رابطه نامشروع
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
رابطه نامشروع به هرگونه ارتباط با قصد لذت جنسی میان فرد با غیرهمسر گفته میشود. در فقه اسلامی، هر نوع استمتاع از غیرهمسر و کنیز، اعم از انسان و حیوان، همجنس یا غیرهمجنس، محرم یا نامحرم، جزو روابط نامشروع محسوب شده و حرام است؛ در برخی از موارد گناه کبیره هم شمرده میشود. به جز گناهانی مانند زنا و لواط که دارای مجازات معینی هستند، رفتارهایی چون در آغوشگرفتن، بوسیدن، نگاه شهوتآلود و هرگونه ارتباطی که زمینهساز رابطه جنسی باشد، نیز رابطه نامشروع محسوب میشود. این مفهوم به تماس جسمی محدود نیست و موارد دیگری مانند خلوتکردن، پیامرسانی و ارتباط در فضای مجازی را نیز در بر میگیرد. در فقه اسلامی برای رابطه غیرمشروعی که به زنا منجر نشود، مجازات تعزیری تا ۹۹ ضربه شلاق تعیین شده است.
پژوهشگران برای روابط نامشروع پیامدهای اجتماعی متعددی برشمردهاند، از جمله: کاهش آرامش روانی، افزایش طلاق و فروپاشی خانواده، کاهش نرخ ازدواج، سقط جنین و تضعیف باورهای دینی.
اهمیت
رابطه نامشروع و عمل منافی عفت، بهمعنای بهرهوری جنسی از غیرهمسر، عملی غیر زنا است که از نظر فقهی حرام و از منظر حقوقی جرمانگاری شده و مستوجب مجازات است.[۱] اینگونه روابط در اسلام گناه محسوب میشوند و برخی از آنها جزو گناهان کبیره قرار دارند.[۲] در فقه اسلامی برای روابط نامشروع کمتر از زنا، مانند بوسیدن و همخوابگی با نامحرم، مجازات تعزیر مقرر شده است[۳] که در قانون مجازات اسلامی، تا ۹۹ ضربه شلاق تعیین شده است.[۴]
همچنین آیاتی از قرآن مانند ۱۵۱ انعام، ۹۰ نحل و ۳۳ اعراف که مسلمانان را از انجام کارهای زشت (فواحش) پرهیز داده است، به طور کلی ناظر به پرهیز از تمامی اشکال روابط جنسی نامشروع از جمله زنا، لواط و مساحقه دانسته شدهاند.[۵]
پیامدهای روابط نامشروع
پژوهشگران برای روابط نامشروع پیامدهای فردی و اجتماعی متعددی برشمردهاند، از جمله تضعیف بنیان خانواده و تهدید بقای آن، گسترش منکرات و آسیبهای اجتماعی در جامعه است.[۶] ناصر مکارم شیرازی، افزایش روابط نامشروع را موجب کاهش آمار ازدواج میداند.[۷] همچنین مرتضی مطهری، اسلامشناس شیعه بر این باور است که رواج روابط نامشروع، جایگاه ازدواج را تضعیف کرده و آن را بهمنزله محدودیت آزادی فردی تلقی میکند.[۸]
از دیگر پیامدهای مطرحشده میتوان به کاهش آرامش روانی،[۹] سقط جنین،[۱۰] افزایش فرزندان نامشروع،[۱۱] افت تحصیلی و سرکوب استعدادهای جوانان، تضعیف باورهای دینی و کاهش گرایش به معنویت[۱۲] اشاره کرد.
مفهومشناسی
رابطه نامشروع غیر از زنا، مفهومی فراگیر است که هر نوع ارتباط خارج از چارچوب شرعی که به حد دخول نرسد، در این عنوان قرار میگیرد.[۱۳] بااینحال، به گزارش پژوهشگران، این اصطلاح بهصورت یک عنوان مستقل در فقه مذاهب اسلامی بهکار نرفته،[۱۴] و در قوانین جزایی ایران و برخی نظامهای حقوقی مشابه نیز تعریف دقیقی از آن ارائه نشده، بلکه بیشتر به ذکر مصادیق و تعیین مجازات بسنده شده است.[۱۵]
در دین اسلام هر عملی که بر اساس آیات یا روایات حرامبودن آن ثابت باشد در زمره روابط نامشروع قرار میگیرد؛ ازاینرو رابطه جنسی بین افراد همجنس نیز رابطه نامشروع محسوب میشود.[۱۶] برخی فقیهان شیعه مانند صافی گلپایگانی، علوی گرگانی و مکارم شیرازی رابطه نامشروع را هرگونه ارتباط جنسی مفسدهانگیز دانستهاند که قصد لذت جنسی یا زمینهساز آن باشد؛[۱۷] بر اساس این تعریف، رابطه نامشروع به رابطه فیزیکی منحصر نیست و شامل ارتباط پیامرسانی عاشقانه و... نیز میشود.[۱۸] در مقابل برخی همچون شبیری زنجانی و محفوظی از مراجع تقلید تنها رابطه بدنی جنسیِ غیرشرعی را رابطه نامشروع میدانند که موارد آن در فقه آمده باشد. با این حال، آنان نیز ارتباطات غیرحضوری تحریککننده را به دلیل مفسده و برانگیختن شهوت حرام میدانند، هرچند معتقدند اصطلاح رابطه نامشروع برگرفته از عرف بوده و در چنین مواردی صدق نمیکند.[۱۹]
تعریف حقوقی
در حقوق، رابطه نامشروع در مقابل رابطه مشروع (ناشی از ازدواج) قرار میگیرد؛ بنابراین، هر عملی که به زن و شوهر اختصاص دارد، اگر میان غیر آنان واقع شود، نامشروع تلقی میشود.[۲۰] با این حال، در فقه و حقوق به جز زنا، تعریف جامع و روشنی ارائه نشده است.[۲۱] گفته شده در قوانین جزایی ایران نیز عنوان مستقلی بهنام «رابطه نامشروع» برای تفهیم اتهام وجود ندارد.[۲۲] در عین حال، برخی حقوقدانان با تحلیل قوانین نتیجه گرفتهاند که هر رابطه میان زن و مرد بالغ که فاقد قالب شرعی (صیغه ازدواج) باشد، در صورت همراهی با قصد لذت جنسی، نامشروع محسوب میشود.[۲۳] بر این اساس، رابطه نامشروع میتواند با رضایت یا اکراه، با یا بدون تماس جسمی، میان افراد متأهل یا مجرد و محرم و نامحرم تحقق یابد.[۲۴]
تفاوت با عمل منافی عفت
به نظر برخی حقوقدانان در قانون مجازات اسلامی در ایران رابطه نامشروع تعریف صریحی ندارد و به رابطه جنسی نیز محدود نشده است.[۲۵] ازاینرو، میان این عنوان و «عمل منافی عفت» تمایز گذاشتهاند و گفتهاند عمل منافی عفت عبارت است از تماس جسمی میان مرد و زن نامحرم به قصد لذت بدون دخول، اما رابطه نامشروع گستردهتر است و شامل هرگونه ارتباط میان زن و مرد نامحرم با قصد لذت جنسی میشود.[۲۶] مکارم شیرازی عمل منافی عفت را رفتاری مخالف با پاکدامنی و طهارت دانسته است. علوی گرگانی آن را عملی میشمارد که بر خلاف سیره متشرعه یا دستورات اخلاقی و احکام بوده و موجب شکستهشدن حریمها در امور جنسی در سطح جامعه شود.[۲۷]
مصادیق رابطه نامشروع
روابط نامشروع را شامل همه روابط منافی عفت میدانند[۲۸]و هرگونه ارتباط با قصد ارضای تمایلات جنسی مانند تماس تلفنی، تماس تلفنی، خلوتکردن یا حضور در مکانهای دور از دید دیگران را در برمیگیرد.[۲۹] بر اساس رویه محاکم در ایران، مصادیق رابطه نامشروع تنها به روابط جنسی کامل محدود نیست، بلکه روابط ناقص، مقدمات آن و حتی ارتباطات جزئی مانند گفتوگوی پنهانی با نامحرم را نیز شامل میشود.[۳۰] این رابطه ممکن است از طریق شبکههای مجازی، کافیشاپها یاقدم زدن در پارکها یا غیره شکل گیرد.[۳۱]
مطالعات انجامشده بر پروندههای قضایی ایران نشان میدهد جرائم مربوط به روابط نامشروع شامل زنای غیرمحصنه، زنای محصنه، زنای به عنف، اغفال یا ربایش زنان، قوادی یا دایرکردن مراکز فساد، دایرکردن مجالس لهو و لعب، لواط،[۳۲] تفخیذ، مساحقه، بوسیدن، و درآغوشگرفتن[۳۳] بوده است.
گونههای رابطه نامشروع در فقه اسلامی
در آثار فقیهان شیعه، مصادیق متعددی برای روابط نامشروع و احکام آنها بیان شده است، از جمله:
- زنا: زنا از گناهان کبیره[۳۴] و حرمت آن از بدیهیات دینی[۳۵] است. فقیهان شیعه ازدواج سفید را هم در حکم زنا دانستهاند.[۳۶] حَدّ زنا مجازاتی است که در دین اسلام برای زنا در نظر گرفته شده است.[۳۷]
- نگاه حرام: نگاه شهوتآلود به غیرهمسر.[۳۸]
- لمس نامحرم: تماس بدنی با نامحرم، مگر در موارد ضرورت مانند معالجه یا نجات جان.[۳۹]
- هر نوع لذتجویی از غیرهمسر و کنیز، اعم از انسان و حیوان[۴۰] همجنس یا غیر همجنس مانند لواط،[۴۱] مساحقه،[۴۲] همخوابگی و بوسیدن.
رابطه نامشروع در فضای مجازی
با گسترش فناوری، مصادیق جدیدی نیز برای روابط نامشروع مطرح شده است؛ از جمله: هرزهنگاری (پورنوگرافی)، روسپیگری، نگاه شهوتآلود، پیامرسانی و چت، اختلاط، همجنسبازی، هرزهگویی تلفنی، مالشگری جنسی و مبدلپوشی.[۴۳] برخی مراجع تقلید مانند صافی گلپایگانی و سیستانی چنین ارتباطاتی را در صورت وجود قصد لذت یا احتمال مفسده، حرام دانستهاند.[۴۴] همچنین نگارش و ارسال پیامهای تحریککننده یا محتوای جنسی[۴۵] در شبکههای اجتماعی در قالب فیلم، عکس، استیکر و... در صورتی که موجب تحریک مخاطب شود میتواند جزو مصادیق رابطه نامشروع محسوب شود.[۴۶]
پیشگیری و درمان
برخی محققان علوم دینی به راهکارهای پیشگیری از ارتکاب روابط نامشروع و درمان آن پرداختهاند.
شیوههای پیشگیری
بر اساس دیدگاه برخی اندیشمندان، نخستین راهبرد اسلام در مقابله با انحرافات جنسی، تقویت خویشتنداری و ایجاد صفاتی مانند عفت در فرد است.[۴۷] در این چارچوب، مجموعهای از احکام و توصیههای دینی بهعنوان ابزارهای پیشگیرانه مطرح شدهاند؛ از جمله پرهیز از نگاه حرام، رعایت حجاب، حرمت تماس بدنی با نامحرم، اجتناب از خلوت زن و مرد نامحرم و پرهیز از گفتگوی تحریکآمیز در فضای حقیقی و مجازی.[۴۸]
از دیگر راهکارهای پیشگیرانه ازدواج دائم و موقت معرفی شده است.[۴۹] همچنین عواملی مانند روزهداری، عفت در گفتار، آگاهی از پیامدهای روابط نامشروع، نظارت بر مواجهه فرزندان با صحنههای تحریکآمیز جنسی در کاهش زمینههای این نوع روابط مؤثر دانسته شدهاند.[۵۰]
راهکار درمانی
در مواجهه با افرادی که درگیر روابط نامشروع شدهاند، مجموعهای از راهکارهای اصلاحی پیشنهاد شده است، از جمله: توبه، قطع روابط ناسالم، تقویت اراده، دعا و توسل، یاد مرگ و ناپایداری لذتهای دنیوی، برنامهریزی برای اوقات فراغت، ورزش و فعالیتهای هدفمند، پرهیز از تنهایی و گوشهگیری، مشورت با علما.[۵۱] در کنار این موارد، اعمال مجازات متناسب با نوع تخلف نیز بهعنوان آخرین مرحله در فرآیند اصلاح و بازدارندگی مطرح شده است.[۵۲]
پانویس
- ↑ حیدری، «وب و جرایم منافی عفت: واکافی رهیافتهای حقوقی»، ص۲۱۴.
- ↑ دستغیب، گناهان کبیره، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۲۷-۳۳۲.
- ↑ شیری، سقوط مجازات در حقوق کیفری اسلام و ایران، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۹-۱۲۰.
- ↑ مسعودی نیا، «روابط نامشروع در فضای مجازی از منظر فقه جزایی»، ص۶۳.
- ↑ صدر، ماوراء الفقه، ۱۴۲۰ق، ج۹، ص۲۷۹ ـ ۲۸۰؛ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا و مجازات آن در فقه اسلامی و حقوق ایران و افغانستان»، ص۱۱۷.
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۱۶.
- ↑ مسعودی نیا، «روابط نامشروع در فضای مجازی از منظر فقه جزایی»، ص۶۳.
- ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۷۹ش، ص۸۳.
- ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۷۹ش، ص۸۴ ـ ۸۷.
- ↑ سرخوش، «چند درصد سقطهای جنین در کشور ناشی از روابط نامشروع است؟ | آمار عجیب از دست دادن تولدها در کشور به دلیل سقط جنین»، سایت همشهری آنلاین.
- ↑ فرشچی، «بحران کودکان نامشروع در غرب»، سایت روزنامه جام جم.
- ↑ جهان شیلا و سجادی، «بررسی روابط آزاد دختر و پسر و تأثیرات آن»، ص۵۰ ـ ۵۱.
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۱۶.
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۲۸.
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۲۸.
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۱۹.
- ↑ نوروزپور، «تبیین مفهومی و مصداقی دو عنوان منافی عفت و رابطه نامشروع در فقه و حقوق»، ص۱۱۳ ـ ۱۱۴.
- ↑ نوروزپور، «تبیین مفهومی و مصداقی دو عنوان منافی عفت و رابطه نامشروع در فقه و حقوق»، ص۱۱۲ ـ ۱۱۳.
- ↑ نوروزپور، «تبیین مفهومی و مصداقی دو عنوان منافی عفت و رابطه نامشروع در فقه و حقوق»، ص۱۱۴.
- ↑ مسعودینیا، «رابطه نامشروع در فضای مجازی از منظر فقه جزایی»، ص۶۴.
- ↑ حیدری، «وب و جرایم منافی عفت: واکافی رهیافتهای حقوقی»، ص۲۱۴.
- ↑ آرین، «مطالعه تطبیقی بررسی رابطه نامشروع در فقه و حقوق کیفری ایران»، ص۴۱.
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۱۷.
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۱۷.
- ↑ بداغی و احمدیه، «خلأهای قانونی و انحرافات اجتماعی»، ص۱۸۹.
- ↑ حیدری، «وب و جرایم منافی عفت: واکافی رهیافتهای حقوقی»، ص۲۱۴.
- ↑ نوروزپور، «تبیین مفهومی و مصداقی دو عنوان منافی عفت و رابطه نامشروع در فقه و حقوق»، ص۱۱۲ ـ ۱۱۳.
- ↑ آرین، «مطالعه تطبیقی بررسی رابطه نامشروع در فقه و حقوق کیفری ایران»، ص۳۹.
- ↑ آرین، «مطالعه تطبیقی بررسی رابطه نامشروع در فقه و حقوق کیفری ایران»، ص۵۴.
- ↑ بداغی و احمدیه، «خلأهای قانونی و انحرافات اجتماعی»، ص۱۹۰.
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۱۷.
- ↑ بداغی و احمدیه، «خلأهای قانونی و انحرافات اجتماعی» (قسمت دوم)، ص۵۲.
- ↑ آرین، «مطالعه تطبیقی بررسی رابطه نامشروع در فقه و حقوق کیفری ایران»، ص۴۸-۵۳.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۶، ص۴۷۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۷۴.
- ↑ صدر، الفتاوی الواضحه، مطبعة آلاداب، ص۱۹.
- ↑ ارجمند دانش و دیگران، «ماهیت، مشروعیت و آثار ازدواج سفید»، ص۲۰.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۱۳۸۲ش، ج۴، ص۲۹۴.
- ↑ بنیهاشمی، توضیح المسائل (محشی)، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۸۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۹، ص۱۰۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، تهران، ج۴۱، ص۶۳۷
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، تهران، ج۴۱، ص۳۷۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، تهران، ج۴۱، ص۳۸۷
- ↑ صدیقی و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا»، ص۱۲۰-۱۲۴.
- ↑ مسعودینیا، «روابط نامشروع در فضای مجازی از منظر فقه جزایی»، ص۶۴.
- ↑ مسعودی نیا، «روابط نامشروع در فضای مجازی از منظر فقه جزایی»، ص۶۶.
- ↑ مسعودی نیا، «روابط نامشروع در فضای مجازی از منظر فقه جزایی»، ص۶۶.
- ↑ صادقی و اکبری، «آسیب شناسی سیاست کیفری ایران در قبال جرایم جنسی از منظر فقهی و جرم شناسی»، ص۶۴ ـ ۶۵.
- ↑ جعفری و ساعدی، العلاقات غیر المشروعه، ۱۴۴۵ق، ص۲۰۲، ۲۰۵، ۲۰۷ ـ ۲۰۸، ۲۱۰ و ۲۱۲.
- ↑ جعفری و ساعدی، العلاقات غیر المشروعه، ۱۴۴۵ق، ص۲۲۰.
- ↑ جعفری و ساعدی، العلاقات غیر المشروعه، ۱۴۴۵ق، ص۲۲۳، ۲۲۶ ـ ۲۲۷ و ۲۳۱.
- ↑ جعفری و ساعدی، العلاقات غیر المشروعه، ۱۴۴۵ق، ص۲۳۵ ـ ۲۳۷، ۲۴۰ ـ ۲۴۱، ۲۴۴.
- ↑ صادقی و اکبری، «آسیب شناسی سیاست کیفری ایران در قبال جرایم جنسی از منظر فقهی و جرم شناسی»، ص۶۵؛ جعفری و ساعدی، العلاقات غیر المشروعه، ۱۴۴۵ق، ص۲۴۵.
منابع
- ارجمند دانش، جعفر و دیگران، «ماهیت، مشروعیت و آثار ازدواج سفید»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره ۴، ۱۳۹۷ش.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، دارالکتب العلمیه، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- آرین، مهدی، «مطالعه تطبیقی بررسی رابطه نامشروع در فقه و حقوق کیفری ایران»، فصلنامه پژوهشهای حقوقی تطبیقی عدل و انصاف، شماره ۵، تابستان ۱۳۹۸ش.
- بداغی، فاطمه و مریم احمدیه، «خلأهای قانونی و انحرافات اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۱۷، پاییز ۱۳۸۱ش.
- بداغی، فاطمه و مریم احمدیه، «خلأهای قانونی و انحرافات اجتماعی» (قسمت دوم)، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۱۸، زمستان ۱۳۸۱ش.
- بنیهاشمی، سید محمدحسین، توضیح المسائل (محشی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
- جعفری، اسکندر و زیاد ساعدی، العلاقات غیر المشروعه، بیجا، العتبة الحسینیة المقدسه، چاپ اول، ۲۰۲۳م/۱۴۴۵ق.
- جهان شیلا، شرمین و مرضیه سادات سجادی، «بررسی روابط آزاد دختر و پسر و تأثیرات آن»، در پژوهشهای اسلامی جنسیت و خانواده، شماره ۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- حیدری، عبدالله، «وب و جرایم منافی عفت: واکافی رهیافتهای حقوقی»، فصلنامه روانشناسی، علوم تربیتی و علوم اجتماعی، شماره ۲۱، تابستان ۱۴۰۱ش.
- سرخوش، مریم، «چند درصد سقطهای جنین در کشور ناشی از روابط نامشروع است؟ | آمار عجیب از دست دادن تولدها در کشور به دلیل سقط جنین»، سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۳ش.
- شیری، عباس، سقوط مجازات در حقوق کیفری اسلام و ایران، تهران، مرکز انتشارات جهاد دانشگاهی شهید بهشتی، ۱۳۷۲ش.
- صادقی، سالار و عباسعلی اکبری، «آسیب شناسی سیاست کیفری ایران در قبال جرایم جنسی از منظر فقهی و جرم شناسی» در فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۱ش.
- صدر، سید محمدباقر، الفتاوی الواضحه، مطبعة آلاداب، نجف، بیتا.
- صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م،
- صدیقی، عبدالسبحان و دیگران، «مصادیق جدید روابط نامشروع غیر از زنا و مجازات آن در فقه اسلامی و حقوق ایران و افغانستان»، در مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، شماره ۵۳، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
- طوسی، محمد بن حسن، اَلتِّبیان فی تفسیرِ القرآن، تحقیق: احمد قصیر عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- فتحیپور، علی، «رابطه نامشروع»، در مجله حقوق امروز، شماره ۱۴، اسفند ۱۳۴۳ش.
- فرشچی، کبری، «بحران کودکان نامشروع در غرب»، سایت روزنامه جام جم، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، مشکلات جنسی جوانان، قم، نسل جوان، ۱۳۸۷ش.
- مسعودی نیا، محمد، «روابط نامشروع در فضای مجازی از منظر فقه جزایی»، در فصلنامه فقه جزای تطبیقی، شماره ۵، بهار ۱۴۰۱ش.
- مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، تهران، صدرا، چاپ پنجاه و دوم، ۱۳۷۹ش،
- نجفی، محمد حسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تهران، دارالکتب الاسلامیة و المکتبة الاسلامیه، ۱۳۶۲-۱۳۶۹ش.
- نوروزپور، الیاس، «تبیین مفهومی و مصداقی دو عنوان منافی عفت و رابطه نامشروع در فقه و حقوق»، در مجله رسائل، شماره ۱۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بيت، ۱۳۸۲ش.