آیه ۲۲ سوره نور
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| جزء | ۱۸ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| درباره | بخشیدن دیگران و حمایت از خویشان، نیازمندان و مهاجران در راه خدا. |
آیه ۲۲ سوره نور را به استمرار در انجام اعمال خیر و کمک به دیگران فرا میخواند[۱] و بر عفو و گذشت تأکید دارد.[۲] محمدتقی مدرسی، مفسر شیعه، عفو را به معنای صرفنظر از مجازات و صفح را گذشتی میداند که موجب بازسازی ارتباط و پیوند خویشاوندی میشود.[۳] برخی مفسران، عفو را بخشش گناه و صفح را چشمپوشی از انتقام تفسیر کردهاند.[۴]
برخی مفسران با استناد به این آیه، ثروتمندان را در برابر محرومان مسئول میدانند.[۵] در آیه، دستور به کمک به خویشاوندان، فقرا و مهاجرانی داده شده که برای رضایت الهی از وطن خود هجرت کردهاند و در سرزمین جدید امکانات معیشتی ندارند.[۶] برخی از مفسران مراد از واژه «أُولُوا الْفَضْل» را صاحبان فضل در دین و هدایت[۷] یا مؤمنان[۸] و برخی دیگر به معنای ثروتمندان دانستهاند.[۹] این آیه در فضیلت صدقه نیز دانسته شده است.[۱۰]
﴿وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ٢٢﴾ [نور:22]|﴿سرمایهداران و فراخدولتان شما نباید از دادن [مال] به خویشاوندان و تهیدستان و مهاجران راه خدا دریغ ورزند و باید عفو کنند و گذشت نمایند مگر دوست ندارید که خدا بر شما ببخشاید و خدا آمرزنده مهربان است ٢٢﴾
از نظر مفسران عبارت «مگر دوست ندارید که خدا بر شما ببخشاید» به مسلمانان میآموزد که اگر خواهان آمرزش الهی هستند، باید از خطای دیگران درگذرند.[۱۱] امام علی(ع) نیز در وصیتنامه خود پیش از شهادت، به عفو سفارش کرده و به بخش پایانی این آیه استناد نموده است.[۱۲]
پس از واقعه افک، گروهی از صحابه، قسم خوردند که به افرادی که در تهمت به همسر پیامبر دخیل بودند، دیگر کمک نکنند. آیه ۲۲ نور نازل شد و آنان را از این کار منع کرد و به عفو فرمان داد.[۱۳] منابع اهلسنت[۱۴] و برخی تفاسیر شیعه[۱۵] شأن نزول این آیه به ابوبکر نسبت داده شده است، زیرا مُسَطّح بن اثاثه از خویشاوندان فقیر و مهاجر او، در ماجرای افک مشارکت داشت و ابوبکر پس از آن قسم خورد که دیگر به او کمک نکند. آیه نازل شد و وی را از این کار بازداشت. با این حال، مفسران تأکید کردهاند که آیه، نهی عمومی دارد[۱۶] و همه مسلمانان را مخاطب قرار میدهد[۱۷] تا از تصمیمگیری احساسی پرهیز کرده و کمک به خویشاوندان و نیازمندان را قطع نکنند.[۱۸] هدف آیه نیز تقویت وحدت امت اسلامی پس از واقعه إفک دانسته شده است.[۱۹]
فخر رازی، مفسر اهلسنت، اجماع مفسران را بر نزول این آیه درباره ابوبکر دانسته[۲۰] و آن را فضیلتی برای ابوبکر تلقی کرده است به ویژه با استناد به تعبیر «أُولُو الْفَضْلِ مِنْکُمْ؛».[۲۱] این دیدگاه مورد نقد قرار گرفته است؛ از جمله اینکه ضمیرهای آیه به صورت جمع آمده و نشان میدهد که گروهی از مسلمانان تصمیم به قطع کمک گرفته بودند، نه یک فرد خاص.[۲۲] همچنین نسبت دادن شأن نزول به ابوبکر از پیامبر نقل نشده و راویانی مانند کلبی، مقاتل و ضحاک آن را گزارش کردهاند که گفتارشان اعتبار ندارد.[۲۳] افزون بر این، حتی در صورت پذیرش این شأن نزول، آیه دلالتی بر افضلیت ابوبکر ندارد و با برخی عملکردهای او، بهویژه پس از رحلت پیامبر(ص)، ناسازگار است.[۲۴]
پانویس
- ↑ فضلالله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۶، ص۲۷۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۲۱۱.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۲۸۴.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۹، ص۲۱۶.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ق، ج۸، ص۱۶۵.
- ↑ فضلالله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۶، ص۲۷۲.
- ↑ مدرسی، من هدى القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۲۸۴.
- ↑ فضلالله، تفسير من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۶، ص۲۷۲.
- ↑ فیض کاشانی، تفسير الصافي، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۴۲۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۱۱۱.
- ↑ مازندرانی، شرح الکافی، ۱۳۸۲ق، ج۶، ص۱۴۲؛ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۳۶۴؛
- ↑ سید رضی، نهجالبلاغة، ۱۴۱۴ق، ص۳۷۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۴۱۴.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۳، ص۳۴۸؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۵۰۴.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۴۰۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۴۱۴.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۷، ص۴۲۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۷، ص۴۲۱.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۲۸۵.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۳، ص۳۴۹.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۳، ص۳۴۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۴۱۴.
- ↑ شیخ مفید، الإفصاح فی الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۷۶.
- ↑ شیخ مفید، الإفصاح فی الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۷۷.
منابع
- حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن، بیروت، دارالعلوم، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- سید قطب، ابراهیم حسین، فی ظلال القرآن، بیروت، قاهره، دارالشروق، چاپ هفدهم، ۱۴۱۲ق.
- شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بیتا.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإفصاح فی الإمامة، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فضلالله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۳ش.
- مازندرانی، محمدصالح بن احمد، شرح الکافی (الاصول و الروضة)، تحقیق و تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران، المکتبة الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.