آیه ۱۵ سوره لقمان
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | لقمان |
| شماره آیه | ۱۵ |
| جزء | ۲۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| آیات مرتبط | آیه ۱۴ سوره لقمان • آیه ۸ سوره عنکبوت |
آیه ۱۵ سوره لقمان انسان را از پیروی پدر و مادر مشرک درباره امور دینی بازداشته و در مقابل بر معاشرت شایسته و برخورد نیکو با آنان در امور دنیوی تأکید می‌ورزد.
مفسران، آیات ۱۴ و ۱۵ سوره لقمان را سخن خدا می‌دانند که در میان نقل وصایای لقمان به فرزندش قرار گرفته تا ضمن اعتباربخشی به این وصایا، مفاد آن‌ها را تکمیل کند. همچنین، فقیهان در احکامی نظیر وجوب انفاق به والدین کافر یا جواز وقف فرزند بر والدین ذمی به این آیه استناد کرده‌اند.
برخی منابع تفسیری اهل سنت، شأن نزولی برای این آیه نقل کرده‌اند که علامه طباطبایی آن را رد می‌کند.
ممنوعیت پیروی از والدین در شرک
آیه ۱۵ سوره لقمان در نظر مفسران با خطاب به انسان او را از اطاعت پدر و مادر در دعوت و اصرار به شرک بازداشته و به رفتار شایسته همراه با نیکی و مهربانی نسبت به آنان در دنیا فرمان می‌دهد.[۱]
﴿وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ١٥﴾ [لقمان:15]﴿و اگر تو را وادارند تا در باره چیزی که تو را بدان دانشی نیست به من شرک ورزی از آنان فرمان مبر و[لی] در دنیا به خوبی با آنان معاشرت کن و راه کسی را پیروی کن که توبه کنان به سوی من بازمی‌گردد و [سرانجام] بازگشت شما به سوی من است و از [حقیقت] آنچه انجام می‌دادید شما را با خبر خواهم کرد ١٥﴾
تفسیر المیزان دو برداشت اصلی از عبارت «مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ»[یادداشت ۱] در توصیف شریک خدا نقل کرده و به دیدگاه اول متمایل است. دیدگاه اول، شریک خدا را چیزی مجهول دانسته که وجود خارجی ندارد تا علم به آن تحقق یابد. آیه ۱۸ سوره یونس با بیان اینکه علم خدا بر شریک مجهول و ناموجود تعلق نمی‌گیرد این احتمال معنایی را تأیید می‌کند. در نظر دوم برخی گفته‌اند منظور این فراز آیه، کفر بدون دلیل و برهان علمی است. آیه ۴۰ سوره یوسف و آیاتی دیگر نیز این احتمال را تقویت می‌نماید.[۲]
در باور مفسران شیعه فرمان آیه به مصاحبت شایسته با والدین، فقط به امور دنیایی آن‌ها اختصاص دارد. بنابراین همراهی و همرنگی با والدین مشرک در امور آخرتی و اعتقادات دینی، مردود است و بر اساس ادامه آیه باید در این امور پیرو رهروان مسیر حق و کسانی بود که به سوی خدا می‌آیند.[۳] از نظر محمدهادی معرفت نیز آیه بر خوش‌رفتاری ظاهری با والدین تاکید دارد و همفکری و محبت قلبی مومن به پدر و مادر مشرک طبق آیه ۲۲ سوره مجادله ممنوع است.[۴]
شان نزول آیه ۱۵ سوره لقمان و نقد آن
برخی از منابع تفسیری اهل سنت مانند الدُّر المَنثور از سعد بن ابی‌وقاص روایت کرده‌اند که آیه ۱۵ سوره لقمان در پاسخ به اصرار مادر او بر ترک اسلام نازل شده است، به گونه‌ای که مادرش برای بازگرداندن او از ایمان به حضرت محمد(ص)، سوگند یاد کرده بود که اعتصاب غذا کند.[۵] با این حال علامه طباطبایی این شأن نزول را نادرست می‌داند. به گفته او سیاق آیه ۱۵ با حکم احسان به والدین در آیه ۱۴ لقمان همسو است و نمی‌توان سبب این دستور را به یک فرد یا واقعه خاص محدود کرد. افزون بر اینکه فرمان احسان به پدر و مادر، قاعده‌ای کلی و فراتر از یک شریعت خاص است.[۶]
پیوند با آیات
به گفته مفسران آیات ۱۳ تا ۱۹ سوره لقمان بر وصایای لقمان به فرزندش تمرکز دارند، با این حال، ورود کلام الهی به صورت جمله معترضه در آیات ۱۴ و ۱۵ در تکمیل این وصایا به آن اعتبار بخشیده و با تبیین حدود اطاعت از والدین، درستی توصیه‌های لقمان در این زمینه را تأکید می‌کند.[۷] در پیوند با آیه ۱۴ لقمان نیز گفته‌اند آن آیه به احترام و نیکی به پدر و مادر سفارش می‌کند، اما آیه ۱۵ مرز این موضوع را مشخص کرده و یادآور می‌شود که تعهد به باورهای دینی و بندگی خدا، فراتر از عواطف خانوادگی است و نباید به خاطر پدر و مادر از آن دست برداشت.[۸]
مستند فقهی
آیه ۱۵ سوره لقمان در فقه به آیه صحبت نیز شناخته شده و در حرمت اطاعت از پدر و مادر در گناه و نيز وجوب رفتار نيكو با آنان در دنيا از آن استفاده شده است.[۹] فقیهان شیعه در برخی احکام بدان استناد کرده‌اند، از جمله:
- محقق کرکی در جامع المقاصد بر اساس این آیه، وقف فرزندان بر والدین ذمی را جایز می‌شمارد.[۱۰]
- بنا‌بر نظر مشهور در میان فقیهان شیعه، شهادت فرزند علیه پدر پذیرفته نیست. برخی فقیهان با استناد به آیه ۱۵، این عمل فرزند را مخالف معاشرت شایسته با والدین و بلکه مصداق عاق والدین دانسته و آن را مانع پذیرش شهادت شمرده‌اند.[۱۱]
- در نظر برخی فقها، فراهم کردن ازدواج پدر یا اجداد پدریِ ناتوان از تأمین هزینه و پرداخت مهریه آن‌ها (اعفاف)، واجب و از مصادیق معاشرت شایسته با والدین در آیه ۱۵ لقمان به شمار می‌رود.[۱۲] در مقابل، مکارم شیرازی این نظریه را به اهل سنت نسبت داده و با توجّه به صدر آيه، هرگونه ارتباط آن با موضوع نفقه و اِعفاف را نفی کرده است.[۱۳]
- یوسف بحرانی با استناد به این آیه، وجوب انفاق فرزند به والدین، حتی در صورت کفر آن‌ها را استنباط کرده است.[۱۴]
- برخی فقها معتقدند اگر مسلمانی در جنگ با شورشیان، پدر یا یکی از خویشان خود را بکشد، این کار مکروه است، زیرا اطلاق آیه ۱۵ لقمان حتی در چنین شرایطی هم به رفتار شایسته با والدین سفارش کرده است.[۱۵]
پانویس
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۲۷۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۶، ص۲۱۶ ـ ۲۱۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱۶، ص۲۱۷؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۴۰۱ش، ج۶۵، ص۱۱۹.
- ↑ معرفت، نقد شبهات پیرامون قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ص۳۰۹ ـ ۳۱۰.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۱۴۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۹، ص۱۴ ـ ۱۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۳۹؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۶، ص۲۱۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۴۲.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۴۹ ـ ۵۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، دار احیاء التراث العربی، ج۴۱، ص۷۴ ـ ۷۵.
- ↑ بحرانی، الحدائق، ۱۳۶۳ش، ح۲۵، ص۱۳۷.
- ↑ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۱۰۰.
- ↑ بحرانی، الحدائق، ۱۳۶۳ش، ح۲۵، ص۱۳۷.
- ↑ هاشمی شاهرودی، موسوعة الفقه الاسلامی المقارن، ۱۴۳۲ق، ج۴، ص۱۱۴.
یادداشت
- ↑ ترجمه: آنچه به آن علمی نداری.
منابع
- بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۶۵، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ اول، ۱۴۰۱ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسير و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ش.
- کرکی، علی بن الحسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع)، ۱۴۱۴ق.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسّسه دائرةالمعارف فقه اسلامى، ۱۳۸۵ش.
- معرفت، محمدهادی، نقد شبهات پیرامون قرآن کریم، قم، موسسه التمهيد، ۱۳۸۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۴ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- هاشمی شاهرودی، محمود، موسوعة الفقه الاسلامی المقارن، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بيت(ع)، ۱۴۳۲ق.