حج بذلی

حجّ بَذلی حجی که هزینه‌های آن توسط فرد دیگری (باذل) پرداخت شود. بر اساس فقه شیعه، با بذل کامل هزینه، مکلف استطاعت پیدا کرده و با انجام این حج، تکلیف حج واجب از او ساقط می‌گردد.

قبول حج بذلی واجب است، مگر در مواردی مانند منت‌گذاری باذل، ایجاد اختلال در زندگی مکلف، یا عدم تصریح باذل به مصرف مال برای حج. وجود بدهی یا عدم درآمد پس از حج، مانع وجوب آن نیست. البته اگر مال بذل‌شده حرام باشد، حج از ذمه ساقط نمی‌شود. هزینه قربانی بر عهده باذل و کفارات بر عهده مکلف است.

مفهوم و جایگاه

حجّ بَذلی، حجّی است که هزینه آن را شخصی دیگر پرداخت کند.^[۱] تأمین هزینه حج از سوی دولت، در صورتی که مشروط به انجام وظیفه‌ای خاص نباشد، از مصادیق حجّ بذلی به‌شمار می‌رود.^[۲]

در منابع روایی، بخش‌هایی به حج بذلی اختصاص یافته^[۳] و احادیثی از معصومان(ع) در این زمینه نقل شده است.^[۴] در متون فقهی نیز در ضمن مباحث مربوط به حج^[۵] با عناوینی چون «استطاعت بذلی»^[۶] و «اِحجاج»^[۷] (حج‌فرستادن دیگری) بررسی شده است.

تحقق استطاعت با حجّ بذلی

بر اساس دیدگاه مشهور^[۸] و مورد اتفاق فقیهان شیعه،^[۹] حج بذلی یکی از راه‌های تحقق استطاعت شرعی برای انجام حج به شمار می‌آید.^[۱۰] به این معنا که اگر شخصی تمام یا بخشی از هزینه حج فرد دیگری را تقبل کند، تکلیف حجةالاسلام با انجام این حج از عهده مکلف ساقط می‌شود.^[۱۱] حتی در صورت کسب استطاعت مالی در آینده، نیازی به انجام دوباره حج نیست.^[۱۲]

در فقه شیعه، با فراهم بودن دیگر شرایط وجوب حج مانند سلامت جسمی، پذیرش حج بذلی واجب است.^[۱۳] این حکم حتی در مواردی که بخشی از هزینه توسط خود فرد و بخش دیگر توسط باذل تأمین شود نیز جاری است.^[۱۴] در صورت خودداری از پذیرش حج بذلی بدون وجود عذرشرعی، تکلیف حج بر ذمه مکلف باقی می‌ماند و باید در نخستین فرصتِ ممکن آن را ادا کند.^[۱۵] با این حال در سه حالت پذیرش آن واجب نیست:

اگر همراه با منت‌گذاری یا موجب اهانت به مکلف باشد.^[۱۶]
اگر باعث اختلال جدی در زندگی عادی فرد شود.^[۱۷]
اگر باذل تصریح نکرده باشد که مال بخشیده شده منحصراً برای هزینه حج است.^[۱۸]

در مقابل، مذاهب فقهی اهل‌سنت (غیر از شافعیه)^[۱۹] بذل مال را موجب تحقق استطاعت ندانسته و انجام حج بذلی را واجب نمی‌دانند.^[۲۰]

احکام حج بذلی

مانع نبودن بِدهکاری: داشتن بدهی به‌خودی‌خود مانع وجوب حج بذلی نیست،^[۲۱] مگر آنکه زمان پرداخت آن فرا رسیده، طلبکار مطالبه کرده باشد و پرداخت بدهی بدون ترک حج ممکن نباشد.^[۲۲]در حج بذلی، این شرط که مکلف پس از بازگشت از سفر، درآمد کافی برای گذران زندگی داشته باشد (رجوع به کفایت) لازم نیست. حتی اگر پس از حج فاقد شغل یا درآمد باشد، حج بر او واجب است.
شرط نبودنِ رجوع به کفایت^[۲۳] در حج بذلی، این شرط که مکلف پس از بازگشت از سفر، درآمد کافی برای گذران زندگی داشته باشد لازم نیست. حتی اگر پس از حج فاقد شغل یا درآمد باشد، حج بر او واجب است.^[۲۴]
بُطلان حج با بذل مال غصبی: اگر پس از انجام حج معلوم شود که مال پرداختی باذل، غصبی بوده است، آن حج به جای حجةالاسلام حساب نمی‌شود و در صورت استطاعت، فرد باید حج را تکرار کند.^[۲۵]
هزینه قربانی: در حجّ بذلی، تأمین هزینه قربانی بر عهده باذل است.^[۲۶]اگر باذل آن را نپردازد و مکلف نیز توان پرداخت نداشته باشد، حج بر او واجب نیست.^[۲۷] اما پرداخت کفّارات بر عهده باذل نیست،^[۲۸] مگر در کفاره غیرعمدی که برخی فقیهان قائلند که بر عهده باذل است.^[۲۹]
انصراف از بذل: بیشتر فقیهان معتقدند باذل تا قبل از شروع حج می‌تواند از تصمیم خود برای پرداخت هزینه منصرف شود،^[۳۰] اما اگر مکلف مُحْرِم شده یا در مسیر باشد، در مورد لزوم تأمین هزینه ادامه سفر و بازگشت توسط باذل، میان فقیهان اختلاف نظر وجود دارد.^[۳۱]

استحباب و فضیلت بذل حج

در فقه اسلامی، تأمین هزینه حج برای دیگران به ویژه اعضای خانواده، عملی مستحب و با فضیلت محسوب می‌شود.^[۳۲] بر اساس روایات، حتی همراه بردن خانواده به حج از طریق صرفه‌جویی یا دریافت وام نیز مورد تأکید قرار گرفته است.^[۳۳]

در روایتی که از امام رضا(ع) نقل شده، پاداش فرستادن سه مؤمن به حج، هم‌سان با رهایی از آتش دوزخ توصیف شده است.^[۳۴] در سیره امام صادق(ع) نیز مواردی از اعزام بستگان و دوستان به حج گزارش شده است.^[۳۵]

پانویس

↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص ۴۴۵، مسئلهٔ ۳۴؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.
↑ لنگرودی، توضیح المناسک، ۱۴۲۳ق، ص۴۴، مسأله ۱۰۹؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۱، مسألهٔ ۷۳ و ص۵۲، مسألهٔ ۷۵.
↑ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۱، ص۳۹، «بَابُ وُجُوبِ الْحَجِ عَلَی مَنْ بُذِل..»؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۶، ص۱۱۲، «باب ثَوابُ بَذل الحَج».
↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۳، حدیث ۵؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۸؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، حدیث ۲۲۱۵؛ ج۱۱، ص۴۰، حدیث ۱۴۱۸۶؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۶، ص۱۱۲، حدیث ۱.
↑ برای نمونه رجوع کنید به بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۱۴۰؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۵، مسئلهٔ ۳۴؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۶، مسئلهٔ ۳۶؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۱؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۸.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۱۰؛ اشتهاردی، مدارک العروة، ۱۴۱۷ق، ج۲۴، ص۱۶۶؛ سند، سند العروة الوثقی (کتاب الحج)، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۱۷.
↑ خویی، معتمد العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۵؛ روحانی، فقه الصادق(ع)، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۱۰۷، مسألهٔ ۸.
↑ بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۹۹؛ روحانی، فقه الصادق(ع)، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۱۰۷، مسألهٔ ۸.
↑ برای نمونه رجوع کنید به بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۹۹؛ روحانی، فقه الصادق(ع)، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۱۰۷، مسألهٔ ۸؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۸، مسألهٔ ۶۸.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۲۶۷؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۶، مسئلهٔ ۴۰؛ خویی، معتمد العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۵.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۲۶۷؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۷، مسئلهٔ ۴۰؛ خویی، معتمد العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۵.
↑ برای نمونه رجوع کنید به ٰبحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۱۰۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۲۶۳؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۰، مسألهٔ ۷۱.
↑ برای نمونه رجوع کنید به طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۵، مسئلهٔ ۳۴؛ طباطبایی حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱۰، ص۱۳۱؛ آملی، مصباح الهدی، ۱۳۸۰ق، ج۱۱، ص۳۹۹-۴۰۰.
↑ یزدی، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۳۸۸ش، ج۱۲، ص۳۵۴؛ خوئی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۲۸، ص۵۳؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.
↑ کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۲؛ تبریزی، استفتائات جدید حج، ۱۳۸۴ش، ص۴۹؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.
↑ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۹، مسألهٔ ۶۸؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.
↑ کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۲؛ مرتضوی، مشکاة الشریعة، ۱۳۹۰ش، ص۳۰۹؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۰، مسألهٔ ۷۱.
↑ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۹۶؛ شافعی الصغیر، نهایة المحتاج، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۲۵۳.
↑ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۹۶؛ ابن‌قدامه، المغنی، دارالکتاب العربی، ج۳، ص۱۷۰؛ کاشانی، بدائع الصنائع، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۲۲.
↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۶۶؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۲۶۶؛ محقق سبزواری، کفایة الاحکام، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۸۳.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۵، مسئلهٔ ۳۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۷، مسئلهٔ ۳۰.
↑ شوشتری، النجعة فی شرح اللمعة، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۲۱-۲۲؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۳۰۸-۳۰۹؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۶، مسئلهٔ ۳۶؛
↑ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۸، مسألهٔ ۶۸ و ص۵۲، مسألهٔ ۷۶.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۵۰، مسئلهٔ ۵۲؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۵؛ افتخاری گلپایگانی، آراء المراجع فی الحج، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۶۹.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۷، مسئلهٔ ۴۴؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۳؛ افتخاری گلپایگانی، آراء المراجع فی الحج، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۶۶.
↑ موسوی شاهرودی، جامع الفتاوی، ۱۴۲۸ق، ص۳۷، مسألهٔ ۵۳؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۹، مسألهٔ ۶۹.
↑ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۳؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۹، مسألهٔ ۶۹.
↑ آملی، مصباح الهدی، ۱۳۸۰ق، ج۱۱، ص۴۲۰؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۹، مسألهٔ ۶۹.
↑ برای نمونه رجوع کنید به طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۷، مسئلهٔ ۴۱؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۲؛ افتخاری گلپایگانی، آراء المراجع فی الحج، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۶۴-۶۵؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۰، مسألهٔ ۷۲.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۷، مسئلهٔ ۴۱ و ۴۲؛ خویی، معتمد العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۷-۱۷۹؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۰، مسألهٔ ۷۲.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۱۰؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۰۲، مسئلهٔ ۲؛ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (الحج)، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۱۰؛ لنگرودی، توضیح المناسک، ۱۴۲۳ ق، ص۶۱، مسألهٔ ۱۷۲.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۳، ص۲.
↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۶؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۵۷، حدیث ۱۲؛ شیخ حر عاملی، هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة(ع)، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۲۳۱، حدیث ۱۵۱.
↑ کوفی، الجعفریات، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۶۶؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۵۰، حدیث ۹۰۴۷.

منابع

آملی، میرزا محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی، تهران، مؤلف، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
ابن‌قدامه، ابوعبدالله، المغنی، بیروت، دارالکتاب العربی، بی‌تا.
اشتهاردی، علی پناه، مدارک العروة، تهران، دار الأسوة للطباعة و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
افتخاری گلپایگانی، علی، آراء المراجع فی الحج (بالعربیة)، قم، نشر مشعر، چاپ دوم، ۱۴۲۸ق.
امام خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیلة، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
بَحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، محقق و مصحح: ایروانی، محمدتقی، مقرم، سید عبد الرزاق، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
تبریزی، جواد، استفتائات جدید حج، قم، دار الصدیقة الشهیدة(س)، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
خوئی، سید ابوالقاسم، موسوعة الإمام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
خویی، سید ابوالقاسم، معتمد العروة الوثقی، مقرر: موسوی خلخالی، سید رضا، قم، منشورات مدرسة دار العلم، لطفی، چاپ دوم، ۱۴۱۶ق.
روحانی سید صادق، فقه الصادق(ع)، قم، دار الکتاب - مدرسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
سند، شیخ محمد، سند العروة الوثقی (کتاب الحج)، بیروت، مؤسسة أم القری للتحقیق و النشر، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
شافعی الصغیر، شمس الدین محمد بن عباس، نهایة المحتاج الی شرح المنهاج فی الفقه علی مذهب الإمام الشافعی، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۱۳ق.
شوشتری، محمدتقی، النجعة فی شرح اللمعة، تهران، کتابفروشی صدوق، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، شارح: کلانتر، سید محمد، قم کتابفروشی داوری، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة(ع)، تحقیق: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: لاجوردی، مهدی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، مصحح: خراسانی، علی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
طباطبایی حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسة دار التفسیر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
عاملی، محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح عبادات شرائع الاسلام، بیروت، مؤسسه آل‌البیت، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (الحج)، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
کاشانی، ابوبکر بن مسعود، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، پاکستان، مکتبة الحبیبیة، ۱۴۰۹ق.
کاشف الغطاء، حسن بن جعفر، أنوار الفقاهة (کتاب الحج)، نجف اشرف، مؤسسه کاشف الغطاء، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
کوفی، محمد بن محمد اشعث، الجعفریات (الأشعثیات)، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة، چاپ اول، بی تا.
لنگرودی، سید محمدحسن، توضیح المناسک، قم، دفتر حضرت آیة الله، چاپ اول، ۱۴۲۳ ق.
مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
محقق سبزواری، محمدباقر، کفایة الاحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
محمودی، محمدرضا، مناسک حج (محشّی)، تهران، نشر مشعر، ۱۴۲۹ق.
مرتضوی، ضیاء، مشکاة الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
مروّج، حسین، اصطلاحات فقهی، قم، بخشایش، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
موسوی شاهرودی، سید مرتضی، جامع الفتاوی (مناسک حج)، تهران، نشر مشعر، چاپ سوم، ۱۴۲۸ق.
نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، قم، مؤسسة السبطین علیهما السلام العالمیة، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.

[1] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص ۴۴۵، مسئلهٔ ۳۴؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.

[2] لنگرودی، توضیح المناسک، ۱۴۲۳ق، ص۴۴، مسأله ۱۰۹؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۱، مسألهٔ ۷۳ و ص۵۲، مسألهٔ ۷۵.

[3] شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۱، ص۳۹، «بَابُ وُجُوبِ الْحَجِ عَلَی مَنْ بُذِل..»؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۶، ص۱۱۲، «باب ثَوابُ بَذل الحَج».

[4] برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۳، حدیث ۵؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۸؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، حدیث ۲۲۱۵؛ ج۱۱، ص۴۰، حدیث ۱۴۱۸۶؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۶، ص۱۱۲، حدیث ۱.

[5] برای نمونه رجوع کنید به بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۱۴۰؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۵، مسئلهٔ ۳۴؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.

[6] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۶، مسئلهٔ ۳۶؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۱؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۸.

[7] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۱۰؛ اشتهاردی، مدارک العروة، ۱۴۱۷ق، ج۲۴، ص۱۶۶؛ سند، سند العروة الوثقی (کتاب الحج)، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۱۷.

[8] خویی، معتمد العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۵؛ روحانی، فقه الصادق(ع)، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۱۰۷، مسألهٔ ۸.

[9] بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۹۹؛ روحانی، فقه الصادق(ع)، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۱۰۷، مسألهٔ ۸.

[10] برای نمونه رجوع کنید به بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۹۹؛ روحانی، فقه الصادق(ع)، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۱۰۷، مسألهٔ ۸؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۸، مسألهٔ ۶۸.

[11] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۲۶۷؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۶، مسئلهٔ ۴۰؛ خویی، معتمد العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۵.

[12] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۲۶۷؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۷، مسئلهٔ ۴۰؛ خویی، معتمد العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۵.

[13] برای نمونه رجوع کنید به ٰبحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۱۰۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۲۶۳؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۰، مسألهٔ ۷۱.

[14] برای نمونه رجوع کنید به طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۵، مسئلهٔ ۳۴؛ طباطبایی حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱۰، ص۱۳۱؛ آملی، مصباح الهدی، ۱۳۸۰ق، ج۱۱، ص۳۹۹-۴۰۰.

[15] یزدی، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۳۸۸ش، ج۱۲، ص۳۵۴؛ خوئی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۲۸، ص۵۳؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.

[16] کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۲؛ تبریزی، استفتائات جدید حج، ۱۳۸۴ش، ص۴۹؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.

[17] محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۹، مسألهٔ ۶۸؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۲۰.

[18] کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۲؛ مرتضوی، مشکاة الشریعة، ۱۳۹۰ش، ص۳۰۹؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۰، مسألهٔ ۷۱.

[19] شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۹۶؛ شافعی الصغیر، نهایة المحتاج، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۲۵۳.

[20] شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۹۶؛ ابن‌قدامه، المغنی، دارالکتاب العربی، ج۳، ص۱۷۰؛ کاشانی، بدائع الصنائع، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۲۲.

[21] شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۶۶؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۲۶۶؛ محقق سبزواری، کفایة الاحکام، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۸۳.

[22] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۵، مسئلهٔ ۳۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۷، مسئلهٔ ۳۰.

[23] شوشتری، النجعة فی شرح اللمعة، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۲۱-۲۲؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۳۰۸-۳۰۹؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۶، مسئلهٔ ۳۶؛

[24] محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۸، مسألهٔ ۶۸ و ص۵۲، مسألهٔ ۷۶.

[25] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۵۰، مسئلهٔ ۵۲؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۵؛ افتخاری گلپایگانی، آراء المراجع فی الحج، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۶۹.

[26] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۷، مسئلهٔ ۴۴؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۳؛ افتخاری گلپایگانی، آراء المراجع فی الحج، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۶۶.

[27] موسوی شاهرودی، جامع الفتاوی، ۱۴۲۸ق، ص۳۷، مسألهٔ ۵۳؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۹، مسألهٔ ۶۹.

[28] امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۳؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۹، مسألهٔ ۶۹.

[29] آملی، مصباح الهدی، ۱۳۸۰ق، ج۱۱، ص۴۲۰؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۴۹، مسألهٔ ۶۹.

[30] برای نمونه رجوع کنید به طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۷، مسئلهٔ ۴۱؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۸، مسئلهٔ ۳۲؛ افتخاری گلپایگانی، آراء المراجع فی الحج، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۶۴-۶۵؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۰، مسألهٔ ۷۲.

[31] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۴۷، مسئلهٔ ۴۱ و ۴۲؛ خویی، معتمد العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۷-۱۷۹؛ محمودی، مناسک حج (محشّی)، ۱۴۲۹ق، ص۵۰، مسألهٔ ۷۲.

[32] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۱۰؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۰۲، مسئلهٔ ۲؛ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (الحج)، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۱۰؛ لنگرودی، توضیح المناسک، ۱۴۲۳ ق، ص۶۱، مسألهٔ ۱۷۲.

[33] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۳، ص۲.

[34] شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۶؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۵۷، حدیث ۱۲؛ شیخ حر عاملی، هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة(ع)، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۲۳۱، حدیث ۱۵۱.

[35] کوفی، الجعفریات، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۶۶؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۵۰، حدیث ۹۰۴۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]