صراط مستقیم

صراط مستقیم به راهی معتدل تعریف شده که نه افراط دارد و نه تفریط.^[۱] برخلاف تورات که بر مادیات و انجیل که بر معنویت تمرکز دارد.^[۲] قرآن این راه را به‌عنوان مسیری که هم بُعد مادی و هم معنوی انسان را تأمین می‌کند معرفی می‌کند.^[۳] این واژه بیش از ۳۰ بار در قرآن آمده و در بیشتر آیات، «صراط» و «مستقیم» کنار هم هستند.^[۴] همچنینبه گفته پژوهشگران، صراط مستقیم با تعابیری چون «سبیل الله»،^[۵] «سواء السبيل»^[۶] نیز بیان شده است^[۷]

در تفسیر منسوب به امام حسن عسگری(ع)، «صراط مستقیم» به دو نوع تقسیم می‌شود: یکی در دنیا که راهی معتدل است و دیگری در آخرت که به بهشت می‌برد و از جهنم دور می‌کند.^[۸] امام رضا(ع) صراط مستقیم را به‌معنی طلب هدایت به‌سوی دین خدا و شناخت پروردگار معرفی می‌کند.^[۹] امام صادق(ع) نیز «صراط» را به دو نوع تقسیم می‌کند: یکی در دنیا که پیروی از امام واجب است و دیگری در آخرت که مربوط به عبور از پل جهنم است^[۱۰] در این روایت پیروی از صراط مستقیم موجب رسیدن به محبت خدا و دوری از هواهای نفسانی می‌شود.^[۱۱]

به گفته پژوهشگران، بین «صراط»، «سبیل» و «طریق» تفاوت‌هایی وجود دارد. اولاً، «صراط» مفرد است،^[۱۲] درحالی‌که «سبیل» و «طریق» جمع‌اند و به راه‌های متعدد اطلاق می‌شوند.^[۱۳] همچنین، «سبیل» برای امور مادی و معنوی به کار می‌رود، در‌حالی‌که «صراط» عمدتاً برای امور معنوی استفاده می‌شود.^[۱۴] در قرآن، واژه «صراط» برای «جحیم» نیز به کار رفته است،^[۱۵] اما تنها یک‌بار این دو واژه با هم آمده‌اند که نشان‌دهنده بی‌اعتنایی خداوند به این صراط پست و حقیر است.^[۱۶]

طبق نظر برخی پژوهشگران، انسان‌ها براساس «صراط مستقیم» به دو دسته تقسیم می‌شوند:^[۱۷]

دسته اول کسانی هستند که دنیاگرایی در همه وجودشان رسوخ کرده و تنها به شهوت و لذت‌های دنیوی می‌پردازند. این افراد از حقیقت‌های ماورایی غافل هستند و قرآن آنها را از صراط مستقیم منحرف دانسته است^[۱۸]
دسته دوم کسانی هستند که سعادت را هم در دنیا و هم در آخرت می‌بینند^[۱۹] و از خداوند می‌خواهند که در هر دو دنیا به آنها نیکی عطا کند.^[۲۰]

در تفاسیر و روایات مصادیق زیادی را برای صراط مستقیم بیان کرده‌اند که از جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد: دین اسلام^[۲۱] توحید^[۲۲] ولایت^[۲۳] ولایت پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)^[۲۴] امیر المؤمنین(ع)^[۲۵] اهل بیت(ع)^[۲۶] انبیاء و صدیقین و شهداء و صالحان؛^[۲۷] راه انبیاء،^[۲۸] ایمان،^[۲۹] راه بهشت،^[۳۰] فضل خداوند و راه کسانی که از خداوند اطاعت کرده‌اند،^[۳۱] قرآن،^[۳۲] هدایت،^[۳۳] حلال شمردن حلال خداوند و حرام شمردن حرام خداوند،^[۳۴] دار السلام و مركز امن و امان،^[۳۵] عدل و حکمت،^[۳۶] راه خدا،^[۳۷] راه حق،^[۳۸] راه دین،^[۳۹] راه روشن،^[۴۰] شناخت امام،^[۴۱]

پانویس

↑ خوشوقت، صراط مستقیم در قرآن و روایات، سایت صاحب امر.
↑ خوشوقت، صراط مستقیم در قرآن و روایات، سایت صاحب امر.
↑ دیاری بیدگلی، و درویشی، بازشناسی مصادیق روایی صراط مستقیم بر پایه روایات «التفسیر الاثری الجامع»، ص۱۱.
↑ خاتمی، امامان نور و صراط مستقیم، ص۹.
↑ سوره نساء، آیه ۸۴.
↑ سوره بقره، آیه۱۰۸؛ سوره مائده، آیه۷۷،۶۰،۱۲؛ سوره قصص، آیه۲۲؛ سوره ممتحنه، آیه۱.
↑ سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.
↑ التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكری(ع)، ۱۴۰۹ق، ص۴۴.
↑ شیخ صدوق، عيون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۰۷‏؛ شیخ صدوق، علل الشرائع‏، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۶۰‏؛ صادقی تهرانی، الفرقان في تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۴۰.
↑ بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۱۳؛ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۲؛ فيض كاشانى، نوادر الأخبار فيما يتعلق بأصول الدين، ۱۳۷۱ش، ص۳۴۶.
↑ التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكری(ع)، ۱۴۰۹ق، ص۴۴؛ طبرسى، الإحتجاج على أهل اللجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۶۹؛ استرآبادى، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۲۹.
↑ ر. ک: بستانی و کرئی: معنا، ویژگی‌ها و مفاهیم صراط مستقیم در قرآن کریم، ص۸؛ قاسمی پرشکوه، و خوانین‌زاده، صراط مستقیم در تفاسیر قرآن و آثار ابن عربی، ص ۲۸ و ۲۹.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۲۸.
↑ بستانی و کرئی: معنا، ویژگی‌ها و مفاهیم صراط مستقیم در قرآن کریم، ص۷.
↑ سوره صافات، آیه ۲۳.
↑ سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.
↑ سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.
↑ سوره مؤمنون، آیه ۷۴؛ و ر.ک: سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.
↑ سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.
↑ سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.
↑ طبرسی، مجمع البيان، ج۱، ص۴۱۳ و ج۶، ص۶۰۳ ج۹، ص۷۶؛ کوفی، تفسير فرات الكوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۲.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۶۰۳ و ج۷، ص۱۸۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۴۲۶؛ مغنیه، التفسير الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۵۵۷.
↑ حیدری کاشانی، صراط مستقیم همان صراط ولایت و امامت، سایت ایران صدا.
↑ استرآبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۳۰.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص ۲۳ و ۱۳۵؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق‏، ج۴۰، ص۹۷؛ قمی، تفسير القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۸۶ و ج، ص۲۹؛ شیبانی، نهج البيان عن كشف معاني القرآن، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۳۸۵؛ صفار، بصائر الدرجات في فضائل آل محمّد(ص)، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۷۱؛ بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ۱۰۷؛ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۳؛ استرآبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۵۳۷؛ قمی مشهدی، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، ۱۳۶۷ش، ج۱۲، ص۳۵؛ بحرانی، اللوامع النورانیة في أسماء علي و أهل بیته القرآنیة، ۱۴۲۹ق، ص۶۱۰؛ بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۸۴۶؛ ابن‌مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۴؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق‏، ج۲۴، ص۱۶.
↑ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۵؛ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۶۶؛ نقوی قاینی، ضياء الفرقان في تفسیر القرآن، ۱۳۹۵ش، ج۸، ص۵۳۷؛ استرآبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۳۰؛ کوفی، تفسير فرات الكوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۱؛ بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۱۴.
↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۵۲ش، ج۴، ص۴۰۷؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۴۶۰.
↑ عیاشی، تفسير العيّاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۲؛ حویزی، تفسير نور الثقلين، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۰؛ البرهان في تفسير القرآن، ج۱، ص۱۱۵، بحرانی، البرهان فی تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۱۳۵.
↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۳۶۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۱۵۶ و ج۷، ص۲۳۴.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۰۹ و ج۹، ص۱۳۹ و ج۹، ص۱۶۹.
↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۰۷.
↑ طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۲۶۴ و ج۹، ص۵۵۳: مغنیه، التفسير الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۵۵۶.
↑ فيض كاشانى، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۱۹.
↑ طبرسی، ترجمه تفسیر مجمع البیان، فراهانی، ج۹، ص۱۶.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۲۶۴.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۰، ص۳۰۳ و ج۱۲، ص۳۰۲.
↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۳۴۱؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۸، ص۷۸.
↑ طوسی، التبيان في تفسير القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۴۴۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۸، ص۲۸۶.
↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۳۲۹.
↑ عاشور، تفسیر أمیر المؤمنین(ع) للقرآن الکریم، ۱۴۲۹ق، ، ج۱، ص۱۰۹؛ دیلمی، إرشاد القلوب إلى الصواب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۶۶.‏
↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۸.

منابع

ابن‌مشهدى، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، به‌تحقیق جواد قيومى‌اصفهانى، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول‏، ۱۴۱۹ق.
ابوالفتوح رازى، حسين بن على‏، روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن، به‌تصحیح محمدمهدی ناصح و محمدجعفر یاحقی، مشهد، آستان قدس رضوى‏، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
استرآبادی، علی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، به‌تحقیق حسین استادولی، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسير القرآن، قم، مؤسسة البعثة. مرکز الطباعة و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
بحرانی، هاشم بن سلیمان، اللوامع النورانیة فی أسماء علی و أهل بیته القرآنیة، به‌تحقیق حامد فدوی‌اردستانی، قم، مکتبة المرتضوية، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
بستانی، قاسم، و زهرا کرئی، معنا، ویژگی‌ها و مفاهیم صراط مستقیم در قرآن کریم، در مجله بینات، شماره ۶۷، پاییز ۱۳۸۹ش.
پاسخ به شبهات اعتقادی/شبهه۸۱، سایت آوینی، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۳.
التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكری(ع)، به‌تحقیق و تصحیح مدرسه امام مهدى(ع)‏، قم، مدرسة الإمام المهدی(عج)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسير نور الثقلين، به‌تصحیح: هاشم رسولی، قم، اسماعيليان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
حیدری کاشانی، محمدباقر، صراط مستقیم همان صراط ولایت و امامت، سایت ایران صدا؛ پاسخ به شبهات اعتقادی/شبهه۸۱، سایت ایران صدا، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۳.
خاتمی، سیداحمد، امامان نور و صراط مستقیم، در مجله پاسدار اسلام، شماره ۳۰۸، مرداد ۱۳۸۶ش.
خوشوقت، صراط مستقیم در قرآن و روایات، سایت صاحب امر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۳.
دیاری بیدگلی، محمدتقی، و احسان‌الله درویشی، بازشناسی مصادیق روایی صراط مستقیم بر پایه روایات «التفسیر الاثری الجامع»، در مجله علوم و معارف قرآن و حدیث، شماره ۱۳، زمستان ۱۳۹۶ش.
ديلمى، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلى الصواب، قم، الشريف الرضی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
سیف اللهی، حسین، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷، تاریخ بازدید: ۵ خرداد ۱۴۰۳.
شیبانی، محمد بن حسن، نهج البيان عن كشف معانی القرآن، به‌تحقیق: حسین درگاهی، قم، نشر الهادی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
شیخ صدوق، محمد بن على‏، علل الشرائع‏، قم، كتاب فروشى داورى‏، چاپ اول، ۱۳۸۵ش/۱۹۶۶م.
شیخ صدوق، محمد بن على‏، عيون أخبار الرضا(ع)، به‌تحقیق و تصحیح مهدی لاجوردى، تهران، نشر جهان‏، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
شیخ صدوق، محمد بن على‏، معانی الأخبار، به‌تحقیق علی‌اکبر غفارى، قم، دفتر انتشارات اسلامى‏، چاپ اول‏، ۱۴۰۳ق.
صادقی‌تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
صفار، محمد بن حسن‏، بصائر الدرجات في فضائل آل محمّد(ص)، به‌تحقیق محسن بن عباسعلى كوچه‌باغى، ‏قم، مكتبة آية الله المرعشی النجفی‏، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۵۲ش.
طبرسى، احمد بن على‏، الإحتجاج على أهل اللجاج، به‌تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه تفسیر مجمع البیان، مترجم: حسین نوری همدانی و دیگران، به‌تحقیق: محمد مفتح، تهران، فراهانی، چاپ اول، بی‌تا.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بی‌تا.
عاشور، علی، تفسیر أمیر المؤمنین(ع) للقرآن الکریم، بیروت، مرکز الشرق الأوسط الثقافی، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
عیاشی، محمد بن مسعود، تفسير العیاشی، به‌تصحیح: هاشم رسولی، تهران، مکتبة العلمية الاسلامية، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
فيض كاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى‏، تفسیر الصافی، به‌تصحیح حسین اعلمی، تهران، مکتبه الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
فيض كاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى‏، نوادر الأخبار فيما يتعلق بأصول الدين، به‌تحقیق: مهدی انصارى قمى، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى‏، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
قاسمی پرشکوه، سعید، و محمدحسین خوانین‌زاده، صراط مستقیم در تفاسیر قرآن و آثار ابن عربی، در مجله پژوهشنامه معارف قرآنی، شماره ۱۲، خرداد ۱۳۹۲ش.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، به‌تحقیق: حسین درگاهی، تهران، وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی. مؤسسة الطبع و النشر، چاپ اول، ۱۳۶۷ش.
قمی، علی بن ابراهیم، تفسير القمی، به‌تصحیح: طیب جزایری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسير فرات الكوفی، به‌تصحیح: محمد کاظم، تهران، وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی. مؤسسة الطبع و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
مجلسى، محمدباقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار إحياء التراث العربی‏، چاپ دوم‏، ۱۴۰۳ق‏.
مغنیه، محمدجواد، التفسير الکاشف، قم، دارالکتب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.
نقوی قاینی، محمد تقی، ضياء الفرقان في تفسیر القرآن، تهران، قائن، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.

[1] خوشوقت، صراط مستقیم در قرآن و روایات، سایت صاحب امر.

[2] خوشوقت، صراط مستقیم در قرآن و روایات، سایت صاحب امر.

[3] دیاری بیدگلی، و درویشی، بازشناسی مصادیق روایی صراط مستقیم بر پایه روایات «التفسیر الاثری الجامع»، ص۱۱.

[4] خاتمی، امامان نور و صراط مستقیم، ص۹.

[5] سوره نساء، آیه ۸۴.

[6] سوره بقره، آیه۱۰۸؛ سوره مائده، آیه۷۷،۶۰،۱۲؛ سوره قصص، آیه۲۲؛ سوره ممتحنه، آیه۱.

[7] سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.

[8] التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكری(ع)، ۱۴۰۹ق، ص۴۴.

[9] شیخ صدوق، عيون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۰۷‏؛ شیخ صدوق، علل الشرائع‏، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۶۰‏؛ صادقی تهرانی، الفرقان في تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۴۰.

[10] بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۱۳؛ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۲؛ فيض كاشانى، نوادر الأخبار فيما يتعلق بأصول الدين، ۱۳۷۱ش، ص۳۴۶.

[11] التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكری(ع)، ۱۴۰۹ق، ص۴۴؛ طبرسى، الإحتجاج على أهل اللجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۶۹؛ استرآبادى، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۲۹.

[12] ر. ک: بستانی و کرئی: معنا، ویژگی‌ها و مفاهیم صراط مستقیم در قرآن کریم، ص۸؛ قاسمی پرشکوه، و خوانین‌زاده، صراط مستقیم در تفاسیر قرآن و آثار ابن عربی، ص ۲۸ و ۲۹.

[13] طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۲۸.

[14] بستانی و کرئی: معنا، ویژگی‌ها و مفاهیم صراط مستقیم در قرآن کریم، ص۷.

[15] سوره صافات، آیه ۲۳.

[16] سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.

[17] سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.

[18] سوره مؤمنون، آیه ۷۴؛ و ر.ک: سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.

[19] سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.

[20] سیف اللهی، صراط مستقیم از منظر قرآن کریم، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۷ش.

[21] طبرسی، مجمع البيان، ج۱، ص۴۱۳ و ج۶، ص۶۰۳ ج۹، ص۷۶؛ کوفی، تفسير فرات الكوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۲.

[22] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۶۰۳ و ج۷، ص۱۸۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۴۲۶؛ مغنیه، التفسير الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۵۵۷.

[23] حیدری کاشانی، صراط مستقیم همان صراط ولایت و امامت، سایت ایران صدا.

[24] استرآبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۳۰.

[25] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص ۲۳ و ۱۳۵؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق‏، ج۴۰، ص۹۷؛ قمی، تفسير القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۸۶ و ج، ص۲۹؛ شیبانی، نهج البيان عن كشف معاني القرآن، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۳۸۵؛ صفار، بصائر الدرجات في فضائل آل محمّد(ص)، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۷۱؛ بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ۱۰۷؛ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۳؛ استرآبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۵۳۷؛ قمی مشهدی، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، ۱۳۶۷ش، ج۱۲، ص۳۵؛ بحرانی، اللوامع النورانیة في أسماء علي و أهل بیته القرآنیة، ۱۴۲۹ق، ص۶۱۰؛ بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۸۴۶؛ ابن‌مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۴؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق‏، ج۲۴، ص۱۶.

[26] شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۵؛ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۶۶؛ نقوی قاینی، ضياء الفرقان في تفسیر القرآن، ۱۳۹۵ش، ج۸، ص۵۳۷؛ استرآبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۳۰؛ کوفی، تفسير فرات الكوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۱؛ بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۱۴.

[27] طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۵۲ش، ج۴، ص۴۰۷؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۴۶۰.

[28] عیاشی، تفسير العيّاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۲؛ حویزی، تفسير نور الثقلين، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۰؛ البرهان في تفسير القرآن، ج۱، ص۱۱۵، بحرانی، البرهان فی تفسير القرآن، ۱۴۱۵ق؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۱۳۵.

[29] طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۳۶۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۱۵۶ و ج۷، ص۲۳۴.

[30] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۰۹ و ج۹، ص۱۳۹ و ج۹، ص۱۶۹.

[31] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۰۷.

[32] طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۲۶۴ و ج۹، ص۵۵۳: مغنیه، التفسير الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۵۵۶.

[33] فيض كاشانى، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۱۹.

[34] طبرسی، ترجمه تفسیر مجمع البیان، فراهانی، ج۹، ص۱۶.

[35] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۲۶۴.

[36] طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۰، ص۳۰۳ و ج۱۲، ص۳۰۲.

[37] مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۳۴۱؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۸، ص۷۸.

[38] طوسی، التبيان في تفسير القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۴۴۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۸، ص۲۸۶.

[39] ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۳۲۹.

[40] عاشور، تفسیر أمیر المؤمنین(ع) للقرآن الکریم، ۱۴۲۹ق، ، ج۱، ص۱۰۹؛ دیلمی، إرشاد القلوب إلى الصواب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۶۶.‏

[41] قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

ن ب و اصطلاحات قرآنی
قیامت	اشراط الساعة • برزخ صراط • غاشیه • قیامت • غسلین • غلمان • فرشته • نامه اعمال • نفخ صور • یوم التغابن • یوم التلاق • یوم الحسرة • یوم الفصل • تطایر کتب • اسفل سافلین • بهشت فردوس • جحیم • جنة الخلد • جنات عدن • جنة المأوی • رضوان • حور العین • تسنیم • مقام محمود • غساق • درهای بهشت
علوم قرآنی	تلاوت • تنزیل • سبع المثانی • ام‌الکتاب • ترتیل • اسباب نزول • ترتیل • حروف مقطعه • تأویل • تحدی • سوره • آیات • محکم و متشابه • فضائل سور • آیات ارکان
اعتقادات	استدراج • اهل کتاب • اولو العزم • وحی • خوف و رجاء • رسول • فطرت • بقیةالله • کن فیکون • برکت • شجره طیبه • کرامت انسانی • صراط مستقیم • حبل‌الله
اخلاق و عرفان	حق الیقین • عین الیقین • علم الیقین • استعاذه • استغفار • عمل صالح • اخبات • تسبیح • تقوا • تهجد • مؤمن • کظم غیظ • توبه • ریا • شکر • صدیق • نفس مطمئنه • نفس اماره • نفس لوامه • تطیر • تحمید • تهلیل • تکبیر • وسوسه
فقه	ابن سبیل • انفال • تألیف قلوب • تبرج • اسیر • فیء • فدیه
اقوام و گروه‌ها	امت • اصحاب اخدود • اصحاب رس • اصحاب رقیم • اصحاب شمال • اصحاب فیل • اصحاب یمین • جن • حزب‌الله • راسخون در علم • شجره ملعونه • آل عمران • اصحاب کهف • منافقان • امت وسط • طاغوت • عبادالرحمان • ابرار
سایر	آیین حنیف • ابلیس • اسماء الحسنی • تعویذ • جاهلیت • حمالة الحطب • خسران • سابقون • شق القمر • قبله • هبوط • پیراهن یوسف • ید بیضا • ثقلین • ابابیل • سجیل • اوتاد • باقیات صالحات • بنی آدم • صحف • اشرف مخلوقات • احبار • ازلام • انصاب • هفت آسمان • صبغة الله • حکمت • لعن • لوح محفوظ • کتاب مبین • فی سبیل الله • اولوا الالباب • جدال احسن • حیات طیبه • نسیء• مهجوریت قرآن • نعمت
قرآن کریم