مواقف قیامت
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
مَواقِف قیامت ایستگاههای حسابرسی انسان در مسیر عبور از پل صراطاند که در آنها عقاید و اعمال انسان مورد بازخواست قرار میگیرد. درباره تعداد مواقف، دیدگاههای مختلفی وجود دارد؛ برخی از هفت، برخی از پنجاه و برخی از هفتاد موقف سخن گفتهاند، هرچند شماری از عالمان این اعداد را بیانگر کثرت مواقف دانستهاند، نه تعداد دقیق.
بر اساس نظر برخی از عالمان شیعه، همه انسانها برای عبور از پل صراط باید از این مواقف بگذرند، اما پیامبران و اهلبیت(ع) از توقف در این مواقف معافاند. مؤمنان نیز یکسان نیستند؛ بعضی به سرعت از مواقف عبور میکنند و برخی به سبب کاستیهای خود مدت بیشتری در آنها درنگ دارند. در برخی روایات شیعی، محبّت اهلبیت(ع) از عوامل عبور از مواقف معرفی شده است.
بر پایه آیات و روایات، مجموع مدت مواقف، پنجاه هزار سال توصیف شده است. به باور برخی، این توقف طولانی ویژه کافران و ظالمان است. برخی در موقف حقالناس، هزار سال متوقف میشوند.
مفهومشناسی
مواقف قیامت در منابع روایی[۱] و کلامی[۲] به توقفگاههایی گفته میشود که انسان در آنها درباره اعتقادات و اعمال خود از جمله توحید، نبوت، امامت،[۳] نماز، روزه و حج مورد بازخواست قرار میگیرد.[۴] بر پایه دیدگاه شیخ صدوق و شیخ مفید، این مواقف همان گردنههای پل صراطاند که عبور از آنها فقط با عمل صالح یا رحمت الهی امکانپذیر است و ناتوانی در عبور، به سقوط در دوزخ میانجامد.[۵]
شیخ مفید نقل کرده است که امام علی(ع) مردم را به آمادگی برای عبور از مواقف فرا میخواند و عبور از آنها را وابسته به رحمت الهی میدانست.[۶] در روایتی منسوب به او، از مواقف متعددی یاد شده است که در برخی از آنها، گروهی برای یکدیگر طلب آمرزش میکنند و گروهی دیگر یکدیگر را لعن میکنند.[۷]
تعداد و مدتزمان مواقف
درباره تعداد مواقف قیامت، دیدگاههای مختلفی بر اساس آیات[۸] و روایات[۹] وجود دارد. تعداد آنها هفت،[۱۰] پنجاه[۱۱] یا هفتاد موقف[۱۲] ذکر شده است. در مقابل برخی این اعداد را بیانگر کثرت دانسته و معتقدند تعداد دقیق آنها مشخص نیست.[۱۳]
به گفته شیخ صدوق و شیخ مفید، هر موقف به یکی از واجبات یا محرمات الهی اختصاص دارد و انسان در آن درباره انجام یا ترک آن بازخواست میشود.[۱۴] بر همین اساس، برخی تعداد مواقف را برابر با شمار واجبات و محرمات الهی دانستهاند.[۱۵] عبدالحسین دستغیب نیز عقبههای پل صراط را هفت گردنه میداند که هر یک شامل مواقف متعددی است.[۱۶]
عبدالله جوادی آملی با استناد به برخی روایات[۱۷] و آیه ۵ سوره سجده و آیه ۴ سوره معارج، مجموع زمان مواقف قیامت را پنجاه هزار سال دانسته است.[۱۸] البته برخی این توقف طولانی را ویژه کافران و ظالمان میدانند[۱۹] و مدت توقف برخی از آنان هزار سال و برخی دیگر پنجاه هزار سال گزارش شده است.[۲۰] سید عبدالحسین دستغیب معتقد است گروهی در موقف حقالناس، هزار سال نگه داشته میشوند.[۲۱]
مصادیق مواقف
در منابع روایی و اعتقادی، مواقف قیامت به دو دسته کلی تقسیم شدهاند:
مواقف اعتقادی
بر اساس منابع حدیثی و کلامی در بخشی از مواقف از باورهای دینی همچون توحید و نبوت[۲۲] پرسش میشود. در برخی روایات شیعی، از موقف ولایت سخن به میان آمده است[۲۳] که درباره ولایت امام علی(ع) و اهلبیت(ع)[۲۴] و نیز موضع افراد نسبت به مخالفان آنان سؤال میشود؛[۲۵] برخی این موقف را مهمترین مواقف دانسته[۲۶] و با استناد به همین روایات،[۲۷] شرط عبور از این مواقف را محبَّت اهلبیت(ع) دانستهاند.[۲۸]
مواقف عملی
در منابع کلامی، مواقفی نیز برای بررسی اعمال انسان گزارش شده است. در این مواقف از تکالیف دینی مانند نماز،[۲۹] روزه، زکات، جهاد، حج،[۳۰] صله رحم و امانتداری[۳۱] پرسش میشود. همچنین موضوعاتی مانند حقالناس،[۳۲] رعایت عدالت،[۳۳] چگونگی سپری کردن عُمْر و جوانی و نیز شیوه کسب و نحوه مصرف مال مورد بازخواست قرار میگیرد.[۳۴] همچنین از برخی محرمات و گناهان مانند ظلم،[۳۵] دروغ، غیبت و زنا نیز سؤال میشود.[۳۶]
آیا همه انسانها در مواقف متوقف میشوند؟
درباره اینکه آیا همه انسانها در مواقف قیامت متوقف میشوند یا نه، دیدگاههای مختلفی وجود دارد. برخی بر این باورند که همه انسانها برای عبور از صراط باید از مواقف بگذرند؛[۳۷] با این حال، پیامبران اولوالعزم، اهلبیت(ع)[۳۸] و مُخلَصان[۳۹] از توقف در مواقف مستثنا هستند. در مقابل، عبدالله جوادی آملی، مفسر شیعه، بر این باور است برخی افراد اساساً در هیچیک از مواقف حاضر نمیشوند؛ زیرا به اعتقاد او، به صورت انسان محشور نخواهند شد.[۴۰]
بر پایه روایات، مدت توقف مؤمنان در مواقف یکسان نیست؛ برخی بدون توقف و با سرعت عبور میکنند،[۴۱] برخی اندکی درنگ دارند[۴۲] و گروهی نیز به اندازه خواندن یک نماز واجب در این مواقف متوقف میشوند.[۴۳]
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۴۳.
- ↑ شیخ صدوق، اعتقادات الإمامیة، ۱۴۱۴ق، ص۷۱-۷۲؛ شیخ مفيد، تصحيح اعتقادات الإمامية، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۲-۱۱۳.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ نمازی، معاد از دیدگاه آیات و روایات، ۱۳۸۵ش، ص۲۸۵؛ حیدری، المعاد رویة قرآنیة، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۵.
- ↑ شیخ صدوق، اعتقادات الإمامیة، ۱۴۱۴ق، ص۷۱-۷۲؛ شیخ مفيد، تصحيح اعتقادات الإمامية، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۲-۱۱۳.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۴.
- ↑ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۲۶۰.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: سوره سجده، آیه ۵ و سوره معارج، آیه ۴.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ طوسى، امالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۶.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۴۸۷.
- ↑ جوادی آملی، «تفسیر سوره سجده، جلسه دوم: ۲۱/۱۲/۱۳۹۱ش»، پرتال اسراء.
- ↑ مظاهری، معاد در قرآن، ۱۳۶۴ش، ص۱۴۸؛ حیدری، المعاد رویة قرآنیة، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۴.
- ↑ حیدری، المعاد رویة قرآنیة، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۴.
- ↑ شیخ صدوق، اعتقادات الإمامیة، ۱۴۱۴ق، ص۷۱-۷۲؛ شیخ مفيد، تصحيح اعتقادات الإمامية، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۲-۱۱۳.
- ↑ حیدری، المعاد رویة قرآنیة، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۸.
- ↑ دستغیب، معاد، ۱۳۹۰ش، ص۱۶۲-۱۶۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۴۳.
- ↑ جوادی آملی، «تفسیر سوره سجده، جلسه دوم: ۲۱/۱۲/۱۳۹۱ش»، پرتال اسراء.
- ↑ شیخ طوسى، التبیان، دار احیاء التراث العربى، ج۱۰، ص۱۱۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۵، ص۱۷.
- ↑ مجلسی، بحارالانور، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۱۲۸.
- ↑ دستغیب، معاد، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۴.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابنشاذان، مائة منقبة، ۱۴۰۷ق، ص۳۶.
- ↑ شیخ صدوق، اعتقادات الإمامیة، ۱۴۱۴ق، ص۷۱-۷۲.
- ↑ ابنشاذان، مائة منقبة، ۱۴۰۷ق، ص۳۶.
- ↑ حیدری، المعاد رویة قرآنیة، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۲۵.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۳۱۳؛ شیخ طوسى، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۹۰.
- ↑ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۴۰۳؛ حیدری، المعاد رویة قرآنیة، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۵.
- ↑ شیخ صدوق، اعتقادات الإمامیة، ۱۴۱۴ق، ص۷۱-۷۲؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۶۸.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی، ۱۴۲۳ق، ج۸، ص۹۲.
- ↑ شیخ صدوق، اعتقادات الإمامیة، ۱۴۱۴ق، ص۷۱-۷۲؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۲.
- ↑ طبرانی، المعجم الکبیر، مکتبة ابن تیمیة، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۱.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۱۵۲.
- ↑ ابنشعبه حرانى، تحف العقول، ۱۳۶۳ق، ص۵۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۳۳۱.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی، ۱۴۲۳ق، ج۸، ص۹۲.
- ↑ حیدری، المعاد رویة قرآنیة، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۸.
- ↑ حیدری، المعاد رویة قرآنیة، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۷-۲۹۸.
- ↑ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۴۰۲.
- ↑ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۴۰۲.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۸۱۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانور، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۱۲۸.
- ↑ شیخ طوسى، التبیان، دار احیاء التراث العربى، ج۱۰، ص۱۱۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۵، ص۱۷.
منابع
- قرآن.
- ابنشهرآشوب، محمد بن على، مناقب آل أبی طالب علیهمالسلام، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
- ابنشاذان، محمد بن احمد، مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمة، تحقیق مدرسه امام مهدى(ع)، قم، مدرسة الإمام المهدى(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- ابنشعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، تحقیق علیاکبر غفارى، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، قم، ۱۳۶۳ق.
- جوادی آملی، «تفسیر سوره سجده، جلسه دوم: ۱۳۹۱/۱۲/۲۱ش»، پورتال اسراء، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۹ آبان ۱۴۰۴ش.
- جوادی آملی، عبدالله، معاد در قرآن، قم، اسراء، چاپ چهارم، ۱۳۸۵ش.
- جوادی آملی، عبدالله، معاد در قرآن، قم، اسراء، چاپ یازدهم، تابستان ۱۳۹۵ش.
- حسینی طهرانی، محمدحسین، معادشناسی، مشهد، علامه طباطبایی، ۱۴۲۳ق.
- حیدری، کمال، المعاد رویة قرآنیة، قم، دار فراقد، ۱۴۳۱ق.
- دستغیب، عبدالحسین، معاد، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
- شعيري، محمد بن محمد، جامع الأخبار، نجف، مطبعة حیدریة، بىتا.
- شیخ صدوق، محمد بن على، الأمالی، تهران، کتابچى، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن على، اعتقادات الإمامیة، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، التوحید، تحقیق هاشم حسینى، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۹۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، عیون أخبار الرضا(ع)، تحقیق مهدی لاجوردى، تهران، جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، تحقیق احمد قصیرعاملى، بیروت، دار احیاء التراث العربى، چاپ اول، بیتا.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، الأمالی، تحقیق مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق موسسه آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفيد، محمد بن محمد، تصحيح اعتقادات الإمامية، تصحیح حسین درگاهی، قم، كنگره شيخ مفيد، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- طبرانی، سلیمان بن أحمد، المعجم الکبیر، تحقیق حمدی بن عبد المجید السلفی، قاهره، مکتبة ابن تیمیة، چاپ دوم، بیتا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیرپت، دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، قم، حوزه علمیه- مرکز مدیریت، ۱۴۱۲ق.
- قمى، على بن ابراهیم، تفسیر القمی، تحقیق طیب موسوى جزائرى، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کوفى، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق محمد کاظم، تهران، مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانور: الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- نمازی، عبدالنبی، معاد از دیدگاه آیات و روایات، قم، تحسین، ۱۳۸۵ش.