لیث بن بختری مرادی
| از محدثان شیعه و اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | لیث بن بختری مرادی |
| کنیه | ابومحمد • ابویحیی |
| لقب | ابوبصیر |
| نسب | مرادی |
| تولد | نیمۀ نخست سدۀ ۲ق |
| محل تولد | کوفه |
| محل زندگی | کوفه |
| مذهب | شیعه |
| صحابی | امام باقر(ع) و امام صادق(ع) |
| اطلاعات حدیثی | |
| راوی از معصوم | امام باقر(ع) • امام صادق(ع) |
| راویان از او | مفضل بن صالح اسدی • عبدالله بن مسکان • عبدالله بن بکیر • عبدالکریم بن عمرو خثعمی و ... |
| اعتبار | از راویان برجسته شیعه؛ از کسانی که در برخی گزارشها در شمار اصحاب اجماع آمده است |
| موضوع روایات | فقه و احکام |
| تألیفات | کتابی در مسائل فقهی |
| سایر | فطحیان نیز از او روایت و از وی تمجید کردهاند |
لیث بن بختری مرادی، مشهور به ابوبصیر، از محدثان و عالمان شیعه در کوفه و از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) دانسته شده است هرچند روایت قطعی او از امام باقر(ع) در اسانید احادیث به اثبات نرسیده است.[۱] درباره کنیه او گزارشهای متفاوتی وجود دارد؛ ابن غضائری و نجاشی «ابومحمد» و ابن ندیم و شیخ طوسی «ابویحیی» آوردهاند.[۲]
در جایگاه علمی، گزارش شده است که ابوبصیر مرادی از عبدالکریم بن عتبه هاشمی روایت کرده و راویانی چون ابوجمیله مفضل بن صالح، عبدالله بن مسکان، عبدالله بن بکیر و عبدالکریم بن عمرو خثعمی از او روایت کردهاند.[۳] نجاشی وی را «ابوبصیر اصغر» خوانده و بر پایه برخی شواهد سندی، احتمال تأخر طبقه او از ابوبصیر اسدی مطرح شده است.[۴]
درباره مذهب او گزارشهای متفاوتی وجود دارد. به گفته برخی منابع، ابوبصیر مرادی امامت امام موسی کاظم(ع) را نپذیرفت و ابن غضائری نیز مذهب او را نادرست دانسته است؛ بااینحال، اعتبار روایاتش را مخدوش ندانستهاند.[۵] در مقابل، روایاتی از راویان فطحی، از جمله علی بن اسباط و علی بن حدید، او را در شمار اصحاب برجسته ائمه(ع) و از «اوتاد زمین» معرفی کردهاند.[۶] برخی محققان با توجه به این گزارشهای متفاوت و خلط ابوبصیرها در آثار رجالی، درباره گرایش مذهبی او با احتیاط داوری کردهاند.[۷]
از آثار او کتابی فقهی گزارش شده که مشتمل بر پاسخهای امام صادق(ع) به پرسشهای وی بوده و برقی، کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی از آن نقل کردهاند.[۸]
جایگاه علمی
و اینکه نجاشی[۹] لیث مرادی را «ابوبصیر اصغر» خوانده است، دور نیست که وی قدری نسبت به ابوبصیر اسدی تأخر طبقه داشته باشد.
شاگردان
مذهب و عقاید
موضع گیری در قبال فطحیه
ابوبصیر مرادی، همان طور که شعیب بن یعقوب عقرقوفی اظهار داشته است[۱۰]، وفات امام صادق(ع) را درک کرده است، ولی گزارش صریحی در مورد موضعگیری او در قبال فطحیه دیده نمیشود.
عدم اعتقاد به امامت امام کاظم(ع)
روایت عَقَرقوفی حاکی است که ابوبصیر مرادی به امامت امام کاظم(ع) باور نداشته است[۱۱] و گفتار ابن غضائری، رجال شناس اثناعشری اشاره دارد که او مذهب درستی نداشته است ولی این سبب بی اعتبار بودن احادیثی که نقل کرده نیست.[۱۲]
ارتباط با امام کاظم(ع)
در مورد ارتباط او با امام کاظم(ع)، اگرچه شیخ طوسی در الفهرست[۱۳] و رجال[۱۴] او را در زمرۀ اصحاب آن حضرت آورده است، ولی این نکته در کلام برقی، کشی و نجاشی تأیید نشده و در اسانید روایات نیز، روایت او از امام کاظم(ع) به اثبات نرسیده است.
روایات فطحیان
اگر شواهد پراکندۀ یاد شده را در کنار روایات ستایشآمیز فطحیان دربارۀ ابوبصیر مرادی قرار دهیم، به نتیجهگیری دربارۀ گرایش مذهبی ابوبصیر مرادی کمک خواهد کرد.[۱۵]
از آن جمله باید به روایتی به نقل از علی بن اسباط فطحی اشاره کرد که در آن نام ابوبصیر مرادی در شمار چند تن از اصحاب امامان باقر(ع) و صادق(ع) یاد شده و در انتخاب شخصیتها تأثیر دیدگاه فطحی احساس میشود.[۱۶]
در روایتی دیگر از طریق علی بن اسباط، ابوبصیر مرادی یکی از چهار تن دانسته شده که در حیات و ممات، زینت و آبروی اهل بیت(ع) بوده، از مصادیق قوّامون به قسط، سابقون و مقرّبون شمرده میشدند.[۱۷]
در روایت دیگر نیز از طریق علی بن اسباط و علی بن حدید فطحی، ابوبصیر مرادی در عداد چهار تن اوتاد زمین و اعلام دین محسوب شده است.[۱۸]
منابع غیرفطحی
اما از دیدگاه منابع غیرفطحی در بادی امر باید به روایات پراکندهای توجه کرد که کشی نقل کرده و این در حالی است که خود در تمییز ابوبصیرها (دست کم براساس نسخۀ موجود از کتاب وی) به شدت دچار خلط و اشتباه بوده است.[۱۹]
کشی علاوه بر روایات علی بن اسباط و علی بن حدید که یاد شد، دو روایت دیگر نقل کرده که در آنها ابوبصیر مرادی یکی از چهار تن «مخبتین» مژدهور به بهشت و نیز از احیاکنندگان حدیث اهل حدیث(ع) و امانتداران حلال و حرام خداوند دانسته شده است.[۲۰]
باتوجه به قراین مختلف، از جمله وجود روایتی دیگر با همین مضمون[۲۱] که در آن نام ابوبصیر (بدون قید) آمده است، میتوان گفتۀ کشی را درست دانست، با این احتمال که قید لیث مرادی و لیث بن بختری مرادی در روایت پیشین از افزودههای بعدی بوده باشد.
کشی همچنین یادآور شده که بعضی در شمار ۶ تن «اصحاب اجماع» از یاران امام باقر(ع) و امام صادق(ع) به جای ابوبصیر اسدی، ابوبصیر مرادی را قرار دادهاند.[۲۲]
از دیگر رجالشناسان امامیه، ابن غضائری ضمن اینکه مذهب او را مورد طعن دانسته، یادآور شده است که اعتبار روایی او مورد طعن نیست[۲۳] و نجاشی در شرح احوال وی هم در گرایش مذهبی و هم در اعتبار رجالی او سکوت کرده است.[۲۴]
آثار
تنها اثر یاد شده از ابوبصیر مرادی کتابی در مسائل فقهی است که بیشتر به روایت ابن فضال فطحی از ابوجمیله مفضل بن صالح از او شهرت داشته است.[۲۵] این کتاب در سطح محدودی مورد استفادۀ محدثان چون برقی در المحاسن[۲۶]، کلینی در الکافی،[۲۷] ابن بابویه در الفقیه،[۲۸] طوسی در تهذیب[۲۹] و همو در الاستبصار[۳۰] قرار گرفته و آنگونه که از موارد نقل برمیآید، مشتمل بر پاسخهای امام صادق(ع) به سؤالات ابوبصیر مرادی است.[۳۱]
پانویس
- ↑ برقی، الرجال، ج۱، ص۱۳، ۱۸؛ کشی، معرفة الرجال، ج۱، ص۱۷۰؛ مفید، الاختصاص، ج۱، ص۸۳؛ طوسی، رجال، ج۱، ص۱۳۴، ۲۷۸؛ نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۲۱.
- ↑ علامۀ حلی، رجال، ج۱، ص۱۳۷؛ نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۲۱؛ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۷۵؛ طوسی، رجال، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ ابن بابویه، «مشیخه الفقیه»، ص۵۵؛ نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۲۱؛ برقی، المحاسن، ج۱، ص۳۷.
- ↑ کشی، معرفة الرجال، ج۱، ص۱۷۲؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ج۱۰، ص۲۵؛ علامۀ حلی، رجال، ج۱، ص۱۳۷.
- ↑ کشی، معرفة الرجال، ج۱، ص۱۷۰، ۲۳۸ـ۲۳۹؛ مفید، الاختصاص، ج۱، ص۶۱ـ۶۲.
- ↑ پاکتچی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۵، ص۲۱۵.
- ↑ نجاشی، رجال، ص۳۲۱؛ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۷۵؛ طوسی، الفهرست، ج۱، ص۱۳۰؛ برقی، المحاسن، ج۱، ص۳۳۷؛ کلینی، الکافی، ج۳، ص۴۶۰، و ج۴، ص۳۴۲؛ ابن بابویه، الفقیه، ج۲، ص۲۷۴؛ طوسی، تهذیب، ج۱، ص۱۶۵، ۱۸۰؛ الاستبصار، ج۱، ص۱۵۴؛ پاکتچی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۵، ص۲۱۶.
- ↑ نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۳۲۱.
- ↑ کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ کشی، محمد، معرفة الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۷۲، شم ۲۹۳، نیز شم ۲۹۲؛ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۱۰، ص۲۵.
- ↑ نک: علامۀ حلی، رجال،۱۴۰۲ق، ج۱، ص۱۳۷.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۰۵.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، رجال، ۱۴۲۷ق، ص۱۴۴.
- ↑ پاکتچی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، جلد ۵، ص۲۱۵.
- ↑ نک: کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق،ج۱، ص۹-۱۰؛ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ج۱، ص۶۱-۶۲.
- ↑ کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۷۰، شم ۲۸۷، کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۲۳۸-۲۳۹، شم ۴۳۲.
- ↑ کشی، محمد، معرفة الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۲۳۸، شم ۴۳۲.
- ↑ پاکتچی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، جلد ۵، ص۲۱۵.
- ↑ کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۳۶، شم ۲۱۹، کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، ج۱، نیز ص۱۷۰، شم ۲۸۶.
- ↑ کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۳۶، شم ۲۱۸.
- ↑ کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۲۳۸.
- ↑ علامۀ حلی، حسن بن یوسف،، رجال، ج۱، ص۱۳۷.
- ↑ نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۳۲۱.
- ↑ نجاشی، احمد بن علی، رجال، الناشر مؤسسة النشر الإسلامي، ص۳۲۱؛ نیز نک: ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۷۵؛ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ج۱، ص۱۳۰.
- ↑ برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج۱، ص۳۳۷.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۳، ص۴۶۰، و ج۴، ص۳۴۲، جم.
- ↑ ابن بابویه، محمد بن علی، فقیه من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۲۷۴.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۱، ص۱۶۵، ص۱۸۰، جم.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ج۱، ص۱۵۴، جم.
- ↑ پاکتچی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، جلد ۵، ص۲۱۶.
منابع
- آقابزرگ، الذریعه.
- ابن ابی الثلج، محمدبن احمد، «تاریخ الائمه»، مجموعۀ نفیسه، قم، ۱۴۰۶ق.
- ابن بابویه، علی بن حسین، الامامه و التبصره من الحیره، قم، ۱۴۰۴ق.
- ابن بابویه، محمدبن علی، امالی، بیروت، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.
- ابن بابویه، ثواب الاعمال، نجف، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.
- ابن بابویه، الخصال، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش.
- ابن بابویه، علل الشرائع، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م.
- ابن بابویه، فقیه من لایحضره الفقیه، به کوشش حس موسوی خرسان، نجف، ۱۳۷۶ق.
- ابن بابویه، کمال الدین، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، ۱۳۹۰ق.
- ابن بابویه، «مشیخه الفقیه»، همراه ج۴ فقیه.
- ابن ندیم، الفهرست.
- ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
- برقی، احمدبن محمد، الرجال، تهران، ۱۳۴۲ش.
- برقی، المحاسن، به کوشش جلال الدین محدث، قم، ۱۳۷۱ق.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، تهران، ۱۳۶۹ق.
- خصیبی، حسین بن حمدان، الهدایه الکبری، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
- دلائل الامامه، منسوب به ابن رستم طبری، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۲م.
- طوسی، محمدبن حسن، الاستبصار، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق.
- طوسی، محمدبن حسن، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
- طوسی، محمدبن حسن، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق.
- طوسی، محمدبن حسن، رجال، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
- طوسی، محمدبن حسن، عده الاصول، به کوشش محمد مهدی نجف، قم، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- طوسی، محمدبن حسن، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانۀ مرتضویه.
- علامۀ حلی، حسن بن یوسف، رجال، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
- علوی، علی بن احمد، نصره الواقفه، به کوشش احمد پاکتچی، منتشر نشده.
- فخار بن معد موسوی، ایمان ابی طالب، به کوشش محمد بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۵م.
- کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
- کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- مسعودی، علین بن حسین، اثبات الوصیه، نجف، ۱۳۷۴ق.
- مفید، محمدبن محمد، الاختصاص، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، جماعه المدرسین.
- مفید، محمد بن محمد، المقنعه، تهران، ۱۲۷۶ق.
- نجاشی، احمدبن علی، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
- نعمانی، محمدبن ابراهیم، الغیبه، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- [۱]
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایرة المعارف بزرگ اسلامی
- ↑ پاکتچی، احمد، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد ۵، تهران، مرکز دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۲ش.