آیه ۶۳ سوره نور

آیه ۶۳ سوره نور
مشخصات آیه
واقع در سوره	سوره نور
جزء	۱۸
اطلاعات محتوایی
موضوع	اطاعت از دستورات پیامبر(ص) و بزرگداشت ایشان

آیه ۶۳ سوره نور به بزرگداشت پیامبر(ص) و شیوه تعامل با او می‌پردازد. این آیه همچنین مخالفان او را از پیامدهای دنیوی و اخروی برحذر می‌دارد. «دعای پیامبر» در تفاسیر به دعوت و فرمان او یا نحوه خطاب کردن وی تفسیر شده است.

معرفی

آیه ۶۳ سوره نور به بزرگداشت پیامبر(ص) و شیوه تعامل با او می‌پردازد.^[۱] خداوند در این آیه به مؤمنان می‌آموزد که ایشان را با احترام خطاب کنند و برتری او را بر دیگران بشناسند.^[۲] همچنین با هشدار به مخالفان و منافقان، به کوتاهی آنان در برابر دعوت پیامبر(ص) اشاره می‌کند.^[۳]

﴿لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ۝٦٣﴾ [نور:63]|﴿خطاب کردن پیامبر را در میان خود مانند خطاب کردن بعضی از خودتان به بعضی [دیگر] قرار مدهید خدا می‌داند [چه] کسانی از شما دزدانه [از نزد او] می‌گریزند پس کسانی که از فرمان او تمرد می‌کنند بترسند که مبادا بلایی بدیشان رسد یا به عذابی دردناک گرفتار شوند ۝٦٣﴾

برخی مفسران شیعی، این آیه را مرتبط با آیه ۶۲ دانسته‌اند؛ زیرا در آیه پیشین، کسانی ستوده شده‌اند که دعوت پیامبر(ص) را اجابت می‌کنند، نزد او حاضر می‌شوند و تا زمانی که از او اجازه نگرفته‌اند، مجلس او را ترک نمی‌کنند. در مقابل، در آیه ۶۳ همین سوره کسانی نکوهش و تهدید شده‌اند که پیامبر(ص) آنان را فرا می‌خواند، اما بدون توجه به دعوت او، پنهانی از میان جمع خارج می‌شوند.^[۴] در منابع، شأن نزول‌های متفاوتی برای آیه گزارش شده است؛ از جمله خروج پنهانی گروهی هنگام حفر خندق در جنگ احزاب،^[۵] بازگشت برخی افراد از جهاد^[۶] و خروج بدون اجازه از مسجد هنگام خطبه پیامبر(ص) در روز جمعه.^[۷]

معنای دعای پیامبر(ص)

در منابع تفسیری، برای «دعای پیامبر(ص)» در این آیه سه معنا بیان شده است.^[۸]

دعوت و فرمان پیامبر(ص): برخی مفسران، «دعای پیامبر(ص)» را به معنای دعوت و فراخوان او دانسته‌اند؛^[۹] دعوتی که مصادیقی مانند دعوت به ایمان و عمل صالح، مشورت درباره امور عمومی و دعوت به نماز جماعت را دربرمی‌گیرد.^[۱۰] بر پایه این تفسیر، دعوت پیامبر(ص) مانند دعوت افراد به یکدیگر نیست، بلکه باید مورد توجه و اطاعت قرار گیرد؛ زیرا فرمان او فرمان خداوند است^[۱۱] و سرپیچی از فرمان پیامبر(ص)، سرپیچی از فرمان خداوند به شمار می‌رود.^[۱۲]
رعایت ادب در صدا زدن: گروهی دیگر، «دعای پیامبر(ص)» را ناظر به شیوه خطاب‌کردن او دانسته‌اند. بر اساس این تفسیر، نباید پیامبر(ص) را با نام «محمد» یا «ابوالقاسم»، خطاب کرد؛^[۱۳] بلکه باید با تعابیری مانند «یا رسول‌الله» و «یا نبی‌الله» و با رعایت نرمی، فروتنی و پایین‌آوردن صدا او را مخاطب قرار داد.^[۱۴] برخی مفسران نیز خطاب‌کردن پیامبر(ص) با نام را حرام دانسته‌اند.^[۱۵] در روایتی آمده است که حضرت فاطمه(س) پس از نزول این آیه، پیامبر(ص) را به جای «ای پدر» با تعبیر «یا رسول‌الله» خطاب کرد. پیامبر(ص) او را از این کار نهی کرد و گفت، این آیه درباره او و خاندانش نازل نشده است و گفتن «یا اَباه» را بیشتر می‌پسندد و نزد خداوند نیز پسندیده‌تر است.^[۱۶]
مستجاب‌بودن دعای پیامبر(ص): در تفسیر دیگری، «دعای پیامبر(ص)» به دعای او نزد خداوند بازگردانده شده است؛ بدین معنا که پیامبر(ص)، مستجاب‌الدعوه است.^[۱۷] بر این اساس، این آیه مردم را از خشم و نفرین پیامبر(ص) برحذر می‌دارد.^[۱۸] بااین‌حال، برخی مفسران دو تفسیر اخیر را با سیاق و محتوای آیه ۶۳ سوره نور ناسازگار دانسته‌اند.^[۱۹]

مخالفت با پیامبر(ص) و پیامدهای آن

در تفسیر آیه گفته شده است که مخالفت با پیامبر(ص) فقط به معنای انجام دادن برخلاف آنچه او فرمان داده نیست، بلکه می‌تواند به معنای انجام ندادن آنچه پیامبر(ص) به انجامش فرمان داده نیز باشد.^[۲۰] بر این اساس، گفته شده است که آیه بر وجوب اطاعت از فرمان‌های پیامبر(ص) دلالت دارد؛ زیرا اگر اطاعت از آنها واجب نبود، خداوند از مخالفت با آنها برحذر نمی‌داشت.^[۲۱] برخی در این استدلال اشکال کرده‌اند.^[۲۲]

به گفته مفسران، این آیه کسانی را که با فرمان و دعوت پیامبر(ص) مخالفت می‌کنند، از گرفتاری و آزمایشی در دنیا و نیز عذاب آخرت برحذر می‌دارد.^[۲۳] گرفتاری دنیوی، در برخی تفاسیر، به کفر،^[۲۴] نفاق،^[۲۵] گمراهی،^[۲۶] قتل^[۲۷] و تسلط سلطان ستمگر^[۲۸] تفسیر شده است.

پانویس

↑ ببینید: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۳.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ همچنین ببینید: طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۱.
↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۶۱.
↑ برای نمونه بنگرید به: طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸-۳۸۹؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.
↑ برای نمونه بنگرید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۴.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ برا نمونه بنگرید به: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ قمى، تفسير القمي‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ مدرسی، من هدى القرآن، ۱۴۲۹ق، ج۶، ص۸۶.
↑ ابن شهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۳۲۰.
↑ ببینید: جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۸.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷.
↑ طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۹۱.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۵.
↑ قمى، تفسير القمي‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.
↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

منابع

ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل أبي طالب(ع)، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
جوادی آملی، عبدالله، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
سیوطی، عبدالرحمن، الدر المنثور في التفسير بالمأثور، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشي النجفي، ۱۴۰۴ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، کربلا، العتبة العباسیة المقدسة قسم شوؤن المعارف الإسلامیة و الإنسانیة، ۱۴۳۹ق.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.
طبری، محمد بن جریر، جامع البيان عن تاويل آي القرآن، قاهره، هجر، ۱۴۲۲ق.
قمى، على بن ابراهيم‏، تفسير القمي‏، تحقيق طيب موسوى جزايرى‏، قم، دار الكتاب‏، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
مدرسی، محمدتقی، من هدى القرآن، بیروت، دار القارى، ۱۴۲۹ق.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.

[1] ببینید: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.

[2] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[3] رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۳.

[4] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ همچنین ببینید: طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۱.

[5] طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲.

[6] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.

[7] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۶۱.

[8] برای نمونه بنگرید به: طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸-۳۸۹؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

[9] برای نمونه بنگرید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.

[10] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.

[11] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۴.

[12] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[13] برا نمونه بنگرید به: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ قمى، تفسير القمي‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.

[14] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[15] مدرسی، من هدى القرآن، ۱۴۲۹ق، ج۶، ص۸۶.

[16] ابن شهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۳۲۰.

[17] ببینید: جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

[18] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸.

[19] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷.

[20] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷.

[21] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[22] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۸.

[23] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷.

[24] طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۹۱.

[25] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[26] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۵.

[27] قمى، تفسير القمي‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.

[28] طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]