آل اعین

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آلِ اَعْین، از خاندان‌های روایی بنام شیعی امامی از اواخر قرن اول تا قرن چهارم هجری هستند.

این خاندان، به ویژه زراره نقش بسزایی در گسترش و احیای معارف اهل بیت(ع) داشته‌اند، این خدمات به حدی است که امام صادق(ع) درباره زراره تعریف و تاییدهای زیادی دارد.

اَعْین ‎بن‎ سُنْسُن شیبانی، زُرارة ‎بن‎اعین، حُمْران بن اعین(ابوحمزه)، بُکَیر(ابوجهم) بن اعین و ابوغالب زراری از چهره‌های مشهور این خاندان هستند.


نسب

این خاندان که منسوب به «‌اعین‎ بن‎ سُنْسُن‌» است، از نظر زمانی طولانی‎ترین دوران خدمات علمی را در میان دیگر خاندان‌های شیعی دارا ست. افراد آل اعین، کوفی و غالباً در شهر کوفه ساکن بوده‎اند، هرچند بعدها شماری از آنان به نقاط دیگر رفته‎اند. اینان در کوفه محله‎ای خاص داشتند که در آنجا مسجدی بوده که امام جعفر صادق(ع) نیز در آن نماز خوانده است. این محلّه تا ۳۳۴ق/۹۴۶م وجود داشته و در این سال بر اثر هجوم قرمطیان به شیعیان امامی ویران گشته است. خاندان اعین نیز در این هجوم آسیب فراوان دیده‎اند.[۱]

گذشته تاریخی

افراد این خاندان از زمان امام سجاد(ع) (۳۸-۹۴ق/۶۵۸-۷۱۲م) به دوستی با خاندان پیامبر شناخته شده‎اند و برخی از اینان که محضر آن امام را درک کرده‎اند، به تبحّر در کلام، فقه، حدیث و دیگر شاخه‎های علمی آن روزگار نام آور گشته‎اند. پس از آن نوادگان خاندان اعین مصاحبت دیگر امامان را برگزیده و گروهی از آنان به مقامات بلند علمی و دینی نایل آمده‎اند. ابوغالب زراری، که خود از این خاندان است، آل اعین را حدود ۶۰ نفر دانسته و چنین شناسانده است: ما از خاندانی هستیم که خداوند بر آن منّت نهاد و به دین خود مشرّف ساخت و از آغاز تا زمانی که شیعه در بلاها و گرفتاری‌ها افتاد، ما را به مصاحبت اولیای خویش مختص فرمود.[۲]

نخستین شیعه آل اعین

آنچه مسلم است اینکه سُنسن، مسیحی و راهب بوده است و طبیعتاً پسرش اعین نیز مسیحی بوده و پس از اسارت اعین به دست مسلمین و رفتن به قبیله «‌بنی شیبان‌» وی به اسلام گرویده است. تستری اعین را سنی می‌داند و به تبع او فرزندانش هم سنی بوده و سپس جمعی از آنان شیعه شده‌اند.[۳]

امّا احتمالی دیگر هست و آن اینکه اعین از ابتدا شیعه و دوستدار امیرالمؤمنین(ع) بوده است ولی بعدها به واسطه فضای خفقان خلفا، مذهب خود را کتمان کرده بوده و بسیاری از فرزندانش هم پس از رسیدن به بلوغ و رشد فکری، حقیقت را دریافتند و در مسلک دوستداران و شیعیان علی بن ابی طالب(ع) درآمده‌اند. امّا اولین کسی که در این خاندان شیعه شده است، عبدالملک پسر اعین بود که توسط صالح بن میثم به مذهب شیعه رهنمون گشت، سپس برادرش حمران به دست ابوخالد کابلی به این مذهب درآمد.[۴][۵] البته طبق روایتی دیگر، نخستین فرزند اعین که پیرو آل البیت(ع) شد، ام الاسود، خواهر عبدالملک بود که در این استبصار، ابوخالد کابلی بسیار تأثیرگذار بوده است.[۶]

چهره‎های مشهور این خاندان

اَعْین‎بن‎سُنْسُن شیبانی

اعین یعنی گشاده چشم. پدر وی سنسن یا سنبس، راهبی مسیحی در یکی از شهرهای کشور روم بود. خود او را که به بردگی گرفتار شده بود، مردی از بنی شیبان کوفه در شهر حلب خریداری کرد و به کوفه آورد. او سپس مسلمان شد و پس از چندی حافظ قران گردید و در ادبیات مهارتی یافت و از نشر پرهیزگاری و پاکی اخلاقی نیز مقام بلندی کسب کرد. خواجه او را آزاد کرد، ولی از وی خواست عضویت بنب‎شیبان را بپذیرد، امّا او نپذیرفت، با اینهمه، او و خاندانش به «‌کوفی شیبانی‌» شهرت یافتند. برخی گفته‎اند که اعین ایرانی بوده و با علی‎ بن‎ ابی طالب(ع) دیدار کرده و بر دست او مسلمان گشته و پس از آن از یاران وی شده است[۷] ولی رجال شناسان عموماً چنین نظری را تأیید نمی‎کنند. آنچه قطعی به نظر می‌رسد این است که اعین و خاندان او، تا آنجا که افراد آن شناخته شده‎اند، جز تنی چند، شیعه بوده‎اند و بسیاری به دوستی و طرفداری از علی(ع) و دیگر امامان شهره‎اند.

زُرارة ‎بن‎اعین شَیبانی: (د ۱۵۰ق/۷۶۷م)

نوشتار اصلی: زرارة بن اعین

شاگرد امام باقر(ع) و امام صادق(ع)

زراره، محدّث، فقیه، متکلّم، ادیب و نویسنده امامی، بوده است. او از مشهورترین راویان شیعی و از برجسته‎ترین شاگردان امام صادق(ع) است، با این همه، احوال زندگی او چندان روشن نیست. او در علم کلام، جدل و استدلال بسیار توانا بود و غالباً در مقام بحث بر مخالفان خود چیره می‎شد؛ از این‎رو بسیار مورد توجه امام صادق(ع) و شیعیان بود. او از شاگردان امام باقر(ع) (۵۷-۱۱۴ق/۶۷۶-۷۳۲م) بوده و از او روایات بسیاری نقل کرده است. برخی از رجال شناسان زراره را غیر موثّق دانسته‎اند و برخی روایات نیز در نکوهش وی وارد شده است که به قولی تعداد آنها به ۲۰ می‎رسد[۸] اما باتوجه به جایگاه روشن و مهم زراره نزد امام پنجم و ششم و روایات بسیاری که از سوی آن دو امام و امامان در مدح و تأیید او وارد شده است و حتی او را راستگوترین فرد زمانش دانسته‎اند[۹]، تردیدی در ایمان، دانش، اخلاص، امانت و فقاهت وی باقی نمی‎ماند.

نقش زراره در گسترش معارف اهل بیت(ع)

نقش زراره در گسترش و احیای معارف اهل بیت(ع) تا آنجاست که امام صادق(ع) گفت: خدا زراره را بیامرزد، که اگر او و مانند او نبودند، سخنان پدرم از میان رفته بود.[۱۰]

در حدیث دیگر، امام صادق(ع) آشکارا او را از بهشتیان دانسته است.[۱۱] باز از آن امام روایت شده است که گفت: ۴ تن نزد من محبوب ترند: بُرَید بن‎ معاویة بَجَلی، محمد بن مسلم، ابوبصیر و زراره.[۱۲]

وثاقت زراره

رجال شناسان عموماً روایات ذمّ زراره را ضعیف و یا ناشی از شرایط خاص سیاسی و تقیه دانسته‎اند[۱۳] مسأله دیگری که نزد محققان شیعی مورد گفت و گوست، انکار یا تردید او در امر امامت موسی‎ بن‎ جعفر(ع) (۱۲۸-۱۸۳ق/۷۴۵-۷۹۹م) است[۱۴] هرچند این نسبت کاملاً محرز نیست، امّا اگر چنین تردیدی نیز در زراره پیدا شده باشد، باتوجه به تأییدات امامان و شیعیان بعدی از زراره، جای شک باقی نمی‎ماند که سرانجام او به امامت امام موسی(ع) گردن نهاده است.

آثار

گفته‎اند که زراره دارای تألیفاتی است، اما جز یک کتاب با عنوان الاستطاعه والجبر والعهود[۱۵] از او یاد نشده است. ابن‎بابویه قمی (۳۲۹ق/۹۴۱م) گوید که آن کتاب را دیده است.[۱۶] برخی ادعا کرده‎اند که زراره ۹۰ سال زیسته است.[۱۷] این احتمال دور نمی‎نماید، زیرا برخی او را از اصحاب امام علی‎بن‎حسین(ع) نیز دانسته‎اند.[۱۸]

فرزندان

زراره ۷ فرزند داشت با نام های: رومی، یحیی، عبدالله، حسن، حسین، محمد و عُبید که از راویان شیعی و غالباً از شاگردان امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) بوده‎اند و از آنان روایت کرده‎اند. در این میان عبید از اعتبار و شهرت بیشتری برخوردار است؛ چنانکه او را «‌موثَّق‌» شمرده‎اند. او در کوفه می‎زیست و از چنان اعتباری برخوردار بود که شیعیان کوفه او را به هنگام نیاز برای ملاقات با امام صادق(ع) و پرسش از آن حضرت به مدینه می‎فرستادند.[۱۹]

حُمْران (ابوحمزه) ‎بن‎اعین

نوشتار اصلی: حمران بن اعین

حمران، فقیه، محدّث، نحوی، ادیب و لغت دان، بوده است. او از شاگردان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بوده و از آن دو روایات بسیاری نقل کرده است و افراد بسیاری از او روایت کرده‎اند. هرچند برخی از رجال شناسان اهل سنّت، به دلیل شیعی بودن حمران، وثاقت او را تأیید نکرده‎اند، اما رجال شناسان شیعی عموماً او را موثّق و مورد اعتماد دانسته‎اند و حتی برخی او را از زراره نیز موثق‎تر دانسته‎اند[۲۰] حمران علم نحو را از ابوالاسود دُؤلی آموخته است. هرچند تاریخ مرگ او دانسته نیست، اما قطعی است که او پیش از امام صادق(ع) درگذشته است[۲۱] حمران دارای فرزندانی بوده است با نام های: عقبه، حمزه و محمد. اینان از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و از راویان موثق بوده‎اند و از آن دو روایات بسیار نقل کرده‎اند.

بُکَیر (ابوجَهْم) ‎بن ‎اعین

نوشتار اصلی: بکیر بن اعین

او از راویان موثَّق و از یاران امام پنجم و امام ششم شیعیان به شمار آمده و روایات بسیاری از آن دو نقل کرده است، اما به رغم شهرت بسیارش، چیزی بیش از این از احوال او دانسته نیست. بکیر پیش از وفات امام صادق(ع) درگذشته است. وی ۶ پسر داشته که عبارتند از عمر، جهم، زید، عبدالله، عبدالحمید و عبدالاعلی. افراد یاد شده از عالمان و محدثان و از اصحاب امام صادق(ع) به شمار آمده‎اند. عبدالله، با اینکه از فقیهان صاحب نظر دانسته شده، فطحی مذهب به شمار آمده است.[۲۲]

ابوغالب زراری

نوشتار اصلی: ابوغالب زراری

احمدبن‎محمد، معروف به ابوغالب زراری (۲۸۵-۳۶۸ق/۸۹۸-۹۷۸م)، فقیه، محدّث، متکلم، ادیب و شاعر. او از عالمان و محدّثان بنام آل اعین و آخرین فرد مشهورِ این خاندان است. او در ۱۱ سالگی حدیث را فرا گرفت.

ابوغالب در ۳۵۶ق/۹۶۷م رسالة فی ‎آل اعین را نوشت و در آن احوال خاندانش را، از آغاز تا انجام، به ایجاز و با ذکر مشایخ روایی و طرق روایات خود گرد آورد و آن را به نوه‎اش محمدبن‎عبدالله اهدا کرد.

او از نسل بکیر بن‎ اعین بوده، از این‎رو نیاکان او به بکیری شهرت داشته‎اند، اما از روزگار امام هادی(ع) (۲۱۲-۲۵۴ق/۸۲۹-۸۶۸م) به «‌زراری‌» شهرت یافته‎اند. این شهرت، چنانکه خود او گفته، از زمان جدش سلیمان‎بن‎حسن پدید آمده است. دلیل این تغییر عنوان را دو چیز دانسته‎اند: یکی اینکه مادر حسن ‎بن‎ جهم ‎بن‎ بکیر، نیای بزرگ ابوغالب، دختر عبید بن‎ زراره بوده است.

پانویس

  1. ابوغالب زراری، مقدمه مصحح، ص«‌د ».
  2. صص۱۲، ۱۸.
  3. تستری، قاموس الرجال، ج۲، ص۱۷۲.
  4. محدث قمی، الکنی والالقاب، ج۱، ص۱۳۱.
  5. ابوغالب زراری، رسالة ابی غالب زراری، ص۱۳۵.
  6. ابوغالب زراری، رسالةابی غالب زراری، ص۱۳۰.
  7. امین، ج۲، ص۱۰۱.
  8. بهبهانی، ص۱۴۲.
  9. طوسی، ص۱۴۱.
  10. ابوغالب زراری، مقدمه مصحح، ص«‌د ».
  11. موسوی اصفهانی، ج۱، ص۳۰۵.
  12. طوسی، ص۱۴۲.
  13. طوسی، ص۱۴۲.
  14. امین، ج۷، ص۵۳.
  15. طوسی، ص۱۴۳.
  16. نامه دانشوران، ج۹، ص۸۳.
  17. نامه دانشوران، ج۹، ص۸۹.
  18. ابوغالب، زراری، ص۳.
  19. ابوغالب، زراری، ص۵.
  20. امین، ج۶، ص۲۳۴.
  21. ابوغالب زراری، ص۴.
  22. ابوغالب، زراری، ص۴، ۶.

منابع

  • ابطحی، محمدعلی، تهذیب‎المقال، نجف، مطبعه‎الآداب، ۱۳۹۰ق.
  • ابن‎ندیم، محمدابن‎اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۹۸ق.
  • ابوغالب زراری، احمد، رساله‎فی‎آل اعین، به کوشش محمدعلی موسوی ابطحی، اصفهان، ۱۳۹۹ق.
  • ابی غالب الزراری، رساله ابی غالب الزراری و تکملها لابی عبدالله الغضائری، تحقیق سید محمدرضا حسینی، مرکز البحوث والتحقیقات الاسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
  • اردبیلی، محمدبن‎علی، جامع‎الرواه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
  • افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض‎العلماء، به کوشش احمد حسینی و محمود مرعشی، قم، مطبعه‎الخیام، ۱۴۰۱ق.
  • امین، محسن، اعیان‎الشیعه، بیرون، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.
  • بحرالعلوم محمدمهدی، رجال، تهران، مکتبة الصادق، ۱۳۶۳ش.
  • بهبهانی، محمدباقر، تعلیقات علی‎منهج‎المقال، ۱۳۰۶ق.
  • تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، تحقیق مؤسسه نشر اسلامی، چاپ ۲، ۱۴۱۰هجری.
  • حلی، حسن‎بن‎علی، کتاب‎الرجال، به کوشش جلال‎الدین محدث، دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
  • خویی، ابوالقاسم، معجم رجال‎الحدیث، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • طوسی، محمدبن‎حسن، الفهرست، به کوشش محمود رامیار، دانشگاه مشهد، ۱۳۵۱ش.
  • قمی، عباس، فوائدالرضویه، تهران، ۱۳۲۷ش.
  • قمی، عباس، الکلنی والالقاب، مطبعة الحیدریه، نجف ۱۳۸۹ هجری.
  • موسوی اصفهانی، آقا حسین، ثقات‎الرواه، نجف مطبعه‎الاداب، ۱۳۸۷ق.
  • نامة دانشوران، قم، دارالفکر.

پیوند به بیرون