جعرانه

جعرانه
اطلاعات جغرافیایی
نام منزل‌گاه	جعرانه
مسیر	حدود حرم مکه و موقعیت جعرانه
موقعیت	عربستان سعودی
وقایع تاریخی
سایر	میقات پیامبر(ص) و محل تقسیم غنائم نبرد حُنین در سال ۸ هجری

جِعْرانَه یکی از میقات‌های عمره مفرده است، که در شمال شرقی مکه، با فاصله‌ای حدود ۳۰ کیلومتری از مسجدالحرام واقع شده است. بر پایهٔ منابع تاریخی، پیامبر اکرم(ص) در سال هشتم هجری، پس از نبرد حُنین و بازگشت از طائف، سیزده روز در جِعرانه اقامت کرد و از همان‌جا برای عمره، مُحرم شد. فقیهان شیعه و اهل‌سنّت، به پیروی از سنت پیامبر، جِعرانه را برترین میقات عمره برای ساکنان مکه دانسته‌اند.

در منطقه جعرانه، مسجدی به همین نام بنا شده است که میقات عمره‌گزاران بوده و گفته می‌شود پیامبر(ص) در آن محل نماز گزارده و مُحرم شده‌اند. افزون بر این، ناصرخسرو از وجود دو چاه با نام‌های «بئرُ الرسول» و «بئرُ علیّ بنِ أبی‌طالب» در جعرانه یاد کرده است. همچنین فاکهی گزارش می‌دهد که به برکت حضور پیامبر(ص) در سال هشتم هجری، آبی گوارا در این منطقه جوشید.

جِعرانه؛ میقات عمره پیامبر(ص)

جِعْرانَه یا جِعِرّانَه^[۱] یکی از مکانهای مُحرم شدن برای عمره مفرده و از نقاط اَدنَی الحِل (حدود حرَم مکه) به شمار می‌رود.^[۲] برخی منابع، از احرام هفتاد^[۳] یا سیصد پیامبر^[۴] از جعرانه خبر داده‌اند.

بر پایهٔ منابع تاریخی، پیامبر اکرم(ص) در سال هشتم هجری قمری، پس از پیروزی بر قبیله هوازن در نبرد حُنین و در بازگشت از طائف، وارد جِعرانه شد^[۵] و پس از تقسیم غنائم هوازن، سیزده روز در آنجا اقامت کرد.^[۶] سپس از همانجا مُحرم گردید و برای انجام عمره به مکه رفت.^[۷] به گفته برخی فقیهان مانند شیخ طوسی، به پیروی از سنت پیامبر(ص)، نماز و احرام از جِعرانه برای انجام عمره، امری مرسوم و مستحب به شمار می‌رود.^[۸] شماری از فقیهان شیعه، همچون علامه حلی،^[۹] شهید اول^[۱۰] و صاحب جواهر^[۱۱] و بیشتر مذاهب اهل‌سنّت^[۱۲] نیز، مُحرم‌شدن از جِعرانه را بر دیگر مکان‌های اَدنَی الحِل (همچون تَنعیم و حُدَیبیه)، برتر دانسته‌اند.

مسجد جعرانه

در منطقه جعرانه، مسجدی به همین نام وجود دارد که عمره‌گزاران معمولاً از آنجا برای عمرهٔ مفرده مُحرِم می‌شوند.^[۱۳] این مسجد، به مسجدالرسول نیز شناخته می‌شود.^[۱۴] گفته شده رسول خدا(ص) در محل فعلی این مسجد نماز گزارده و مُحرم شدند.^[۱۵]

برخی تاریخ‌نویسان، بازسازی و توسعه مسجد جعرانه در قرون ۱۳ و ۱۴ هجری را، در چند نوبت دانسته‌اند؛^[۱۶] یک بار در سال ۱۲۶۳ قمری به همت همسر یکی از شاهان حیدرآباد هند، و دفعات بعدی در سال‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۴ قمری توسط وزارت اوقاف سعودی. مساحت این مسجد در دهه دوم قرن پانزدهم قمری، ۱۶۰۰ متر مربع ذکر شده است.^[۱۷]

نام و چاه‌های کهن جعرانه

منطقه جعرانه در شمال شرقی شهر مکه^[۱۸] و در حدود ۳۰ کیلومتری مسجد الحرام واقع شده است.^[۱۹] برخی منابع، نام جعرانه را لقب زنی از طایفه قریش^[۲۰] و برخی این عنوان را نام چاهی در این منطقه دانسته‌اند.^[۲۱] ناصر خسرو، شاعر و جهانگردِ قرنِ پنجمِ هجریِ قمری،^[۲۲] از وجودِ دو چاهِ آب در نزدیکیِ یکدیگر در جِعرانه، به نام‌های «بئرُ الرّسول» و «بئرُ علیّ بنِ أبی‌طالب»، خبر داده^[۲۳] و حفرِ آن‌ها را توسط پیامبر(ص) و امام علی(ع) و به‌منظورِ رفاهِ مردم و حاجیان دانسته است.^[۲۴] فاکهی از تاریخ‌نویسان قرن سوم قمری نیز، از جوشیدنِ آبی گوارا در سالِ هشتمِ هجریِ قمری، به برکتِ حضورِ پیامبرِ اکرم(ص) در جِعرانه، سخن گفته است.^[۲۵]

پانویس

↑ فیومی، المصباح المنیر، منشورات دار الرضی، ج۲، ص۱۰۲؛ طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۲۴۷.
↑ حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۵۶۳؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق& ج۴، ص۶۴۰؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۱، ص۳۴۱.
↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۳۰؛ مقریزی‏، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۹، ص۸ و ۲۲.
↑ فاکهی، اخبار مکه، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۶۲؛ خوارزمی، اثارة الترغیب، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۵۰؛ فاسی، شفاء الغرام، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۵۲۱.
↑ ابن‌هشام، السیرة النبویه، ۱۳۸۳ق، ج۴، ص۹۲۵؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۱۷؛ ابن‌سید الناس، عیون الاثر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۲۵۰.
↑ واقدی، کتاب المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۹۴۴ و ۹۵۸؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۱۷؛ مقریزی‏، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۸، ص۳۸۸.
↑ واقدی، کتاب المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۹۴۴ و ۹۵۸؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۱۷.
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۰۹؛ ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۵۴۱، فکری، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ۱۳۹۳ش‏، ص۶۸.
↑ حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۵۶۳.
↑ شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۳۸.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۸، ص۱۱۹.
↑ الحطاب الرعینی، مواهب الجلیل، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۳۸؛ فاسی، شفاء الغرام، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۵۲۰؛ شافعی، الاُم، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۴۶.
↑ قائدان، درسنامه آشنایی با تاریخ و اماکن مکه و مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۸۹-۹۲؛ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه‏، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۷-۱۸۱.
↑ «مسجد جعرانه یکی از میقات های عمره مفرده»، وبگاه سازمان حج و زیارت.
↑ فکری، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ۱۳۹۳ش، ص۱۸۳؛ «مسجد جعرانه یکی از میقات های عمره مفرده»، وبگاه سازمان حج و زیارت.
↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه‏، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۰.
↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه‏، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۰.
↑ فیومی، المصباح المنیر، منشورات دار الرضی، ج۲، ص۱۰۲؛ فکری، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ۱۳۹۳ش‏، ص۶۸.
↑ درگاهی‏، پژوهشی فقهی پیرامون نماز مسافر در اماکن چهارگانه‏، ۱۳۹۲ش، ص۴۲.
↑ فاسی، شفاء الغرام، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۵۱۷؛ ابن‌ظهیره، الجامع اللطیف، ۱۴۲۳ق، ص۲۹۵؛ طاهر الکردی، تاریخ القویم، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۱۶۲.
↑ بلادی، معجم معالم الحجاز، ۱۳۹۹ق، ج۱، ص۱۴۹؛ پژوهشکده حج و زیارت، ‏حج در آینه فقه‏، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۲۶۷.
↑ ناصرخسرو، مقدمه «دیوان ناصرخسرو»، ۱۳۹۳ش، ص۵.
↑ ناصرخسرو، سفرنامه ناصر خسرو، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۷؛ قاضی عسکر، «زمزمه زمزم»‏، ج۱۰، ص۹۲.
↑ ناصرخسرو، سفرنامه ناصر خسرو، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۷؛ قاضی عسکر، «زمزمه زمزم»‏، ج۱۰، ص۹۲.
↑ فاکهی، اخبار مکه، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۶۸-۶۹.

منابع

ابن‌ادریس حلّی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، محقق و مصحح: موسوی، حسن بن احمد، ابن مسیح، ابو الحسن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
ابن‌سعد، محمد بن سعد‏، الطبقات الکبری‏، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
ابن‌سید الناس، ابوالفتح محمد بن سید الناس، عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر، تحقیق: ابراهیم، محمد رمضان، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۴ق.
ابن‌ظهیره، محمد، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف، محقق: علی عمر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۳ق.
ابن‌هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، تحقیق: محمد محیی الدین، قاهره، مکتبه محمد علی صبیح و اولاده، ۱۳۸۳ق.
بلادی، عاتق بن الغیث، معجم معالم الحجاز، مکه، دار مکه للنشر و التوزیع، ۱۳۹۹ق.
پژوهشکده حج و زیارت، ‏حج در آینه فقه‏، تهران، نشر مشعر، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.
جعفریان، رسول‏، آثار اسلامی مکه و مدینه‏، تهران، مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.
حطاب الرعینی، محمد بن محمد، مواهب الجلیل، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۶ق.
خوارزمی، محمد بن اسحاق، اثارة الترغیب و التشویق الی المساجد الثلاثه و البیت العتیق، به کوشش محمد حسین الذهبی، مکه، مکتبه نزار مصطفی الباز، ۱۴۱۸ق.
درگاهی، مهدی‏، پژوهشی فقهی پیرامون نماز مسافر در اماکن چهارگانه‏، تهران، مشعر، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
شافعی، محمد بن ادریس، الاُم، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۳ق.
شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: کشفی، سید محمدتقی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ش.
طاهر الکردی، محمد، تاریخ القویم، محقق: عبدالملک بن عبد بالله بن دهیش، بیروت، دار خضر، ۱۴۲۰ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، محقق و مصحح: بهادری، ابراهیم، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام،‏ مترجم: مقدس، محمد، تهران، نشر مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
فاکهی، محمد بن إسحاق، أخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه، تحقیق: ابن‌دهیش، عبدالملک بن عبدالله، مکه، مکتبة الأسدی، چاپ چهارم، ۱۴۲۴ق.
فکری، مسعود، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، راهنمای زائران سرزمین وحی‏، تهران، نشر مشعر، چاپ اول، ۱۳۹۳ش‏.
فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، منشورات دار الرضی، چاپ اول، بی تا.
قائدان، اصغر، درسنامه آشنایی با تاریخ و اماکن مقدس مکه مکرمه و مدینه منوره‏، تهران، مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
قاضی عسکر، سید علی، «زمزمه زمزم»‏، در فصلنامه میقات حج، تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات‏، چاپ اول، بی‌تا.
مقریزی، تقی الدین‏، امتاع الاسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع‏، تحقیق: نمیسی، محمد عبد الحمید، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
ناصرخسرو، ابو مُعین، سفرنامه ناصر خسرو، مصحّح: محمد دبیر سیاقی، تهران، زوار، ۱۳۸۱ش.
ناصرخسرو، ابو مُعین، مقدمه «دیوان ناصرخسرو»، تهران، انتشارات آدینه سبز، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، تحقیق: مارسدن جونس، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ سوم، ۱۴۰۹ق.
‏طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی (المحشّٰی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
‏طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تحقیق: حسینی‏، سید احمد، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
«مسجد جعرانه یکی از میقات های عمره مفرده»، وبگاه سازمان حج و زیارت، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.

[1] فیومی، المصباح المنیر، منشورات دار الرضی، ج۲، ص۱۰۲؛ طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۲۴۷.

[2] حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۵۶۳؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق& ج۴، ص۶۴۰؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۱، ص۳۴۱.

[3] ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۳۰؛ مقریزی‏، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۹، ص۸ و ۲۲.

[4] فاکهی، اخبار مکه، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۶۲؛ خوارزمی، اثارة الترغیب، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۵۰؛ فاسی، شفاء الغرام، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۵۲۱.

[5] ابن‌هشام، السیرة النبویه، ۱۳۸۳ق، ج۴، ص۹۲۵؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۱۷؛ ابن‌سید الناس، عیون الاثر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۲۵۰.

[6] واقدی، کتاب المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۹۴۴ و ۹۵۸؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۱۷؛ مقریزی‏، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۸، ص۳۸۸.

[7] واقدی، کتاب المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۹۴۴ و ۹۵۸؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۱۷.

[8] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۰۹؛ ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۵۴۱، فکری، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ۱۳۹۳ش‏، ص۶۸.

[9] حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۵۶۳.

[10] شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۳۸.

[11] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۸، ص۱۱۹.

[12] الحطاب الرعینی، مواهب الجلیل، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۳۸؛ فاسی، شفاء الغرام، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۵۲۰؛ شافعی، الاُم، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۴۶.

[13] قائدان، درسنامه آشنایی با تاریخ و اماکن مکه و مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۸۹-۹۲؛ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه‏، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۷-۱۸۱.

[14] «مسجد جعرانه یکی از میقات های عمره مفرده»، وبگاه سازمان حج و زیارت.

[15] فکری، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ۱۳۹۳ش، ص۱۸۳؛ «مسجد جعرانه یکی از میقات های عمره مفرده»، وبگاه سازمان حج و زیارت.

[16] جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه‏، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۰.

[17] جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه‏، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۰.

[18] فیومی، المصباح المنیر، منشورات دار الرضی، ج۲، ص۱۰۲؛ فکری، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ۱۳۹۳ش‏، ص۶۸.

[19] درگاهی‏، پژوهشی فقهی پیرامون نماز مسافر در اماکن چهارگانه‏، ۱۳۹۲ش، ص۴۲.

[20] فاسی، شفاء الغرام، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۵۱۷؛ ابن‌ظهیره، الجامع اللطیف، ۱۴۲۳ق، ص۲۹۵؛ طاهر الکردی، تاریخ القویم، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۱۶۲.

[21] بلادی، معجم معالم الحجاز، ۱۳۹۹ق، ج۱، ص۱۴۹؛ پژوهشکده حج و زیارت، ‏حج در آینه فقه‏، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۲۶۷.

[22] ناصرخسرو، مقدمه «دیوان ناصرخسرو»، ۱۳۹۳ش، ص۵.

[23] ناصرخسرو، سفرنامه ناصر خسرو، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۷؛ قاضی عسکر، «زمزمه زمزم»‏، ج۱۰، ص۹۲.

[24] ناصرخسرو، سفرنامه ناصر خسرو، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۷؛ قاضی عسکر، «زمزمه زمزم»‏، ج۱۰، ص۹۲.

[25] فاکهی، اخبار مکه، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۶۸-۶۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

ن ب و عربستان سعودی
مناطق تاریخی	مکه • مدینه • جده • احساء • قطیف • عوامیه • طائف • نجران • ینبع • ربذه • شعب ابی‌طالب • خیبر • غدیر خم • فدک • سقیفه • کوه نور • کوه ابوقبیس • کوه عینین • ابواء • ابطح • دارالندوه • منطقه بدر • کوه احد • کوه رضوی • حدیبیه • تهامه • بحران • صریا • حجاز • دومة الجندل • جحفه • آبار علی • خانه ارقم بن ابی‌ارقم • حیطان سبعه • ثنیة الوداع
اماکن مقدس	حرم مکی • حرم مدنی • مسجدالحرام • مسجد النبی • قبرستان معلاة • مسجد قبا • قبرستان بقیع • مسجد غدیر • بقعه‌های بقیع • مسجد ردالشمس • غار حرا • مسجد شجره • سرزمین منا • عرفات • مشعر • بیت الاحزان • غار ثور • مسجد خیف • مسجد قبلتین • جبل الرحمة • حجر اسماعیل • مقام ابراهیم • زمزم • صفا و مروه • مسعی • مسجد تنعیم • مسجد الاجابة (مکه) • مسجد الاجابة (مدینه) • مسجد جن • مسجد غمامه • مساجد سبعه • ستون توبه • مقبره شهدای احد • مسجد حمزه (مدینه)• مسجد علی بن ابی‌طالب (مدینه)
شخصیت‌ها	شیخ احمد احسائی • علی بن حسنعلی خنیزی • علی بن حسن خنیزی • عبدالهادی فضلی • باقر النمر • محمدعلی عمری • حسن الصفار • سید هاشم الشخص • ناصر القفاری • زکی المیلاد • عبدالله بن علی خنیزی
گروه‌های شیعی	جنبش مبلغان طلایه‌دار • سازمان انقلاب اسلامی در شبه جزیره • الحرکة الاصلاحیه • حزب‌الله حجاز
سایر	نخاوله • حج • وهابیت • تخریب بقیع • جزیرة العرب • یوم الهدم • قریش • اوس و خزرج • بنی‌هاشم • انصار • جاهلیت • فاجعه منا (۱۳۹۴) • انتفاضه منطقه شرقیه • باب جبرئیل • اعدام‌های ۱۲ مارس ۲۰۲۲ عربستان
قبرستان بقیع