شهادت: تفاوت میان نسخهها
Shamsoddin (بحث | مشارکتها) |
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۷: | خط ۷: | ||
بنا به برخی روایات، همه [[امامان شیعه]] با شهادت از دنیا میروند. هر چند [[شیخ مفید]] از عالمان برجسته شیعه در شهادت برخی از آنها تردید کرده است. | بنا به برخی روایات، همه [[امامان شیعه]] با شهادت از دنیا میروند. هر چند [[شیخ مفید]] از عالمان برجسته شیعه در شهادت برخی از آنها تردید کرده است. | ||
در ادبیات [[جمهوری اسلامی ایران]] همه کسانی در راه حفظ [[انقلاب سال ۱۳۵۷ش]] و دفاع از کشور ایران کشته میشوند شهید نامیده میشوند. در این کشور سازمان بنیاد شهید برای رسیدگی به امور خانوادههای شهیدان تأسیس شده است. همچنین [[۲۲ اسفند]] به عنوان روز شهید نامگذاری شده است. | در ادبیات [[جمهوری اسلامی ایران]] همه کسانی در راه حفظ [[انقلاب سال ۱۳۵۷ش]] و دفاع از کشور ایران کشته میشوند شهید نامیده میشوند. در این کشور سازمان بنیاد شهید وامور ایثار گران برای رسیدگی به امور خانوادههای شهیدان و ایثار گران تأسیس شده است. همچنین [[۲۲ اسفند]] به عنوان روز شهید نامگذاری شده است. | ||
==مفهومشناسی== | ==مفهومشناسی== | ||
شهادت به معنای کشته شدن در راه خداوند است. از اینرو کسی که در راه خدا به قتل میرسد شهید نامیده میشود.<ref>محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۶.</ref> در فقه، شهید به مسلمانی اختصاص دارد که در مَعرکه جنگ توسط کافران یا به سبب جنگ با آنها کشته میشود.<ref> محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۶.</ref> در [[تفسیر نمونه]] آمده شهادت یک معنای خاص و یک معنا عام دارد. معنای خاص آن همان معنای فقهی است و معنای عام آن این است که انسان در مسیر انجام وظیفه الهی کشته شود یا بمیرد از اینرو در روایات طالب علمی که در حال طلب علم از دنیا برود، کسی که در بسترش بمیرد در حالی که معرفت حق خدا، پیامبر و اهل بیت او را داشته باشد، کسی که برای دفاع از مالش در برابر مهاجمان کشته شود و... شهید دانسته شدهاند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷-۴۰۸.</ref> | شهادت به معنای کشته شدن در راه خداوند است. از اینرو کسی که در راه خدا به قتل میرسد شهید نامیده میشود.<ref>محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۶.</ref> در فقه، شهید به مسلمانی اختصاص دارد که در مَعرکه جنگ توسط کافران یا به سبب جنگ با آنها کشته میشود.<ref> محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۶.</ref> در [[تفسیر نمونه]] آمده شهادت یک معنای خاص و یک معنا عام دارد. معنای خاص آن همان معنای فقهی است و معنای عام آن این است که انسان در مسیر انجام وظیفه الهی کشته شود یا بمیرد از اینرو در روایات طالب علمی که در حال طلب علم از دنیا برود، کسی که در بسترش بمیرد در حالی که معرفت حق خدا، پیامبر و اهل بیت او را داشته باشد، کسی که برای دفاع از مالش در برابر مهاجمان کشته شود و... شهید دانسته شدهاند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷-۴۰۸.</ref> | ||
نسخهٔ ۱۵ اوت ۲۰۲۱، ساعت ۰۹:۱۱
| مرگ | |
|---|---|
| احتضار • عزرائیل • غسل میت • کفن • نماز میت • تدفین • شهادت | |
| برزخ | |
| شب اول قبر • سؤال قبر • نکیر و منکر • حیات برزخی • بدن برزخی | |
| قیامت | |
| اسرافیل • معاد جسمانی • نفخ صور • نامه اعمال • صراط • صحرای محشر • اصحاب یمین • اصحاب شمال | |
| بهشت | |
| درهای بهشت • حور العین • غلمان • رضوان • نعمتهای بهشت | |
| جهنم | |
| درهای جهنم • درکات جهنم • زقوم • اسفل سافلین • هاویه • جحیم • غساق | |
| مفاهیم وابسته | |
| شفاعت • تجسم اعمال • رقیب و عتید • تناسخ • رجعت • روح • باقیات صالحات | |
شهادت به کشتهشدن در راه خدا اشاره دارد که در احادیث از آن بهعنوان بالاترین نیکی و گرامیترین مرگ یاد شده است. همچنین برای شهادت آثاری همچون زنده ماندن، برخورداری از حق شفاعت و آمرزش گناهان ذکر شده است.
بنا بر نظر فقیهان، شهید غسل و کفن ندارد و مس بدن او موجب واجب شدن غسل مس میت نمیگردد. البته این احکام مختص شهید در معرکه جنگ است و شامل دیگر کسانی که در راه خدا کشته میشوند و یا بهمنزله شهیدند، نمیشود.
بنا به برخی روایات، همه امامان شیعه با شهادت از دنیا میروند. هر چند شیخ مفید از عالمان برجسته شیعه در شهادت برخی از آنها تردید کرده است.
در ادبیات جمهوری اسلامی ایران همه کسانی در راه حفظ انقلاب سال ۱۳۵۷ش و دفاع از کشور ایران کشته میشوند شهید نامیده میشوند. در این کشور سازمان بنیاد شهید وامور ایثار گران برای رسیدگی به امور خانوادههای شهیدان و ایثار گران تأسیس شده است. همچنین ۲۲ اسفند به عنوان روز شهید نامگذاری شده است.
مفهومشناسی
شهادت به معنای کشته شدن در راه خداوند است. از اینرو کسی که در راه خدا به قتل میرسد شهید نامیده میشود.[۱] در فقه، شهید به مسلمانی اختصاص دارد که در مَعرکه جنگ توسط کافران یا به سبب جنگ با آنها کشته میشود.[۲] در تفسیر نمونه آمده شهادت یک معنای خاص و یک معنا عام دارد. معنای خاص آن همان معنای فقهی است و معنای عام آن این است که انسان در مسیر انجام وظیفه الهی کشته شود یا بمیرد از اینرو در روایات طالب علمی که در حال طلب علم از دنیا برود، کسی که در بسترش بمیرد در حالی که معرفت حق خدا، پیامبر و اهل بیت او را داشته باشد، کسی که برای دفاع از مالش در برابر مهاجمان کشته شود و... شهید دانسته شدهاند.[۳]
وجه نامگذاری شهید
﴿وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾
(ای پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زندهاند، و نزد پروردگارشان روزی داده میشوند.
سوره آل عمران، آیه۱۶۹.
شهادت در لغت به معانی همچون حضور و مشاهده است[۴] از اینرو درباره نامگذاری شهید احتمالهایی داده شده است از جمله:
- فرشتگان رحمت الهی او را میبینند.
- خدا و فرشتگان شهادت میدهند که او اهل بهشت است.
- او نمرده و نزد پروردگارش حاضر است.
- او چیزهایی را مشاهده میکند که دیگران مشاهده نمیکنند.[۵]
- او در روز قیامت شاهد اعمال دیگران است.[۶]
اهمیت و جایگاه
روایات زیادی درباره منزلت و فضیلت شهادت وارد شده است. از جمله اینکه شهادت در روایات بالاترین نیکی[۷]و گرامیترین مرگ[۸] دانسته شده است و برخی از مرگهای دیگر در اجر و پادش به آن تشبیه شده است.[۹] همچنین در دعاهایی که از چهارده معصوم رسیده ختم عاقبت به شهادت،[۱۰] شهادت زیر پرچم پیامبر(ص)[۱۱] و کشته شدن بهدست بدترین مردم[۱۲] از خدا درخواست شده است.
در قرآن از واژه شهادت با تعبیر «قَتْل فی سبیلالله» (کشته شدن در راه خدا) یاد شده است.[۱۳] همچنین از شهادت و شهید در باب احکام طهارت کتابهای فقهی سخن گفته شده است.[۱۴]
آثار شهادت
در آیات و روایات برای شهادت آثاری بیان شده است از جمله:
- زنده بودن: بنا بر آیات قرآن کسانی که در راه خدا کشته میشوند نمرده، بلکه زندهاند[۱۵] و نزد پروردگارشان روزی داده میشوند.[۱۶]
- برخورداری از حق شفاعت؛ شهید در کنار پیامبران و عالمان از شفاعتکنندگان در قیامت است.[۱۷]
- آمرزش گناهان و رحمت خدا[۱۸]در روایتی که از امام باقر(ع) نقل شده هنگامی که نخستین قطره خون شهید جاری میشود، تمام گناهان او به جز حقالناس بخشیده میشود.[۱۹]
- ورود به بهشت[۲۰] شهید از نخستین کسانی است که به بهشت میرود.[۲۱]
مراتب و درجات شهداء
برای شهداء اقسامی ذکر شده است:
- شهید دنیوی و اخروی؛ کسی که که در جنگ با کافران کشته میشود و انگیزهاش از حضور در جنگ برافراشته شدن پرچم دین است نه انگیزههای مادی.
- شهید دنیوی؛ کسی که در جنگ با کافران کشته میشود. اما با انگیزه مادی همچون رسیدن به غنیمت در جنگ شرکت کرده است.
- شهید اخروی: کسی که بدون جنگ اما مظلوم کشته میشود مانند کسی که غرق میشود، با طاعون از دنیا میرود، طالب علمی که در غربت میمیرد و...[۲۲]
احکام شهید در معرکه
فقیهان برای شهید در معرکه احکامی ذکر کردهاند:
- غسل میت؛ بنا به نظر فقیهان شیعه، شهید در معرکه جنگ غسل میت ندارد.[۲۳] اما کسی که در معرکه جنگ زخمی شده و پس از اتمام جنگ به شهادت برسد را باید غسل داد.[۲۴]
- کفن؛ بنا به نظر فقیهان شیعه شهید در معرکه کفن نمیشود[۲۵] و با همان لباس رزم دفن میگردد.[۲۶] مگر اینکه لباس به تن نداشته باشد که در این صورت باید او را کفن کرد.[۲۷]
- مس بدن شهید؛ مس بدن شهید موجب واجب شدن غسل مس میت نمیشود.[۲۸] با این حال خواندن نماز میت بر شهید واجب است.[۲۹]
- حنوط: شهید حنوط (مالیدن کافور به مواضع هفتگانه سجده میت) ندارد چرا که حنوط پس از کفن کردن است و شهید کفن ندارد.[۳۰]
احکام مذکور شامل کسانی است که با اذن معصوم یا نائب خاص او در جنگ شرکت کردهاند.[۳۱] همچنین بنا بهفتوای بیشتر فقیهان این احکام شامل کسانی که در زمان غیبت با اذن نائب عام امام (فقیه جامعالشرایط) یا بدون اذن او برای دفاع در برابر هجوم دشمنان اسلام کشته میشوند، نیز میگردد.[۳۲] گرچه برخی آن را این افراد را شهید دانسته اما احکام شهید در معرکه را درباره آنها جاری نمیدانند.[۳۳] همچنین این احکام به شهید در معرکه اختصاص دارد و شامل کسانی که به طریق دیگری در راه خدا کشته میشوند و یا در فضیلت مانند شهیدند، نمیگردد.[۳۴]
شهادت امامان شیعه
به اعتقاد شماری از عالمان شیعه، همه امامان شیعه با شهادت از دنیا میروند.[۳۵] دلیل آنان، روایات از جمله روایت «وَ اللَّهِ مَا مِنَّا إِلَّا مَقْتُولٌ شَهِید» منقول از امام صادق(ع) است که بنابر آن، همه امامان با شهادت از دنیا خواهند رفت.[۳۶] شیخ مفید در کتاب «تصحیح اعتقادات الامامیه» شهادت امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام موسی کاظم(ع) و امام رضا(ع) را پذیرفته و در شهادت سایر ائمه تردید کرده است.[۳۷] علامه مجلسی در توجیه سخن شیخ مفید گفته است با توجه به اینکه اخبار شهادت سایر ائمه(ع) متواتر نیست، شاید منظور او نفی تواتر و قطعیت شهادت سایر ائمه(ع) باشد.[۳۸]
شهید در ادبیات جمهوری اسلامی ایران
شهید در ادبیات جمهوری اسلامی ایران شامل کسانی میشود که در راه دفاع و حفظ دستاوردهای انقلاب سال ۱۳۵۷ش و کیان نظام اسلامی، استقلال کشور ایران و مقابله با تهدیدات دشمن جان خود را از دست میدهند.[۳۹] بر اساس قانون بنیاد شهید ایران از انقلاب سال ۱۳۵۷ش تا ابتدای سال ۱۴۰۰ش حدود ۲۲۰ هزار نفر شهید محسوب شدهاند.[۴۰] در ایران سازمان بنیاد شهید برای رسیدگی به امور خانوادههای شهداء تأسیس شده است.[۴۱] همچنین ۲۲ اسفند به عنوان روز شهید نامگذاری شده است.[۴۲]
اصطلاحات
برخی از اصطلاحاتی که در ادبیات جمهوری اسلامی ایران درباره شهیدان به کار میرود عبارتند از:
- شهید محراب: به امامان جمعهای اشاره دارد که به هنگام برگزاری نماز جمعه به دست مخالفان نظام جمهوری اسلامی ترور شدهاند.[۴۳]
- شهدای دفاع مقدس: به کشتهشدگان ایرانی جنگ ایران و عراق اشاره دارد که از آنها به عنوان شهدای جنگ تحمیلی نیز یاد میشود. مدفن این شهداء گلزار شهداء نامیده میشود و برای گرامیداشت آنان مراسمهای مختلفی برگزار میگردد.
- شهید گمنام: کشتگان ایرانی جنگ ایران و عراق اشاره دارد که هویتشان مشخص نیست. در ایران معمولا بر مزار این افراد بنایی ساخته میشود و در مناسبتهای مذهبی در کنار مزار آنها مراسمهایی برگزار میشود.
- شهید مدافع حرم: نیروهایی که توسط جمهوری اسلامی ایران برای جنگ با داعش و حمایت از دولت سوریه ساماندهی و به کشور سوریه اعزام شده و در این کشور کشته میشوند. این نیروها از کشورهای ایران، لبنان، عراق، افغانستان هستند و به آنها مدافعان حرم گفته میشود.
- شهدای انقلاب: افرادی که در راه مبارزه با حکومت پهلوی از سال ۱۳۴۲ش تا بهمن ۱۳۵۷ش به شهادت رسیدند. آمار این شهدا از ۲۸۰۰ تا ۱۰ هزار تن گفته شده است.[۴۴]
کتابشناسی
- کتاب شهدای عصر پیامبر(ص) اثر ابوالفضل بنایی کاشی: این اثر گزارشی از شهدای دوره پیامبر به زبان فارسی ارائه میدهد. شهدای پیش از هجرت، شهدای جنگ بدر، شهدای غزوه سویق، شهدای غزوه احد، شهدای بئر معونه، شهدای غزوه خیبر، شهدای غزوه طائف، شهدای غزوه حنین و شهدایی که تاریخ شهادتشان مشخص نیست از فصلهای این کتاب است. این کتاب در ۲۴۸ صفحه در سال ۱۳۹۱ش توسط نشر شاهد منتشر شده است.
- شُهَداءُ الفَضیلَة: کتابی از علامه امینی است که در آن شرححال ۱۳۰ تن از دانشمندانِ شهید و چگونگی شهادت آنان گزارش شده است. این افراد از بین شخصیتهای قرن چهارم تا چهاردهم هجری قمری انتخاب شدهاند. شهداء الفضیلة با عنوان شهیدان راه فضیلت به زبان فارسی ترجمه شده است.
- کتاب شهدای صدر اسلام و شهدای واقعه کربلا نوشته سید علیاکبر قرشی: این اثر در سال ۱۳۸۵ش توسط انتشارات نويد اسلام در ۲۱۲ صفحه منتشر شده است.[۴۵]
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- ابن حیون مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، تصحیح آصف فیضی، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام، ۱۳۸۵ق.
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب(ع)، قم، علامه، ۱۳۷۹ ق.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، تهران، نینوا، بیتا.
- شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، مؤسسة المعارف الاسلامیة، بیتا.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الطهارة، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تصحیح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۱۷ق.
- طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تحقیق احمد حسینی اشکوری، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۴۱۶ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الشرعیه علی مذهب الامامیه، تصحیح ابراهیم بهادری، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۰ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۱۹ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تححقق محمدباقر محمودی و عبد الزهراء علوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- قرشی، سید علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
- کاشفالغطاء، علی بن محمدرضا، النور الساطع فی الفقه النافع، نجف، مطبعة الآداب، ۱۳۸۱ق.
- مفید، محمد بن محمد، تصحیح اعتقاد الامامیه، تحقیق و تصحیح حسین درگاهی، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروةالوثقی، قم، مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی، بیتا.
پیوند به بیرون
- ↑ محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷-۴۰۸.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۴.
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۸۱.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۷.
- ↑ ابن حیون مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۴۳.
- ↑ صدوق، من لایحضر الفقیه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۰۲، ح۵۸۶۸.
- ↑ نگاه کنید به شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۴.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۵، ص۳۶۸؛ ج۹۱، ص۲۳۹؛ ج۹۴، ص۳۳۲.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۳۷۶.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۲۶۱.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ۳۳۱۷.
- ↑ سوره بقره، آیه۱۵۴.
- ↑ سوره آل عمران، آیه۱۶۹.
- ↑ حمیری، قرب الاسناد، مکتبة نینوا، ج۱، ص۳۱.
- ↑ سوره آل عمران، آیه۱۵۷.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۸۳.
- ↑ سوره توبه، آیه۱۱۱.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۷۱، ص۱۴۴.
- ↑ محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۷.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۹۹.
- ↑ علامه حلی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۳۵.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۹۹.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۶.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۶-۴۰۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۳۰۷.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۹۹.
- ↑ خؤیی، التنقیح، مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی، ج۹، ص۱۸۲.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۱، ص۸۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به کاشفالغطا، النور الساطع، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۵۴۵.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۱، ص۸۲.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۴.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۳۲-۱۳۱؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۳۲-۱۳۱.
- ↑ مفید، تصحیح اعتقاد الامامیه، ۱۴۱۴ق، ص۱۳۲و۱۳۱.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۷، ص۲۱۶.
- ↑ «آییننامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد آییننامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد»
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»
- ↑ «قانون اساسنامه بنیاد شهید انقلاب اسلامی»
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»
- ↑ نگاه کنید به «شهداي محراب چند نفر هستند و نامشان چيست؟»، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات.
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»
- ↑ «نگاهی به كتاب «شهدای صدر اسلام و شهدای كربلا»»، خبرگزاری ایسنا.