مقاله قابل قبول
پیوند کم
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
نارسا
نیازمند خلاصه‌سازی

پاکستان

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جمهوری اسلامی پاکستان
موقعیت پاکستان.png
اطلاعات عمومی
دین رسمی اسلام
جمعیت کل ۱۹۶,۱۷۴,۳۸۰ نفر (۲۰۱۴م)
مساحت ۷۹۶,۰۹۵ کیلومتر
حکومت جمهوری پارلمانی فدرال
واحد پول روپیه
پایتخت اسلام‌آباد
شهرهای مهم کراچی
ادیان(درصد) اسلام (۹۶ درصد)، سایر (۴ درصد)
زبان رسمی اردو، انگلیسی
اسلام
جمعیت مسلمانان ۱۸۸.۰۰۰.۰۰۰ نفر
آمار شیعیان
جمعیت ۳۷.۲۷۰.۰۰۰
درصد به جمعیت کشور ۱۹ درصد
درصد به جمعیت مسلمانان ۲۰ درصد
تاریخ تشیع
احزاب و گروه‌های شیعی
احزاب تحریک جعفریه
فرق امامیه، بهره، خوجه‌های اثناعشری
مراکز شیعی
مراکز علمی سازمان وفاق المدارس شیعه
مؤسسات اجتماعی سازمان دانشجویان امامیه پاکستان، تنظیم المکاتب
مناطق شیعه‌نشین بلوچستان، سند، پنجاب، بلتستان
شخصیت‌های شیعی
مذهبی آیت الله حافظ بشیر حسین،‌
سیاسی محمدعلی جناح، ذوالفقار علی بوتو



جمهوری اسلامی پاکستان، کشوری است مسلمان در جنوب آسیا که در سال ۱۹۴۷ میلادی، در پی استقلال طلبی مسلمانان و جدایی از کشور هند تشکیل شد. مردم این کشور از اقوام متعددی تشکیل شده‌اند و دین اسلام تنها عامل وحدت بخش در این کشور محسوب می‌شود.

شیعیان در کشور پاکستان، اقلیتی چشمگیر و فعال‌اند که حدود ۲۰ درصد از کل جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند. شیعیان در سراسر این سرزمین پراکنده‌اند و بسیاری از شهرها و روستاهای ایالات پاکستان دارای جمعیت شیعه است. با توجه به رویکرد غیر فرقه‌ای حکومت پاکستان، محدودیتی برای فعالیت شیعیان در سیاست وجود نداشته و بسیاری از سیاستمداران و سران نظامی این کشور از شیعیان بوده‌اند. علاوه بر این، فعالیت‌ سیاسی شیعیان در قالب سازمان‌های شیعی با هویت مذهبی نیز جریان داشته است. حوزه‌های علمیه و نهادهای آموزشی و دینی شیعی، آموزش شیعیان را بر عهده دارند. در دهه‌های اخیر خشونت‌های فرقه‌ای علیه شیعیان به کشتار و آزار آنان در پاکستان منجر شده است.

جغرافیای طبیعی و انسانی

مساحت پاکستان ۷۹۶,۰۹۵ کیلومتر مربع است و دارای ۶,۷۷۴ کیلومتر مرز سیاسی است و از مغرب با ایران و افغانستان، از شمال شرقی با چین و از مشرق با هند هم‌مرز است و از جنوب به اقیانوس هند راه دارد.

جمعیت پاکستان بر اساس سرشماری سال ۲۰۱۱-۲۰۱۲ میلادی در این کشور ۱۸۰/۷ میلیون تن بوده است[۱] و در سال ۲۰۱۴ میلادی، ۱۹۶,۱۷۴,۳۸۰ تن برآورد شده است[۲] و‌ از نظر جمعیت هفتمین کشور دنیا است. گروه‌های عمده قومی پاکستان عبارتند از پنجابی، سندی، پشتون،‌ بلوچی و مهاجر. زبان رسمی این کشور اردو است و انگلیسی کاربرد زیادی دارد. زبان‌های پنجابی، سندی، ساراکی، پشتو، بلوچی، هندکو و براهویی رایج‌ترین زبان‌های این کشوراند.

تاریخ سیاسی

نقشه سیاسی پاکستان

استقلال از هند

کشور پاکستان در سال ۱۹۴۷م./۱۳۲۷ش. با جدایی از هند موجودیت مستقلی یافت. استقلال پاکستان ریشه در مبارزات مسلمانان هند از دوران قیام سید احمد خان در سال ۱۸۵۷م./ ۱۲۷۴ش. داشت. مبارزات مسلمانان هند هنگامی گسترش بیشتری یافت که ملی‌گرایی هندی در اواخر سده هجدهم و اوایل سده نوزدهم با حمایت بریتانیا که مسلمانان را عامل اصلی شورش‌های آزادی‌خواهانه هندیان می‌دانست، شدت بیشتر یافت. در سال ۱۹۰۶م. حزب «مسلم لیگ سراسر هند» برای پی‌گیری خواسته‌های مسلمانان تشکیل شد و با برآورده نشدن این خواسته‌ها طرح استقلال مسلمانان از سوی این حزب مطرح شد. استقلال‌خواهی مسلمانان با ریاست محمد علی جناح بر مسلم لیگ وارد مرحله تازه‌ای شد، مرحله‌ای که به استقلال این کشور در سال ۱۹۴۷ میلادی انجامید. در این زمان پاکستان به صورت یکی از اعضای جامعه مشترک المنافع بریتانیا باقی ماند. در پی جدایی پاکستان و درگیری‌های شدید هندو‌ها و مسلمانان، حدود هشت میلیون مسلمان از هند به پاکستان مهاجرت کردند.[۳]

نخستین قانون اساسی این کشور در سال ۱۹۵۶ نگاشته شد. بعد از این تاریخ نیز قانون اساسی این کشور چند بار دستخوش تغییر شد.[۴] با تصویب قانون اساسی پاکستان ریاست عالیه انگلستان بر دولت لغو و نظام مستقل جمهوری تصویب شد.[۵]

اختلافات مرزی

در سال ۱۹۷۱م./۱۳۵۰ش. ایالت بنگال با عنوان بنگلادش از پاکستان جدا شد. کشمیر نیز به منطقه‌ مورد اختلاف هند و پاکستان تبدیل شد. ماجرای جدایی کشمیر از این قرار بود که "هری سنگ" حکمران کشمیر دو ماه پس از تقسیم هند و پاکستان سند الحاق کشمیر به هند را در ۲۶ اکتوبر ۱۹۴۷ امضاء کرد. این در حالی بود که اکثریت مردم این منطقه مسلمان بودند. او این سند را توسط وزیرخارجه حکومت هند به "مونت باتن" تسلیم نمود. وی در این سند از حکومت هند تقاضای کمک نظامی کرد. پس از آن نیروهای نظامی هند وارد کشمیر شدند و نخستین جنگ میان پاکستان و هند در نخستین سال تشکیل کشور پاکستان بر سر کشمیر به وقوع پیوست. از آن پس کشمیر میان هند و پاکستان تقسیم شد. در حالیکه سرزمین کشمیر ۲۲۲ هزار کیلومتر مربع مساحت دارد بیشتر از دو سوم مساحت آن با نام ایالت جمو و کشمیر، تحت سلطه هندوستان قرار گرفت و یک سوم آن بنام کشمیر آزاد با مساحت ۸۳۷۱۶ کیلو متر مربع تحت سلطه و حاکمیت پاکستان در آمد. [۶]

نظام سیاسی و احزاب

پاکستان دارای نظام جمهوری فدرالی است که متشکل از چهار ایالت، منطقه مرکزی اسلام‌آباد و مناطق قبیله‌ای خود مختار تحت نظارت و اداره دولت فدرال است. هر ایالت دارای مجلس ایالتی است که اعضای آن از سوی مردم انتخاب می‌شوند. پس از برگزاری انتخابات، حزب برنده مجلس کابینه ایالتی را تشکیل می‌دهند. قوه قانونگذاری پاکستان متشکل از دو مجلس سنا و ملی است که اعضای مجلس ملی را مردم با انتخابات برای پنج سال تعیین می‌کنند.

طبق آخرین قانون اساسی پاکستان، رئیس جمهور بر اساس آراء مستقیم مردم انتخاب نمی شود. نمایندگان مجلس ایالتی در چهار ایالت پنجاب، سرحد، بلوچستان و سند همراه با نمایندگان مجالس شورای ملی و سنا در اجلاس مشترک رئیس جمهور را برای یک دوره پنج ساله انتخاب می‌کنند. رئیس جمهور نخست وزیر را از میان اعضای مجلس ملی انتخاب می کند. نخست وزیر به عنوان رئیس قوای اجرایی در دولت صلاحیت و اختیاراتی به مراتب بیشتر از رئیس جمهور دارد.[۷]

از زمان استقلال پاکستان تاکنون، سیاست و حکومت توسط ارتش و احزاب سیاسی رهبری شده است. هر چند احزاب سیاسی در دوره‌های مختلف انتخابات و حکومت نقش و سهم عمده‌ای در سیاست و حکومت پاکستان بازی کرده‌اند، نقش ارتش در جهت‌دهی سیاست و حکومت در پاکستان همواره تعین کننده و سرنوشت ساز است.

مهم‌ترین احزاب سیاسی

قدیمی ترین حزب سیاسی در پاکستان حزب مسلم لیگ است که در سال ۱۹۱۶م. در زمان حضور و سلطه استعمار بریتانیا بوجود آمد و در مبارزات استقلال طلبی به رهبری محمدعلی جناح نقش عمده‌ای داشت.

دومین حزب مهم در پاکستان حزب مردم است که ذوالفقار علی بوتو آن را در سال ۱۹۶۷م. تأسیس کرد. رهبری حزب مذکور پس از اعدام بنیانگذار آن توسط ژنرال ضیاءالحق به دخترش بی نظیر بوتو رسید.

پس از دو حزب فوق الذکر، احزاب اسلامی و مذهبی در پاکستان از گروه‌های مهم سیاسی شمرده می شوند که دو حزب جماعت اسلامی و جمعیت العلمای اسلامی از همه مهمتر و مشهورتراند. جماعت اسلامی پاکستان در۱۹۴۱م. توسط ابوالاعلی مودودی تأسیس شد. مودودی از تئوری پردازان نهضت اسلامی در شبه قاره هند بود که افکار وی در ایجاد حکومت و نظام اسلامی باافکار و دیدگاه‌های اخوان‌المسلمین مصر شباهت داشت.

جمعیت العلمای اسلام نخست درسال ۱۹۴۵م. توسط مولانا شبیر احمد عثمانی به منظور حمایت از تشکیل کشور مستقل برای مسلمانان شبه قاره هند تأسیس شد.این گروه دارای تفکرات دیوبندی است که از زمان تشکیل خود تا کنون مانند حزب مسلم لیگ دچار انشعاب گردید و از آن، احزاب کوچک دیگر با رهبری‌های جداگانه بوجود آمدند. [۸]

ادیان در پاکستان

ادیان در پاکستان
دین نسبت
اسلام
  
۹۶٪
دیگر ادیان
  
۴٪

اساس تشکیل کشور پاکستان، دین اسلام بوده است. این دین محور اصلی وحدت و تنها عامل همبستگی ملی این کشور است که از نظر قومی و جمعیتی بسیار متنوع و ساختاری موزائیک‌‌وار دارد.[۹]

اهمیت دین اسلام در ساختار حکومتی این کشور نیز بازتاب یافته و نظام سیاسی آن در قانون اساسی که به سال ۱۹۷۳ میلادی به تصویت رسید، جمهوری اسلامی معرفی شده و برای تطبیق قوانین موضوعه با شریعت اسلامی، شورایی با نام «شورای عقاید و احکام اسلامی» تشکیل شد.[۱۰] با این حال بیشتر اقلیت‌های دینی در این کشور در مجلس شورای ملی پاکستان نماینده دارند و می‌توانند آزادانه آیین‌های دینی خود را اجرا کنند.[۱۱] ۹۶٪ از جمعیت پاکستان مسلمان هستند (۷۷٪ سنی و ۱۹٪ شیعه). به علاوه ۱٫۸۵٪ هندو، ۱٫۶٪ مسیحی و ۰٫۰۴٪ سیک نیز در کشور می‌زیند. اقلیتهای دیگری مانند پارسی (که بازماندگان زرتشتیان‌اند)،احمدی و بودایی و قادیانی در پاکستان وجود دارند.[۱۲]

مذهب بیشتر مسلمانان این کشور سنی و پیرو مذهب حنفی‌اند و از نظر فکری به سه دسته تقسیم می‌شوند:

  • بریلویه: بزرگترین فرقه سنی مذهب در این کشور بریلوی‌ها هستند.این فرقه منسوب به «امام احمد رضاخان بریلوی» (۱۹۳۱-۱۸۷۶) است. بریلویه خود را در فقه حنفی و در مذهب کلامی پیرو ماتریدی دانسته‌اند. بریلویان در عین حال به تصوف نزدیک‌اند.[۱۳]
  • فرقه دیوبندی:‌ دیگر فرقه پاکستانی است که نامش منسوب به مدرسه “دار العلوم دیوبند» واقع در روستای دیوبند است. بزرگان مدرسه دارالعلوم دیوبند، در اعتقادات ماتریدی مذهب و در فقه حنفی مذهب اند و اگرچه تمام سلاسل صوفیه و طرق آنها را قبول دارند، ولی طریقه چشتیه را طریقه خود قرار داده‌اند. این گروه در زمره سلفیه به شمار می‌آیند.[۱۴]
  • اهل حدیث: فرقه دیگری که شباهت‌های زیادی با دیوبندی‌ها دارند، اهل حدیث‌اند که گرایش به وهابیت دارند و مانند آنان تفسیری سخت‌گیرانه از توحید ارائه می‌دهند.

سابقه تشیع در جغرافیای تاریخی پاکستان

حوزه تمدنی رودخانه سند که بخش عمده ای از آن بر پاکستان امروزین منطبق است، در سده های بعد از ورود اسلام، سکونتگاه برخی گروه های شیعی بوده است.

زیدیه در سند: در دوره خلافت اموی و عباسی سند و مناطق دیگر شبه قاره هند شاهد حضور گروه‌های مخالف خلافت از جمله شیعیان بود. از جمله درباره حضور برخی از گروه های شیعه زیدی در سند، گزارش هایی در منابع تاریخی نقل شده است. یکی از همسران امام علی(ع) کنیزی سندی بود که محمد بن حنفیه فرزند اوست. برخی از منابع این موضوع را یکی از دلایل گسترش زیدیه در سند دانسته اند.[۱۵] عبدالله اشتر فرزند محمد نفس زکیه در زمان منصور عباسی به سند آمد تا مقدمات قیام علیه عباسیان را در این شهر فراهم آورد. حاکم این منطقه در آن زمان، عمرو بن حفص بود که از عبدالله اشتر حمایت کرد و عبدالله را در قلمرو یک راجه هندی پناه داد. عبدالله اشتر در سال ۱۵۱ به دست سپاهیانی که از سوی منصور عباسی ارسال شده بودند، کشته شد.[۱۶]



Circle frame.svg

پراکندگی ادیان و مذاهب در پاکستان      سنی (۷۷٪)     شیعه (۱۹٪)     هندو (۱/۸۵٪)     مسیحی (۱/۶٪)     سیک (۰/۰۴٪)     دیگر (۳٫۸۲۱۵۶۸۶۲۷۴۵۱٪)

اسماعیلیه در سند: اسماعیلیان و خلفای فاطمی نیز به تبلیغ آیین خود در نقاط دور از دسترس خلفای عباسی مانند سند اهمیت زیادی می‌دادند. از سوی دیگر منابع اقتصادی این منطقه از عوامل توجه اسماعیلیان به سند بود.[۱۷] از نخستین داعیان اسماعیلی که به تبلیغ آیین اسماعیلی در سند توجه کرد، ابو القاسم بن حوشب معروف به منصور الیمن بود که برادر زاده خود هیثم را به سند فرستاد.[۱۸]

مولتان از جمله شهرهایی بود که شاهد حضور عقاید اسماعیلیه بود. منابع اسماعیلی از فعالیت یکی از داعیان فاطمی در این شهر در سال های ۳۳۰ تا ۳۴۸ق. خبر داده اند که توانست حاکم مولتان را به عقیده اسماعیلی درآورد.العزیز خلیفه فاطمی مصر، در سال ۳۷۳ق. در مخالفت باعقاید تبلیغ شده از سوی این داعی که معتقد به توفق امامت بعد از محمد بن اسماعیل بود، سپاهیانی به این شهر فرستاد و مولتان به تصرف فردی به نام جلم بن شیبان در آمد که برای خلیفه فاطمی خطبه می‌خواند و سکه می‌زد.[۱۹] حاکمان اسماعیلی مولتان به دست محمود غزنوی شکست خوردند و با اینکه در زمان محمود نشانه‌های تشیع در از این منطقه رخت بربست، عقاید اسماعیلی در قالب جذب در گرایش‌های صوفیانه به حیات خود ادامه داد.[۲۰]

حکومت دیگری در شهر منصوره(واقع در ایالت سند) وجود داشت که بر اساس گزارش‌های تاریخی در سال ۴۱۶ شهری شیعی بوده است. و با اینکه در زمان محمود تصرف شد، در زمان مسعود غزنوی بار دیگر شاهد قدرت یافتن اسماعیلیه بود.[۲۱]

تشیع در کشمیر: از جمله مناطقی که سابقه تاریخی زیادی در تشیع دارد، کشمیر است. سابقه ورود تشیع به کشمیر را معمولا به مهاجرت میر سید علی همدانی همراه با تعداد زیادی از سادات ایرانی به این منطقه در سال ۷۷۴ق. باز می گردانند. با ورود میر سید علی، اسلام در سرزمین کشمیر منتشر شد؛ به دلیل نقش تاریخی او در گسترش اسلام در این منطقه مردم پاکستان او را شاه همدان می خوانند. با اینکه برخی درباره تشیع وی تردید کرده اند، بیشتر محققان وی را از شیعیان برشمرده و کتاب های باقی مانده از وی را شاهدی بر تشیع وی دانسته‌اند.[۲۲] بعد از وی میر سید شمس الدین عراقی از سادات موسوی را از جمله مروجان تشیع در کشمیر دانسته اند.[۲۳] در بخشی از سال های سده دهم هجری حکومت چک ها (۹۶۲-۹۹۴ق.) که شیعه بودند بر این منطقه سلطه داشتند و در زمان حکومت آنان تشیع در کشمیر از رونق زیادی برخوردار بود.[۲۴]

تصوف و گرایش‌های شیعی: از مهم‌ترین بستر‌های رشد عقاید و گرایش‌های شیعی در پاکستان، تصوف بوده است. با اینکه بیشتر فرق صوفیه در این منطقه مذهب اهل سنت داشتند، علاقه به امام علی(ع) و خاندان اهل بیت(ع) بخشی جدایی ناپذیر از اندیشه و تعالیم آنان بود.

شیعیان پاکستان

شیعیان در کشور پاکستان، اقلیتی بزرگ و تاثیر‌گزار‌اند. تعداد دقیق جمعیت شیعیان در پاکستان دانسته نیست و آمار دقیقی از جمعیت آنان وجود ندارد؛ مهم‌ترین دلیل این موضوع نادیده‌گرفتن مذهب در سرشماری‌های پاکستان است که خود ناشی از سیاست دولت پاکستان در عدم توجه به تفاوت فرقه‌ای با هدف حفظ وحدت دینی است.[۲۵]

بر این اساس آنچه به عنوان آمار شیعیان این کشور در منابع مختلف ذکر شده بیشتر بر پایه تخمین و گمانه‌زنی است. از همین رو است که منابع مختلف، نسبت شیعیان پاکستان به کل جمعیت این کشور را متفاوت و از ۲/۵ تا ۲۵ درصد ذکر کرده‌اند؛ [۲۶] آنچه از میان آمارهای مختلف صحیح‌تر به دست می‌آید رقم تقریبی ۲۰ درصد است.[۲۷]

مذاهب و گرایش‌های فکری

مهم‌ترین و پرجمعیت‌ترین گروه شیعیان پاکستان فرقه اثناعشری‌ و پیروان فقه جعفری‌اند که یکی از مذاهب رسمی در پاکستان شناخته می‌شود. دیگر فرق شیعه که در پاکستان پیروانی دارند از این قرارند[۲۸]:

  • بهره که اسماعیلیه مستعلیه هستند. بهره‌ها بیشتر در شهر کراچی و حیدرآباد زندگی می‌کنند.
  • خوجه های اثناعشری، پس از جدایی پاکستان و هند در 1947، شماری از خوجه های اثناعشری به همراه دیگر مسلمانان، هند را به مقصد پاکستان ترک کردند. آنان از همان آغاز در کراچی سپس حیدرآباد ساکن شدند و بعدها در شهرهای دیگر این کشور نیز اقامت گزیدند. در اوایل دهه 1960 نیز شمار کمی از خوجه های مقیم افریقا به پاکستان مهاجرت کردند. پس از استقلال زنگبار نیز شماری از خوجه های این سرزمین به پاکستان سفر کردند و در کراچی اقامت گزیدند. در پی جنگ هند و پاکستان در 1971 شماری از خوجه های این کشور به شرق آفریقا بازگشتند اما سال بعد و پس از اخراج آسیایی ها از اوگاندا، شمار زیادی از خوجه های اثناعشری به کراچی مهاجرت کردند. جمعیت خوجه های اثناعشری پاکستان حدود 42،000 تن است که بیشتر آنان در کراچی زندگی می کنند. این گروه سازمانی به نام«جماعت خوجه پیرهای اثنا عشری کراچی» دارند.[۲۹]
  • آغاخانی این گروه نیز از اسماعیلیان نزاری هستند که منسوب به آغا خان اول(۱۸۰۰-۱۸۸۱م.) هستند. آغاخانیه پاکستان بیشتر در کراچی، حیدرآباد، ملتان، گلگت و هنزه ساکن اند.
  • نوربخشیه منسوب به محمد نوربخش از علمای شیعیه صوفی مسلک زمان خود بود که در بلتستان رهبری شیعیان را بر عهده داشت.
  • ذکری که به وسیله سید محمد جونپوری (۸۴۷-۹۱۰ق.) که ادعای مهدویت می‌کرد، بنیان گذارده شد. ذکری‌های پاکستان در ایالت بلوچستان در نواحی کیچ مکران، لسبیله، گوادر، تربت و پنج گور زندگی می‌کنند.[۳۰]

در میان شیعیان امامیه پاکستان دو گرایش کلامی و اعتقادی عمده حضور بیشتری دارند:

  • گرایش موسوم به «شیخیه» یا «موالیه» که منسوب به شیخ احمد احسایی و سید کاظم رشتی است.
  • گرایش موسوم به «شیعیت خاص» یا «موحدین» که در مقابل گرایش‌های شیخیه قرار گرفته و به نوعی نماینده مکتب اصولیان شیعه هستند و اصلا‌ح‌گران شیعی به شمار می‌آیند و مورد حمایت حوزویان و دانشگاهیان قرار دارند.[۳۱]

پراکندگی شیعیان

ویژگی جغرافیای تشیع در پاکستان، پراکندگی مناطق شیعه نشین در شهرها و روستاهای سراسر پاکستان و عدم تمرکز شیعیان در یک یا چند نقطه از این سرزمین است به طوری که در همه ایالات پاکستان جمعیت‌های کوچک و بزرگ شیعه زندگی می‌کنند؛[۳۲]

مهم‌ترین مناطق شیعه نشین پاکستان

مهم‌ترین مناطقی که جمعیت بیشتری از شیعیان را در خود جای داده چنین‌اند:‌[۳۳]

ایالت شهر یا شهرستان
بلوچستان
  • کویته
  • ‌ جعفرآباد
سند
  • کراچی
  • حیدرآباد
پنجاب
  • لاهور
  • مولتان
  • راولپندی
  • کچئی
  • لَیه
ایالت سرحد
  • کوهات
  • هنگو
  • دیره اسماعیل خان
  • پاراچنار(واقع در منطقه قبایلی)
مناطق شمالی

شیعیان در عرصه سیاست

به دلیل سیاست غیرفرقه‌ای در بیشتر دولت‌های پاکستان که از دخالت امور مذهبی در سیاست پرهیز دارند، امکان فعالیت سیاسی برای پیروان فرق مختلف فراهم است. بر این اساس مشارکت سیاسی شیعیان در قالب عضویت در حزب‌های موجود سیاسی این کشور صورت می‌گیرد و حضور آنان در سیاست نه در مقام یک گروه مذهبی بلکه در مقام شهروندی است. شیعیان از دوران مبارزه برای استقلال این کشور در امور سیاسی حضور داشته‌اند. بسیاری از سیاستمداران و سرداران نظامی این کشور شیعه بوده‌اند و برخی از سیاسمتنداران متنفذ شیعه در حزب‌های سیاسی این کشور از جمله مسلم لیگ و بخصوص حزب مردم مسئولیت‌ داشته‌اند. در پارلمان این کشور نیز همواره گروهی از شیعیان حضور داشته‌اند.[۳۴]رهبران مذهبی شیعه نیز جز در چند مورد، تمایل چندانی به فعالیت سیاسی نداشته‌اند.

از جمله سیاستمداران سرشناس شیعی که در استقلال این کشور نقش مهمی داستند می توان به محمد علی جناح و ژنرال یحیی خان، رئیس جمهور سال‌های ۱۹۶۸-۱۹۷۱م. و ذوالفقار علی بوتو رئیس حزب مردم و نخست وزیر این کشور در سال‌های ۱۹۷۳- ۱۹۷۷م. اشاره کرد.

ذوالفقار علی بوتو؛ نخست‌وزیز شیعه پاکستان در سال‌های ۱۹۷۳- ۱۹۷۷م.

خانواده‌های سیاسی شیعه: با توجه به ساختار سیاسی پاکستان که مبتنی بر نظام «جاگیرداری» و سرداری است برخی از خانواده‌های سیاسی به طور سنتی قدرت سیاسی را در دست داشته‌اند که در میان آنان خانواده سرشناس شیعه نیز وجود دارند. بدین‌ترتیب حضور خانواده‌های سیاسی شیعه مذهب یکی از زمینه‌های مهم مشارکت سیاسی شیعیان در پاکستان است.[۳۵]

فهرست برخی از این خانواده‌ها که اعضای آنان، مناصبی در سطوح بالای سیاسی داشته‌اند،‌ به شرح زیر است:

  • سادات شاه جیونه
  • سادات قتال پور خانیوال
  • خانواده تالپور
  • خانواده قزلباش لاهور
  • سادات گردیزی ملتان
  • خانواده سردار یزدان خان کویته
مفتی جعفر حسین حسینی اولین رهبر نهضت اجرای فقه جعفری

گروه‌های سیاسی شیعه افزون بر مشارکت سیاسی متداول شیعیان، عرصه سیاست پاکستان از حضور سازمان‌های سیاسی خاص شیعی که هویت مذهبی داشته و در جهت تحقق مطالبات شیعیان فعالیت‌ می‌کنند، خالی نبوده است. از نخستین نمونه‌های این گروه‌ها می‌توان به «کنفرانس سراسری شیعیان هند» اشاره کرد که در سال ۱۹۰۷/ ۱۲۸۶ش. و پیش از استقلال پاکستان فعالیت خود را آغاز کرد. «اداره تحفظ حقوق شیعه»، «شیعه مطالبات کمیتی» (کمیته مطالبات شیعیان) و «حزب سیاسی شیعه» از جمله سازمان‌های شیعی است که در مقاطع مختلف تاریخ معاصر پاکستان فعالیت داشته‌اند.[۳۶]

تحریک جعفریه: این سازمان که مهم‌ترین گروه سیاسی شیعه پاکستان بوده و فعالیت تاثیرگزاری در تاریخ پاکستان داشته در تاریخ ۱۹۷۹ میلادی با نام نهضت اجرای فقه جعفری (تحریک نفاذ فقه جعفریه) آغاز به کار کرد و بعدها نام تحریک جعفریه پاکستان یافت. این حزب سیاسی در واکنش به سیاست مذهبی ژنرال ضیاء‌الحق رئیس‌ جمهور این کشور (۱۹۷۷-۱۹۷۸م.) ایجاد شد که شعار حاکم کردن فقه حنفیه را مطرح کرد. در این دوران طرحی با نام نظام مصطفی برای اجرای جدی‌تری احکام اجرایی در

علامه عارف حسین حسینی دومین رهبر نهضت اجرای فقه جعفری

پاکستان طرح و اجرا شد که برخی از برنامه‌های آن مانند اخذ زکات اجباری، یک شکل کردن نظام آموزش دینی و دولتی کردن اوقاف شیعه مورد مخالفت شیعیان قرار گرفت. در سال ۱۹۷۹ همایش بزرگی از شیعیان پاکستان در شهر بکر تشکیل شد و علامه مفتی جعفر حسین حسینی ریاست و رهبری شیعیان پاکستان را برعهده گرفت. پس از درگذشت جعفر حسین حسینی در سال ۱۹۸۳م. علامه عارف حسین حسینی به رهبری نهضت رسید. در دوره رهبری وی فعالیت سیاسی این نهضت گسترش یافت و تبدیل به یک حزب سیاسی شد. عارف حسین حسینی در سال ۱۹۸۸ م. به شهادت رسید و بعد از وی علامه سید ساجد علی نقوی جایگزین وی شد.[۳۷]

نهضت اجرای فقه جعفری در آغاز برای معاف شدن شیعیان از پرداخت زکات، حفظ امنیت مراسم عزاداری، مستثنا شدن راهپیمایی عزاداری از نیاز به دریافت مجوز رسمی، آموزش تعلیمات دینی شیعی برای دانش‌اموزان و دانشجویان شیعه و مراعات فقه شیعه در قوانین حکومتی برای شیعیان، مبارزه می‌کرد و توانست با برگزاری تجمع‌های بزرگ و فشار به دولت به این خواسته‌ها دست یابد.[۳۸]

در پی سختگیری بر گروه‌های مذهبی در پاکستان در سال ۲۰۰۲ میلادی این گروه غیرقانونی اعلام شد ولی تحت عنوان جدید تحریک اسلامی به کار خود ادامه داد اما بار دیگر در سال ۲۰۰۳ منحل شد و از آن زمان به فعالیت غیر رسمی می‌پردازد.

درگیری‌های فرقه‌ای و کشتار شیعیان

کشتار شیعیان از سوی گروه‌های افراطی از مهم‌ترین تهدیدات متوجه جامعه شیعی پاکستان است.افراطیون مذهبی اهل سنت از سال ۱۹۸۵ به این سوی، به صورت سازمان یافته و فعال مبارزه با شیعیان را آغاز کرده‌اند. که بزرگ ترین تهدید و خطر، تهدید تروریسم فرقه‌ای می باشد که توسط «سپاه صحابه» و «لشکر جنگوی» هدایت می گردد.[۳۹] در دهه‌های اخیر افزون بر ترور شخصیت‌های شیعه، حملات زیادی به مراکز مذهبی و تجمعات شیعیان و نیز مناطق شیعه نشین در پاکستان صورت گرفته است.

زمینه‌های رشد گروه‌های خشونت طلب

به گفته برخی از تحلیلگران آتش جنگ فرقه ای مذهبی در پاکستان پس از خروج شوروی از افغانستان شعله ور شد، زیرا سیاست های دولت پاکستان، تحت زعامت ضیاء الحق که بر اسلامی کردن ارتش و نیز تربیت و رشد نیروهای تندرو به منظور جهاد با ارتش سرخ مبتنی بود، موجب شکل گیری و سازمان یافتن نیروهای سنی تندرو در جامعه پاکستان شد. بدین ترتیب، تا زمانی که جهاد در افغانستان ادامه داشت، این نیروها در صحنه عملیات اخراج شوروی و پس از آن در کنار طالبان مشغول جنگ بودند، اما پس از آن، این نیروها با سرخوردگی به داخل جامعه پاکستان بازگشتند، در حالی که پس از این دو رخداد، حتّی مسئولان دولتی را نیز به نوعی در جریانات افغانستان گناه کار تلقی می کردند.[۴۰]

گسترش فرقه دیوبندی و رواج تبلیغات وهابیت در پاکستان نیز به ایجاد گروه‌های تندرو مذهبی (تحت عنوان گروهای جهانی) یاری رسانده است. مبانی جنبش دیوبندی عبارت است از پاکسازی اسلام از عناصر «ناپاک». آیین جهاد به عنوان یگانه راه مبارزه با کفر و شرک، به ویژه در مبارزه با مذهب شیعه و اولیای مقدس که در منطقه رواج دارد. آیین دیوبندی در تمام این نکات با وهابی گری مشترک است. آنها تا امروز بیش از ۴۰هزار مدرسه مذهبی در هند، پاکستان، آسیای مرکزی و همچنین افغانستان تاسیس کرده اند. اما فعالیت های دیوبندی ها به مدرسه دیوبند محدود نماند و آنها احزاب و گروه های سیاسی و مذهبی مختلفی تشکیل داده و بدین وسیله بر تحرکات خود افزوده اند. هواداران دیوبندی از نظر سیاسی در سازمان “جمعیت علمای اسلام ” که از مهم ترین احزاب پاکستان است، متشکل شده اند. جمعیت علمای اسلام به رهبری مؤسس جدید خود، “مولانا بشیر احمد عثمانی ” به حزب سیاسی مذهبی دیوبندی ها تبدیل شد. این حزب، امروز به دو گروه اکثریت و اقلیت تقسیم شده است. رهبری جناح اکثریت را “مولانا فضل الرحمان ” و رهبری جناح اقلیت را “مولانا سمیع الحق ” به عهده دارد. این دو رهبر، هر دو متعلق به گروه قومی پشتون هستند و از لحاظ فکری خود را طرفدار سرسخت قرآن و سنت و سیره خلفا و صحابه می دانند و معتقد به نظریات علمای سلف و مخالف با اجتهاد و تجدد هستند. روابط این دو رهبر پشتون تبار دیوبندی با گروه طالبان، عمیق و ریشه دار است.

پس از استقلال پاکستان، چند عامل مهم در ترویج اندیشه وهابی در پاکستان مؤثر افتاد، که مهم ترین آنها روابط گسترده با عربستان بود. این روابط از دوره حکومت “ذوالفقار علی بوتو ” وارد مرحله نوینی شد و در دوره ژنرال “ضیاء الحق ” به اوج خود رسید. وهابیان سعودی از شهریورماه ۱۳۶۸، به بهانه کمک های آموزشی و انسان دوستانه به مهاجران افغان ایالت بلوچستان، مراکز متعددی تحت عنوان «موسسه الدعوه الاسلامیه»، «اداره الاسراء»، «موسسه مکه المکرمه الخیریه» و «موسسه مسلم» تأسیس کردند و از طریق کمک های مالی، فرهنگ ضدشیعی وهابیت و سیاست های خود را تبلیغ می کردند.احزاب و گروه های زیادی در پاکستان وجود دارند که طرفدار وهابیت هستند و عربستان سعودی نیز کمک های مالی زیادی به این احزاب می کند. حزب جماعت اسلامی، جمعیت اهل حدیث، جمعیت علمای اسلام، حرکت المجاهدین کشمیر، حزب جماعت اسلامی کشمیر و سپاه صحابه از جمله این احزاب هستند.[۴۱]

فعالیت‌های علمی و فرهنگی

آیت‌الله حافظ بشیر نجفی

نهادهای علمی و فرهنگی شیعی را به طور کلی می‌توان به حوزه‌های علمیه و نهادهای آموزشی و فرهنگی شیعی تقسیم کرد.

حوزه‌های علمیه: پیش از اینکه پاکستان کشوری مستقل شود، لکنو مرکز اصلی آموزش علوم دینی شیعیان بود که بعد از استقلال پاکستان در کشور هند قرار گرفت و ارتباط شیعیان پاکستان با این مرکز قطع شد. بعد از آن، حوزه علمیه این کشور تحت نفوذ حوزه علمیه نجف درآمد. بعد از مدتی علمای پاکستانی شروع به تاسیس مدارس دینی در این کشور کردند. روند ساخت این مدارس از نیمه دهه هفتاد میلادی رشد چشم‌گیری یافت. بعد از انقلاب اسلامی ایران، حوزه علمیه پاکستان ارتباط زیادی با حوزه علمیه قم یافت. در این دوران پاکستانی‌های زیادی برای علم آموزی به ایران مسافرت کردند و برنامه‌ها و شیوه‌های علمی در مدارس پاکستان از حوزه علمیه ایران الگو برداری می‌شود.[۴۲]

برخی از علمای مشهور پاکستانی که از فارغ‌التحصیلان حوزه علمیه نجف بوده‌اند:‌[۴۳]

  • سید صفدر نقوی(متولد ۱۹۳۳م.) مدیر مدرسه جامعه المنتظر
  • ضامن حسین حائری(۱۹۸۱-۱۹۶۴م.)
  • غلام حسین(متولد ۱۹۳۹م.)
  • سید ریاض حسین نقوی(متولد ۱۹۴۱م.)
  • سید زوار حسین همدانی؛ سید احمد موسوی(متولد ۱۹۵۱م.)
  • صادق علی نقوی(م۱۹۳۲م.)
  • میرزا صفدر حسین مشهدی(م۱۹۱۰-۱۹۸۰م.)
  • مفتی جعفر حسین(۱۹۱۴م.)
  • آیت الله حافظ بشیر حسین (متولد ۱۹۴۷م.) که از مراجع تقلید شیعیان و ساکن نجف است.

سازمانی که نقش نظارت و ساماندهی حوزه‌های علمیه پاکستان را بر عهده داشته سازمان وفاق المدارس شیعه نام دارد که در سال ۱۹۷۹ میلادی در پی نشست‌ها و همایش‌هایی که مسئولان و مدرسان مدارس شیعی داشتند رسما تاسیس شد.

مهم‌ترین مدارس علمیه در پاکستان (برگرفته از کتاب اطلس شیعه)

عنوان تعداد مدارس دینی برادران تعداد مدارس دینی خواهران معروف‌‌ترین مدارس
حوزه علمیه پنجاب ۲۱۸ ۵۵ جامعه‌المنتظر؛ مخزن العلوم الجعفریه
حوزه علمیه سند ۷۷ ۱۱ جامعه علمیه کراچی؛ امام حسین فاوندنیشن
حوزه علمیه سرحد ۱۰ ۲ جامعه شهید عارف حسینی؛ جامعه جعفریه پاراچنار
حوزه علمیه بلوچستان ۸ ۲ جامعه امام صادق کویته؛ دارالعلم جعفری
حوزه علمیه قبائلی ۳ ۱ مدرسه علمیه جعفریه
حوزه علمیه کشمیر آزاد ۳ ۳ مدرسه جامعه نقویه
حوزه علمیه اسلام‌آباد ۱۰ ۱ جامعه اهل بیت؛ جامعه الکوثر

دیگر نهادهای دینی شیعه: در کنار مدارس آموزش دینی مراکز آموزش قرآن و احکام با عنوان دینیات سنترز نیز به آموزش دینی به جوانان می پردازند. این مراکز شکل غیر دولتی دارند و مخارج خود را از محل کمک‌های خیریه تامین می‌کنند. از جمله این مراکز که امروزه فعالند می توان به «تنظیم المکاتب» که در سراسر پاکستان ۱۲۰۰ واحد دارد، «محمدیه ترست» با ۱۲۵ واحد، «سازمان دانشجویان اصغریه» و مدرسه‌های «مولانا غلام رضا سریوال» که در حیدر آباد و روستاهای اطراف آن فعالیت می‌کنند، اشاره کرد.[۴۴]

سازمان دانشجویان امامیه پاکستان از دیگر نهادهای شیعی است که با هدف بالا بردن سطح تعالیم شیعی نزد دانشجویان به آموزش مفاهیم شیعی و برگزاری همایش‌ها و اجرای برنامه‌های مذهبی می‌پردازد.

آیین‌های مذهبی

از جمله جشن‌های شیعیان می‌توان به اعیاد غدیر، ولادت ائمه(ع) و عید شجاع که در نهم ربیع الاول به مناسبت مرگ عمر سعد همراه با تفریح برگزار می‌شود، عید شب برات در پانزده شعبان، جشن سالروز واقعه مباهله اشاره کرد.

مراسم عزاداری شیعیان نیز در سالگرد شهادت امامان(ع) و نیز سالروز انهدام قبور ائمه در بقیع برگزار می‌شود، اما گسترده‌ترین آیین عزاداری شیعیان عزاداری ایام محرم و عزاداری امام حسین(ع) است.

از دیگر آیین‌های خاص شیعه می‌توان به برگزاری دعاهای شیعه مثل دعای کمیل و حدیث کساء، اعتکاف و نیز آیین‌های نذری از قبیل موارد زیر اشاره کرد:[۴۵]

  • کوندا که به معنای شیرینی نذری است که در ۲۲ رجب به نام امام جعفر صادق(ع) تهیه می‌شودو با تشریفات خاصی صرف می‌شود.
  • نذر بی بی پاکدامنان که به نام حضرت فاطمه(س) برپا می‌شود و مخصوص خانم‌ها است و مردان اجازه خوردن آن را ندارند.
  • نذر حاضری پاک که به نام حضرت ابوالفضل برگزار شده و همراه با عزاداری است.
  • نذرهای ایام محرم
  • نذر چهارشنبه سوری که هزاره‌های کویته در آخرین چهارشنبه ماه صفر برگزار کرده و در آن حلوایی به نام سوجی می‌پزند.

آیین‌های عاشورایی

شبیه‌سازی ضریح امام حسین(ع)

آیین‌ عزاداری شهادت امام حسین(ع) در ایام ماه محرم که از گستردگی زیادی برخوردار است، معمولا یکی از نشانه‌های فراوانی شیعیان در این کشور دانسته می‌شود؛ با این حال باید توجه داشت که تنها شیعیان در پاکستان برگزار کننده آیین‌های عاشورایی نیستند و اهل سنت نیز در این مراسم شرکت می‌کنند.[۴۶] برگزاری آیین‌های پر شور عاشورایی بیشتر نشانه آمیختگی فرهنگی شیعه و سنی و نفوذ فرهنگ شیعی در میان مردم این کشور است.

نزدیکی شیعیان وسنیان در همبستگی آنان در زمان مبارزات جدایی‌طلبانه از هند بیشتر شده بود و یکی از جنبه‌های این اتحاد آیین عاشورا بود. به نوشته مرتضی اسعدی «عموم مسلمانانی که طالب تشکیل کشور پاکستان بوده‌اند اعم از شیعه و سنی، در توجیه خواست خود، مبارزه خویش را همچون مبارزه یاران امام حسین(ع) در کربلا مبارزه‌ای میان حق و باطل می‌دانسته‌اند.... این واقعیت که امروزه در کشور پاکستان روز عاشورا از جمله تعطیلات رسمی است در عین حال که به طور مستقیم حاکی از معتنابه بودن نسبت شیعیان در این کشور است، حاکی از تداوم حصه‌هایی از چنان تلقی متقاربی نیز هست.»[۴۷]

آیین‌های عزاداری محرم در پاکستان تنوع بسیاری دارد. مجالس عزاداری معمولا همراه با سوزخوانی، سلام، خطابه و سینه‌زنی است.

یکی از آیین‌های رایج در پاکستان شبیه‌سازی نمادهای عاشورایی است که از آن میان می‌توان به شبیه سازی تابوت شهدای کربلا، ذوالجناح و ضریح امام حسین(ع) اشاره کرد.

استفاده از عَلَم نیز از موارد رایج در عزاداری محرم است. در این کشور رسمی وجود دارد به نام «عَلَم به در کردن» که در آن خانواده‌ای که نذری دارد علم را از حسینیه به خانه می‌آورد و چند روز بعد هیئتی از عزاداران به آن خانه آمده و علم را به حسینیه باز می‌گردانند. در روز پنجم تا هفتم محرم نیز مراسم مخصوصی با نام علم کشی یا جلوس برگزار می‌شود.

در ایام محرم پخت غذای نذری نیز بسیار رونق می‌یابد. در ایام محرم ایستگاه‌های خیریه‌ای با نام سبیل برپا می‌شود و به پخش غذا و نوشیدنی می‌پردازند.[۴۸]

زیارتگاه‌ها

نمای داخلی زیارتگاه عبدالله شاه غازی

مقابر امام زادگان و سادات و صالحان شیعه از زیارتگاه‌های شیعیان پاکستان است. همچنین قدمگاه‌ها و اماکن و اشیای منسوب به معصومان از جمله قدمگاه‌ مولا علی در حیدر‌ آباد، نوشهر و کویته مورد زیارت است. یک نوع از زیارتگاه‌های شیعه که در کشورهای دیگر شیعی کمتر رایج است علم‌ها و ضریح‌های شبیه‌سازی شده است که در پاکستان مورد زیارت مردم قرار می‌گیرد.

زیارتگاه‌های شیعه در پاکستان (برگرفته از کتاب شیعیان پاکستان)[۴۹]

شهر/روستا عنوان زیارتگاه و توضیحات
کراچی
  • شاه غازی (عبدالله اشتر فرزند محمد نفس زکیه)
  • علم عباس (یک علم بزرگ وسط یک چهار راه)
  • چهارده معصوم (ضریح‌های ساخته شده مانند ضریح قبور ائمه)
  • منگاپیر
حیدرآباد قدمگاه مولا علی(ع) (تخته سنگی با نشان دست و پا بر آن)
تته جلوه‌گاه امامین
نوشهر و فیروز جلوه‌گاه امامین
سکر
  • پیر شیخ شهین بادشاه
  • سید محمد مکی‌(از اولاد جعفر ثانی فرزند امام علی نقی (ع)
روهری زیارتگاه موی مبارک پیامبر (چند تار موی منسوب به پیامبر)
متیاری شاه عبداللطیف بتایی(صوفی معروف سند)
دادو لعل شهباز قلندر (سید عثمان مردی یک یاز بزرگان طریقه قلندریه متوفی در ۶۵۹ق.)
خیرپور
  • درگاه سید بچل شاه
  • درگاه شهید بادشاه
دیره اسماعیل خان
  • شاه حسین شیرازی(یکی از سادات شیرازی)
  • بلوت شریف(مزار یکی از سادات نقوی به نام سید علی)
پیشاور زیارتگاه تهه‌خانی والی(مقبره سید ظفر علی شاه)
پاراچنار
  • زیارتگاه شهید عارف حسین حسینی (رهبر سابق شیعیان پاکستان)
  • سید میر ابراهیم (جد و پیر اعلای دریواندی‌ها)
  • سید فخر عالم
هنگو در عباس
لاهور
  • بی بی پاکدامنان
  • کربلا گامی شاه
ملتان
  • سید یوسف شاه گردیزی
  • سید شمس‌الدین سبزواری (از صوفیان اسماعیلی قرن هفتم)
  • سخی سلطانپ
  • رئیس شیرشاه
بکر قصر زینب (تمثال روضه حضرت زینب و رقیه)
اسلام آباد
  • حضرت شاه‌الله دمنه نقوی بهاکری (از فرزندان سید بدرالدین بکهر)
  • سید عبداللطیف بری امام(از اولاد امام کاظم)
  • بابا غازی امام مشهدی(از اولیا)
راولپندی دربار شاه چن چراغ (از سادات موسوی مشهدی)
مری قلندر بیابانی سید لال حسین کاظمی (از صوفیه)
جنگ زیارت شاه جیونه
لیه دری پاک (مسجدی به شکل جمکران)
هنزه بابا غندی
نگر سید شاه ولی
کرمنگ زیارت سید علی شاه رضوی (از علمای سادات قرن ۱۲)
سکردو
  • سید علی
  • سید محمود
  • قتلگاه
کویته
  • سید محمود آغا(از علمای سادات معاصر)
  • زیارت کوه
  • زیارت شهدا(قبور شهدای ۱۹۸۶ که به دست پلیس کشته شدند)
  • درگاه فتح پور (قبور دو تن از سادات به نام سید وکیل شاه و سید چیزل شاه)

پانویس

  1. سایت ریاست جمهوری پاکستان
  2. سایت world fact book
  3. دانشنامه جهان اسلام، ج۵، ص ۴۴۸
  4. اسعدی، ص ۱۷۶
  5. صفوی، ج۲، ص ۳۰۲
  6. فصل اول کتاب ما و پاکستان منتشر شده در سایت پژوهش سرای تاریخ افغانستان[پیوند مرده]
  7. اسعدی، ص۱۷۷
  8. فصل اول کتاب ما و پاکستان منتشر شده در سایت پژوهش سرای تاریخ افغانستان
  9. روحانی، ص۲۷۹
  10. اسعدی، ص۱۳۷
  11. روحانی، ۲۷۸-۲۷۹
  12. عالمی، ص۵۷
  13. عبدالباقی، واقع المدارس الدینینه الاهلیه فی پاکستان، ص ۴۰
  14. درباره دیوبندیه و بریلویه نک: شبه قاره هند، دیوبندیه و بریلویه و رابطه آن ها با وهابیت
  15. اطهر رضوی،شیعه در هند، ص ۲۳۱؛ یاری، اسلام در هندف ص ۱۱۲
  16. اطهر رضوی، شیعه در هند، ص۲۳۲-۲۳۵؛ یاری، اسلام در هندف ص۱۱۳-۱۱۷
  17. یاری، تاریخ اسلام در هند، ص ۱۳۷
  18. اطهر رضوی، شیعه در هند، ص ۲۳۶؛یاری، تاریخ اسلام درهند، ص ۱۴۰
  19. یاری، تاریخ اسلام درهند، ص۱۴۲
  20. اطهر رضوی، شیعه در هند، ص ۲۳۷-۲۴۰
  21. اطهر رضوی، تشیع در هند، ص۲۴۰
  22. میر احمدی و احمدی، میر سید علی همدانی مروج تشیع در کشمیر، ص ۱۰۴-۴۰۵
  23. ضابط، تشیع در شبه قاره هند، ص ۸۷
  24. نقش چک ها در ترویج تشیع در کشمیر
  25. عارفی، شیعیان پاکستان، ص۹۱-۹۲
  26. پرتال اهل بیت
  27. تقی‌زاده داوری،‌ص ۳۳؛ عارفی،شیعیان پاکستان، ص۶۲-۹۳
  28. عارفی، شیعیان پاکستان، ص ۶۶-۷۶
  29. عرب احمدی، شیعیان خوجه اثناعشری در گستره جهان، ص276
  30. درباره ذکری ها نک: بررسی اجمالی فرقه ذکریه
  31. عارفی، ص۱۴۱-۱۴۸
  32. گستره شیعه از لاهور تا پنجاب
  33. نک: جعفریان، ۶۰۶-۶۰۷؛ عارفی،۹۴-۱۲۷؛ گستره تشیع از لاهور تا پنجاب
  34. عارفی، شیعیان پاکستان، ص ۴۰۹؛ شیعیان و چالش‌های پیش رو، گفتگو با سید ساجد علی نقوی، ص ۲۱۰
  35. عارفی،شیعیان پاکستان، ص ۴۱۱؛ عبدالباقی، واقع المدارس الدینیه الاهلیه فی باکستان، ص۵۲-۵۳
  36. عارفی، شیعیان پاکستان، ص۴۳۴
  37. دایره المعارف تشیع، ج ۳، ص۶۰۵؛عارفی، شیعیان پاکستان، ۴۳۸-۴۴۱
  38. مدخل جعفریه در دانشنامه جهان اسلام
  39. عارفی، شیعیان پاکستان، ۲۰۸
  40. برخورد قومیت و مذهب در پاکستان
  41. تحلیل ریشه های مذهبی و فرقه ای طالبان پاکستان
  42. جغرفیان،اطلس شیعه، ص۶۱۱
  43. جعفریان، ص۶۰۹-۶۱۰
  44. عارفی، ص ۲۶۲-۲۶۵
  45. عارفی، شیعیان پاکستان، ص۱۶۸-۱۷۱
  46. دایره المعارف تشیع، ج۳، ص ۶۰۴
  47. دایره المعارف تشیع، ج۳، ص ۶۰۴
  48. عارفی، شیعیان پاکستان، ص ۱۶۱-۱۶۵
  49. عارفی، شیعیان پاکستان، ص ۱۸۶-۱۸۹

منابع

پیوند به بیرون