تفاخر
تَفاخُر یا فَخْرفروشی یعنی بهخود بالیدن[۱] یا به هم فخرکردن[۲] و نشان دادن کمالات خود به دیگران.[۳] از نظر عالمان اخلاق تفاخر از انواع تکبر است[۴] و دلایل ناپسند بودن تکبر برای تفاخر هم صدق میکند.[۵]
به گفته ادیبان عرب، در قرآن، فخر به معنای مباهات به مال، مقام[۶] و خودنمایی است،[۷] و در آیات قرآن، فخرفروشی سرزنش شده است و فردی که خود را برتر از دیگران میداند، خیالباف نامیده شده است.[۸] در قرآن کریم کسانی که جزو صابران هستند و اعمالشان صالحانه است، از فخرفروشی مُبَرّا دانسته شدهاند.[۹] همچنین، برای تفاخر آثار منفی نظیر محرومیت از محبت خداوند،[۱۰] کفر، دنیاگرایی و کفران نعمت، بخل، تکبر، غرور، کوردلی[۱۱] و نابودی ذکر کرده است.[۱۲] در تفاسیر نیز، تفاخر به ثروت،[۱۳] مباهات به قومیت،[۱۴] تعداد جمعیت،[۱۵] افتخارات نیاکان[۱۶] و تعداد فرزندان[۱۷] بهعنوان انواع فخرفروشی ذکر شده است.
براساس روایات اسلامی، تفاخر آفت دین شناخته شده است[۱۸] و تفاخر به قصد فخرفروشی بر علم یا دانش دیگران مذموم است و باعث عذاب میشود.[۱۹] بااینحال، در برخی موارد تفاخر در روایات پسندیده است. بهعنوان مثال، خداوند نزد فرشتگانش به کسانی که دیگران را به غذا میهمان میکنند، مباهات میکند[۲۰] و یا پیامبر اکرم(ص) در سرای آخرت به (فراوانی) امت خود فخر میکند.[۲۱] شیخ طوسی در امالی خود حدیثی نقل کرده که جبرئیل در شب لیلة المبیت بالای سر امام علی(ع) به او بشارت میدهد که خداوند به او نزد فرشتگان مباهات میکند.[۲۲] همچنین از رسول اکرم(ص) نقل شده است که فقر در آخرت، فخر تلقی میگردد.[۲۳] همچنین، خداوند در روز عرفه به کسانی که در عرفات وقوف کردهاند مباهات میکند.[۲۴]
به گفته پژوهشگران تفاخر معمولاً از احساسِ حقارتِ درونی فرد ناشی میشود.[۲۵] وقتی فرد زندگی خود را با دیگران مقایسه میکند، برای جبران کمبودها، سعی میکند داشتههای خود را به رخ بکشد.[۲۶] در قرآن،[۲۷] جهل و خودپسندی نیز بهعنوان عوامل تفاخر معرفی شدهاند.[۲۸] همچنین عواملی مانند موقعیت اجتماعی،[۲۹] قدرناشناسی از نعمتهای الهی، قدرت و ثروت زیاد، ریا، شرک و دنیاگرایی میتوانند باعث بروز تفاخر شوند.[۳۰]
در آیات و روایات، چند راه برای درمان تفاخر ذکر شده است: احسان به والدین، خویشاوندان، یتیمان، مساکین، همسایگان، در راه ماندگان و بردگان[۳۱] و همچنین تواضع[۳۲] از آن دستهاند.
پانویس
- ↑ دهخدا و دیگران، لغتنامه، ذیل واژه تفاخر کردن، ج۵، ص۶۸۳۹.
- ↑ معین، لغتنامه، ۱۳۸۶ش، ذیل واژه تفاخر، ج۱، ص۴۶۸.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۷۸ش، ص۳۰۴.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۷۸ش، ص۳۰۴؛ امام خمینی، چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۱۰۷؛ شبر، اخلاق، ۱۳۷۴ش، ص۲۸۹.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۷۸ش، ص۳۰۴؛ امام خمینی، چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۱۰۷؛ شبر، اخلاق، ۱۳۷۴ش، ص۲۸۹.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاط قرآن، ۱۴۱۲ق، ص۶۲۷.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۴۹.
- ↑ سوره نساء، آیه ۳۶؛ سوره لقمان، آیه ۱۸؛ سوره حدید، آیه ۲۳.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۵ش، ج۸، ص۲۵۱.
- ↑ سوره نساء، آیه ۳۶.
- ↑ سلیمی، «تفاخر؛ غلبه تخیلات واهی»، وبگاه روزنامه کیهان.
- ↑ بلاغی، حجة التفاسیر، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۵۴.
- ↑ مراغی، تفسیرالمراغی، دارالفکر، ج۲۰، ص۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، برگزیده تفسیر نمونه، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۸۳.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، انتشارات اسماعیلیه، ج۲۰، ص۳۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، برگزیده تفسیر نمونه، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۸۳.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، انتشارات اسماعیلیان، ج۲۰، ص۳۵۰.
- ↑ شبر، اخلاق، ۱۳۷۴ش، ص۳۴۱.
- ↑ کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۴۷.
- ↑ دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۱۳۷.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۳۶۷ش، ج۵، ص۳۳۴.
- ↑ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۶۹.
- ↑ دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۱۹۴.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۳۶.
- ↑ سلیمی، «تفاخر؛ غلبه تخیلات واهی»، وبگاه روزنامه کیهان.
- ↑ سلیمی، «تفاخر؛ غلبه تخیلات واهی»، وبگاه روزنامه کیهان.
- ↑ سوره تکاثر، آیات ۳-۷.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۵ش، ج۸، ص۲۴۹.
- ↑ بلاغی، حجة التفاسیر، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۵۳.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۵ش، ج۸، ص۲۴۷-۲۴۹.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۵ش، ج۸، ص۲۵۰.
- ↑ شبر، اخلاق، ۱۳۷۴ش، ص۱۶۷.
منابع
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار الفکر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- امام خمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ بیست و چهارم، ۱۳۸۰ش.
- بلاغی، سیدعبدالحجه، حجه التفاسیر و بلاغ الاکسیر، قم، حکمت، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، انتشارت دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، قم، شریف رضی، بیچا، ۱۳۷۱ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاط قرآن، دمشق، دارالقلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- سلیمی، محمدرضا، «تفاخر؛ غلبه تخیلات واهی»، تارنمای روزنامه کیهان، تاریخ درج:۳۰ تیر ۱۳۹۶، تاریخ بازدید: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۸.
- شبر، عبدالله، اخلاق، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- علامه طباطبایی، المیزان، قم،انتشارات اسماعیلیه، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه للطباعه، ۱۴۱۴ق
- کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، تهران، انتشارات اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
- مراغی، احمدمصطفی، تفسیرالمراغی، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- معین، محمد، لغتنامه، تهران، اَدِنا، چاپ چهارم،۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دارالکتبالاسلامیه، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۲ش.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج السعاده، قم، هجرت، ۱۳۷۸ش.
- هاشمی رفسنجانی، علی اکبر و دیگران، فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.