شیخ طوسی این کتاب را در شرح و توضیح المقنعه اثر شیخ مفید و به دستور ایشان نگاشته است. شیخ در این کتاب فقط به بیان فروع و احکام شرعی، از بحث طهارت تا بحث دیات، پرداخته است. ترتیب عنوان‌های این کتاب، همانند کتاب المقنعه است.

تهذیب شامل ۳۹۳ باب و ۱۳۵۹۰ حدیث است. در آخر کتاب نیز مَشیِخه آمده است. منظور از مشیخه، سند شیخ طوسی به کتاب‌هایی است که از آنها روایت نقل کرده است.[۱۰]

الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار

این کتاب نیز نوشته شیخ طوسی (م ۴۶۰ق) است. شیخ این کتاب را بعد از کتاب تهذیب الاحکام و به تقاضای برخی از شاگردانش نوشته است.

شیخ در این کتاب فقط روایاتی را جمع کرده که در مباحث گوناگون فقهی وارد شده‌ و برخلاف آنها نیز روایاتی آمده است؛ بر این اساس، کتاب شامل همه مباحث فقهی نیست.

شیخ طوسی ابتدا روایاتی را آورده که معتبر و صحیح می‌داند و سپس به روایات مخالف اشاره کرده و پس از آن به جمع میان روایات و بررسی آنها پرداخته است.

باب‌بندی کتاب مثل سایر کتاب‌های فقهی، با کتاب طهارت شروع شده، با کتاب دیات تمام می‌شود (کتاب در اینجا به معنای فصل یا بخش است). این کتاب شامل ۵۵۱۱ روایت است.[۱۱]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. امینی، الغدیر، ج ۳، ص ۳۸۳-۳۸۴.
  2. مرتضی انصاری، فرائد الاصول، ج۱، ص ۲۳۹.
  3. استرآبادی،‌الفواید المدنیه، ص ۹۱،۱۰۵؛ حر عاملی، الوسائل، ج ۱۸،ص:۵۲، ۷۵؛ حسين الكركي، هداية الأبرار، ص ۱۷
  4. به نقل از حسن عاملی، معالم الاصول، ص ۱۵۷
  5. فاضل تونی، الوافیه فی الاصول، ص ۱۶۶
  6. ملااحمد نراقی، مناهج، ص ۱۶۶
  7. سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۸۷
  8. مرتضی انصاری، فرائد الاصول، ج۱، ص۲۳۹؛ سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۸۷-۹۷
  9. ر.ک: مدیرشانه‌چی، تاریخ حدیث، ص۱۳۰ـ۱۳۵.
  10. ر.ک: مدیرشانه‌چی، تاریخ حدیث، ص۱۳۸ـ۱۴۰.
  11. ر.ک: مدیرشانه‌چی، تاریخ حدیث، ص۱۴۸ـ۱۵۰.

منابع

  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، تحقیق: مرکز الغدیر للادراسات الاسلامیة، قم، ۱۴۱۶ق/۱۹۹۵م.
  • مدیرشانه‌چی، کاظم، تاریخ حدیث، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۷۷ش.

پیوند به بیرون

حدیث‌شناسی
حدیث متواتر متفق علیه مشهور عزیز غریب حدیث حسن
حدیث متصل حدیث صحیح حدیث منکر
حدیث مسند → از نظر سند حدیث از نظر متن حدیث متروک
خبر آحاد حدیث ضعیف حدیث مدرج
حدیث مقطوع حدیث مضطرب حدیث مدلس حدیث موقوف حدیث منقطع حدیث موضوع
جوامع مهم حدیثی شیعه مؤلف متوفای تعداد احادیث توضیحات
المحاسن احمد بن محمد برقی ۲۷۴ق حدود ۲۶۰۴ مجموعه روایاتی با موضوعات مختلف از قبیل فقه و اخلاق
کافی محمد بن یعقوب کلینی ۳۲۹ق حدود ۱۶۰۰۰ اقسام احادیث اعتقادی، اخلاقی، آداب و فقهی
کتاب من لایحضره الفقیه شیخ صدوق ۳۸۱ق حدود ۶۰۰۰ احادیث فقهی
تهذیب الاحکام شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۱۳۶۰۰ احادیث فقهی
الاستبصار فیما اختلف من الاخبار شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۵۵۰۰ احادیث فقهی
الوافی فیض کاشانی ۱۰۹۱ق حدود ۵۰۰۰۰ جامع اخبار کتب اربعه با حذف مکررات و شرح بعضی اخبار
وسائل الشیعه شیخ حر عاملی ۱۱۰۴ق ۳۵۸۵۰ احادیثِ فقهی موجود در کتب اربعه و بیش از هفتاد کتاب حدیثی دیگر
بحارالانوار علامه مجلسی ۱۱۱۰ق حدود ۸۵۰۰۰ جمع آوری اکثر روایات معصومین در موضوعات مختلف
مستدرک الوسائل میرزا حسین نوری ۱۳۲۰ق ۲۳۵۱۴ تکمیل احادیث فقهی وسائل الشیعه
سفینة البحار شیخ عباس قمی ۱۳۵۹ق ۱۰ جلد ارائه فهرستی موضوعی بر اساس الفبا برای کتاب بحار الانوار
مستدرک سفینة البحار شیخ علی نمازی ۱۴۰۵ق ۱۰ جلد تکمیل سفینة البحار
جامع احادیث شیعه آیت الله بروجردی ۱۳۸۰ق ۴۸۳۴۲ در بردارنده همه روایات فقهی شیعه در جای مناسب
میزان الحکمه محمدی ری شهری معاصر ۲۳۰۳۰ ۵۶۴ عنوان غیر فقهی
الحیات محمدرضا حکیمی معاصر ۱۲ جلد ۴۰ فصل در موضوعات مختلف فکری ـ عملی