کرامت انسانی
کرامت انسانی به معنی بزرگواری و ارزش و حرمت داشتن همه انسانها است. به گفته علامه طباطبائی، آیات مختلفی از قرآن مانند آیه ۷۰ سوره اسراء و ۱۳ سوره حجرات به کرامت انسان اشاره دارد. امام علی(ع) نیز در نامه به مالک اشتر، بر احترام و حفظ حرمت غیرمسلمانان تأکید نموده است.
مفسران در ذاتی یا اکتسابی بودن کرامت انسان اختلاف نظر دارند؛ برخی مانند علامه طباطبائی و سید محمدحسین فضلالله قائل به کرامت ذاتی همه انسانها هستند. در مقابل، مفسرانی همچون شیخ طوسی و زمخشری قائل به کرامت اکتسابی هستند که شامل قابلیتهای بالقوه انسان، مانند تقوا، ایمان و کارهای خوب او میشود.
در قانون اساسی ایران و بسیاری از کنوانسیونهای بینالمللی مانند اعلامیه حقوق بشر به موضوع کرامت انسانی اشاره شده است.
مفهومشناسی
کرامت انسانی به معنای حرمت و ارزش ذاتی انسانهاست که در تمام افراد وجود دارد.[۱] امانوئل کانت در نظریه «خودمختاری اخلاقی» خود معتقد است که کرامت انسانی بهدلیل استقلال ذاتی و توانایی اخلاقی است که همه انسانها به طور یکسان از آن برخوردارند.[۲] در لغت، کرامت به معنای بزرگواری،[۳] شرافت[۴] و دوری از پستی است.[۵] عبدالله جوادی آملی، مفسر شیعی، نیز معتقد است که واژه «کرامت» در عربی مفهومی خاص دارد که معادل دقیقی در فارسی ندارد و به چند واژه نیاز است تا معنای آن را منتقل کند.[۶] بااینحال، علیرغم اهمیت کرامت انسانی در قوانین بینالمللی، هیچکدام از این قوانین تعریفی از آن ارائه نکردهاند.[۷]
جایگاه و اهمیت
«وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا»
(به راستی فرزندان آدم را گرامی داشتیم، و آنان را در خشکی و دریا [بر مرکبهایی که در اختیارشان گذاشتیم] سوار کردیم، و به آنان از نعمتهای پاکیزه روزی بخشیدیم، و آنان را بر بسیاری از آفریدههای خود برتری کامل دادیم).[۸]
آیه ۷۰ سوره اسراء به صراحت به موضوع کرامت انسان اشاره دارد.[۹] به گفته علامه طباطبائی، مفسر شیعه، در آیات مختلفی مانند آیه ۳۰ سوره بقره[۱۰] و ۱۳ سوره حجرات[۱۱] نیز درباره کرامت انسان سخن گفته شده است. در آیه ۷۰ سوره اسراء، به گرامی داشتن انسانها اشاره شده و جایگاه انسان در آفرینش و امتیازاتش بر دیگر موجودات ذکر شده است.[۱۲] به نظر محمدتقی جعفری، کرامت انسانی یکی از اصول بنیادین و ثابت برای حقوق انسانها در طول تاریخ است.[۱۳] جوادی آملی، مفسر شیعه، هدف انبيا را به كرامت رساندن انسانها و دور کردن آنها از پستی و لئامت میداند.[۱۴]
در روایات معصومان به حفظ کرامت انسانی و احترام به افراد جامعه تأکید شده است،[۱۵] مانند برخاستن پیامبر(ص) به احترام جنازه یک یهودی[۱۶] و سفارش امام علی(ع) به مالک اشتر برای حفظ احترام غیرمسلمانان.[۱۷]
این مفهوم در اصل دوم قانون اساسی ایران[۱۸] و بسیاری از کنوانسیونهای بینالمللی نیز مطرح است، از جمله در اعلامیه حقوق بشر ۱۹۴۸ که حقوق انسانها فارغ از نژاد، مذهب و دیگر ویژگیها تأکید میکند.[۱۹] در مقدمه اعلامیه اسلامی حقوق بشر ۱۹۹۰ نیز این کرامت بهعنوان هدیهای از سوی خداوند شناخته شده است.[۲۰]
جایگاه کرامت انسانی در فقه
پذیرش کرامت انسانی تأثیر زیادی در استنباط احکام فقهی داشته است. محمدهادی معرفت، فقیه و قرآنپژوه، اشاره کرده که بسیاری از فتاوا با توجه به مسئله کرامت انسان تبیین شدهاند، مانند حکم در مورد شخصی که در کما است و پزشکان قطع امید کردهاند، که براساس کرامت انسان، نباید او را کشت.[۲۱] ناصر مکارم شیرازی نیز بر این باور است که کرامت انسان میتواند بهعنوان قاعدهای برای حل مسائل جدید فقهی استفاده شود.[۲۲] همچنین یوسف صانعی با پذیرش کرامت ذاتی انسانها، بر برابری دیه و قصاص مسلمان و غیرمسلمان و حرمت غیبت غیرمسلمانان تأکید کرده است.[۲۳]
انواع کرامت انسانی
مرتضی مطهری:
برای غرب لازم بود اول در تفسیری که از انسان میکند تجدید نظری به عمل آورد، آنگاه اعلامیههای بالابلند در زمینه حقوق مقدس و فطری بشر و ارزش و مقام انسان و حیثیت و کرامت و شرافت ذاتی و حقوق مقدس و غیر قابل انتقالش صادر کند و همه افراد بشر را دعوت کند که به این اعلامیه بالابلند ایمان بیاورند...اعلامیه حقوق بشر را باید کسی صادر کند که انسان را در درجهای عالیتر از یک ترکیب مادی ماشینی میبیند، انگیزهها و محرکهای انسان را منحصر به امور حیوانی و شخصی نمیداند، برای انسان وجدان انسانی قائل است. اعلامیه حقوق بشر را باید شرق صادر کند که به اصل «انّی جاعِلٌ فِی الْارْضِ خَلیفَةً» ایمان دارد و در انسان نمونهای از مظاهر الوهیت سراغ دارد. کسی باید دم از حقوق بشر بزند که در انسان آهنگ سیر و سفری تا سرمنزل «یا ایهَا الْانْسانُ انَّک کادِحٌ الی رَبِّک کدْحاً فَمُلاقیهِ» قائل است. اعلامیه حقوق بشر شایسته آن سیستمهای فلسفی است که به حکم «وَ نَفْسٍ وَ ماسَوّیها فَالْهَمَها فُجورَها وَ تَقْویها» در سرشت انسان تمایل به نیکی قائلند. اعلامیه حقوق بشر را باید کسی صادر کند که به سرشت بشر خوشبین است و به حکم «لَقَدْ خَلَقْنَا الْانْسانَ فی احْسَنِ تَقْویمٍ» آن را معتدلترین و کاملترین سرشتها میداند.
در میان عالمان مسلمان دو دیدگاه درباره کرامت انسان وجود دارد: برخی کرامت را ذاتی و برخی اکتسابی میدانند.
- ذاتی: علامه طباطبائی، سید محمدحسین فضلالله و ابنعاشور کرامت انسان را ذاتی میدانند و معتقدند این کرامت بهدلیل ویژگیهایی مانند عقل و اراده است که به انسان برتری میدهد. آنها براساس آیه ۷۰ سوره اسراء، که به کرامت همه انسانها اشاره دارد،[۲۵] این دیدگاه را تأسیس میکنند.[۲۶] علامه طباطبائی بر این باور است که این کرامت شامل همه انسانها (مسلمان و غیرمسلمان) است، زیرا آیه به انسانها به طور کلی اشاره کرده است.[۲۷] گفته شده از برخی آیات قرآن، کرامت ذاتی انسان استنباط میشود و این آیات به ویژگیهایی اشاره دارد که در همه انسانها هست[۲۸] مانند آفرینش انسان[۲۹] و تناسب در خلقت او،[۳۰] داشتن روحی خدایی،[۳۱] در خدمت قرار دادن موجودات دیگر برای انسان،[۳۲] جانشین خدا بر زمین[۳۳] و فراهم آوردن اسباب هدایت انسان با فرستادن پیامبران.[۳۴]
- اکتسابی: برخی مفسران مانند شیخ طوسی و زمخشری کرامت انسان را اکتسابی میدانند و بر این باورند که برتری انسان ناشی از ویژگیهایی مانند تقوا و ایمان است. آنها معتقدند که انسان ممکن است با انجام اعمال ناشایست کرامت خود را از دست بدهد.[۳۵] محمدتقی جعفری این کرامت را اختیاری و «کرامت ارزشی» مینامد[۳۶] و بر این اعتقاد است که ارزش نهایی انسان به کرامت اکتسابی او بستگی دارد.[۳۷] همچنین عبدالله جوادی آملی و محمدتقی مصباح یزدی نیز کرامت انسان را اکتسابی میدانند.[۳۸]
تکنگاری
درباره کرامت انسان کتابهایی نوشته شده است؛ از جمله:
- کتاب کرامت در قرآن تألیف عبدالله جوادی آملی، در سال ۱۳۶۸ش توسط مرکز نشر فرهنگی رجاء چاپ شد.[۳۹] منشأ کرامت، موانع کرامت، کرامت در سخنان علی(ع)، تقوا و کرامت و مراتب آن دو، ابدیت و کرامت، انحصار کرامت در قرآن کریم، علم طریقی و اساس کرامت از مباحث این کتاب است.[۴۰] این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به زبان انگلیسی ترجمه و منتشر شد.[۴۱]
- کتاب انسانشناسى نوشته محمدتقی مصباح یزدی، جلد سوم از مجموعه کتابهای معارف قرآن است که نویسنده آن به دستهبندی موضوعی آیات قرآن کریم میپردازد. وی در بخشی از کتاب به بررسی آیات مربوط به خلافت الهی و کرامت انسان میپردازد. این کتاب در سال ۱۳۸۶ش توسط انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی به چاپ رسید.[۴۲]
- کتاب اصول و مبانی کرامت انسان مجموعه مقالاتی است که در «همایش بینالمللی امام خمینی و قلمرو دین» ارائه گردید و با دیگر مقالات درباره موضوع کرامت، در چهارده جلد توسط انتشارات چاپ و نشر عروج در سال ۱۳۸۶ش به چاپ رسید.[۴۳]
پانویس
- ↑ فروغی نیا و دیگران، «نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشههای فقهی اسلامی»، ص۱۳۵.
- ↑ حبیبزاده، رحیمینژاد، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ص۵۵-۵۶.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه کرامت.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱۲، ص۵۱۰.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۱۰۳.
- ↑ آیتاللهالعظمی جوادی آملی: خدای اکرم در اولین سوره قرآن درس کرامت میدهد، خبرگزاری ایبنا.
- ↑ حبیبزاده، رحیمینژاد، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ص۵۵.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۷۰.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۸، ص۳۲۶-۳۲۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۲، ص۱۹۶؛ سلطانی، «کرامت انسان از نگاه قرآن»، ص۳۰.
- ↑ جعفری، تکاپوی اندیشهها، ۱۳۷۸ش، ص۳۹۱.
- ↑ جوادی آملی، کرامت در قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۱۳۰.
- ↑ جعفری، پیام خرد، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۹-۱۲۳.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۸۵.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، نامه ۵۳، ص۴۲۷.
- ↑ متن قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، اصل ۲، ص۲۵.
- ↑ سلیمی، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص۴۲.
- ↑ سلیمی، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص۲۵۸.
- ↑ فروغینیا و دیگران، «نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشههای فقهی اسلامی»، ص۱۳۲.
- ↑ «مصاحبه با آیتالله العظمی مکارم شیرازی»، پرتال امام خمینی.
- ↑ رویکردی به حقوق زنان، ۱۳۹۷ش، ص۲۱۲.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۱۵۱.
- ↑ فضلالله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۴، ص۱۷۹-۱۸۰؛ ابنعاشور، التحریر والتنویر، ۱۴۲۰ق، ج۱۴، ص۱۳۰-۱۳۱؛ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵-۱۵۶.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۶، ص۵۰۳؛ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵-۱۵۶؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۵، ص۱۱۸.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵.
- ↑ سلیمی زارع، قاضیزاده، «کرامت انسانی در پرتو قرآن و روایات»، ۱۳۸۶ش، ص۷۲-۷۹.
- ↑ سوره الرحمن، آیه ۱-۳.
- ↑ سوره تین، آیه ۴.
- ↑ سوره حجر، آیه ۲۹.
- ↑ سوره جاثیه، آیه ۱۲-۱۳.
- ↑ سوره انعام، آیه ۱۶۵.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۱۶۴.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۶، ص۵۰۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۲۷۳؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۸۱.
- ↑ جعفری، پیام خرد، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۷-۱۰۸.
- ↑ جعفری، پیام خرد، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۷.
- ↑ جوادی آملی، سیرت الهی انسان در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۳۳۶؛ مصباح یزدی، انسانشناسی، ۱۳۹۳ش، ص۳۶۵-۳۶۶.
- ↑ «کرامت در قرآن»، سایت گیسوم.
- ↑ «ترجمه انگلیسی کتاب «کرامت در قرآن» منتشر شد»، سایت ایرنا.
- ↑ «ترجمه انگلیسی کتاب «کرامت در قرآن» منتشر شد»، سایت ایرنا.
- ↑ «انسانشناسى (معارف قرآن۳)»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ «همایش بین المللی امام خمینی (س) و قلمرو دین (۱) «کرامت انسان»؛ اصول و مبانی کرامت انسان/۱»، سایت پرتال امام خمینی.
منابع
- آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، به تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- آیتاللهالعظمی جوادی آملی: خدای اکرم در اولین سوره قرآن درس کرامت میدهد، خبرگزاری ایبنا، تاریخ انتشار: ۲۹ مهر ۱۳۹۳ش.
- ابنعاشور، محمدطاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- «ترجمه انگلیسی کتاب «کرامت در قرآن» منتشر شد»، سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ سیرت الهی انسان در قرآن، قم، مرکز نشر اسراء، ج۱۴، ۱۳۹۵ش.
- جوادی آملی، عبدالله، کرامت در قرآن، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، چاپ سوم، ۱۳۶۹ش.
- حبیبزاده، محمدجعفر، و اسماعیل رحیمینژاد، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، در فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره۱۱، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۷ش.
- رویکردی به حقوق زنان، قم، فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، به تصحیح مصطفی حسین احمد، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سلطانی، محمدعلی، «کرامت انسان از نگاه قرآن»، در مجله آینه پژوهش، شماره ۱۰۲، بهمن و اسفند ۱۳۸۵ش.
- سلیمی، عبدالحکیم، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۴ش.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، به تصحیح صبحی صالح، قم، موسسه دار الهجره، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمدمحسن آقابزرگ تهرانی و تصحیح احمدحبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- عباسی، ولیالله، «کرامت انسان و آزادی»، در مجموعه مقالات کرامت انسان در قرآن و سنت، ج۲، تهران، چاپ و نشر عروج، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- فروغینیا، حسین، ملک، سحر و حسینی، فائزه السادات، «نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشههای فقهی اسلامی»، در فصلنامه پژوهشهای حقوقی قانون یار، شماره ۵، بهار ۱۳۹۸ش.
- فضلالله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعه و النشر، ۱۴۱۹ق.
- قرآن کریم.
- قرشی، سید علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
- «کرامت در قرآن»، سایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
- متن کامل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، الهدی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن ۳؛ انسانشناسی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، نشر صدرا، بیجا.
- مهرپور، حسین، نظام بینالمللی حقوق بشر، تهران، اطلاعات، چاپ ششم، ۱۳۹۴ش.
- «نظریه حقوقی اسلام؛ جلد اول»، سایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۰ش.
- «همایش بین المللی امام خمینی (س) و قلمرو دین (۱) «کرامت انسان»؛ اصول و مبانی کرامت انسان/۱»، سایت پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۰ش.
پیوند به بیرون