وصایای لقمان به فرزندش
نصایح لقمان حکیم به فرزندش مصداقی از حکمت الهی اعطاشده به او دانسته شده است[۱] و این نصایح در آیات سیزدهم تا نوزدهم از سوره لقمان آمده است.[۲] مجموعه‌ای از آموزه‌ها، صفات و رفتارهای مطلوب که برای تربیت فرزندش بیان شده و در سه محور اصلی اعتقادی، عبادی و اخلاقی قابل دسته‌بندی شده است.[۳]
وصایای لقمان به فرزندش در تفاسیر و پژوهش‌های تربیتی بررسی شده است؛ و کتاب‌ها[۴] و مقاله‌های متعددی[۵] درباره آن نوشته شده است. تفاسیر بیشتر به شرح و تبیین آیات پرداخته‌اند و پژوهش‌های غیرتفسیری، اصول و روش‌های تربیتی آنها را بررسی کرده‌اند.[۶] از جمله اصول تربیتی استخراج‌شده از این آیات می‌توان به رعایت اولویت، جامعیت و اعتدال اشاره کرد.[۷] همچنین موعظه، استدلال، تشبیه، تمثیل و بیان عاطفی از روش‌های تربیتی به‌کاررفته در این توصیه‌ها دانسته شده‌اند.[۸]
به گفته مفسران، لقمان با بیانی محبت‌آمیز و همراه با استدلال،[۹] فرزندش را در نخستین گام تربیتی به توحید و پرهیز از شرک سفارش کرد و شرک را ستمی بزرگ معرفی کرده است.[۱۰] او همچنین با یادآوری علم فراگیر خداوند و حسابرسی اعمال در قیامت به فرزندش آموخت که هیچ عملی، هرچند کوچک یا پنهان، از علم خداوند دور نمی‌ماند.[۱۱]
به گفته مفسران، لقمان در ادامه توصیه‌های خود به فرزندش با سفارش به اقامه نماز، امر به معروف و نهی از منکر و شکیبایی در برابر دشواری‌ها بر پیوند میان تربیت عبادی، اجتماعی و اخلاقی تأکید کرد.[۱۲] لقمان همچنین در قالب ادبی و با استفاده از روش استعاره و تشبیه، فرزند خود را از تحقیر دیگران و تکبر بازداشت[۱۳] و با یادآوری اینکه خداوند متکبران را دوست ندارد، برای این نهی دلیل آورد.[۱۴] لقمان در تکمیل توصیه‌های اخلاقی خود، فرزندش را به اعتدال در راه رفتن و گفتار سفارش کرده و بلندکردن صدا و عدم رعایت آداب سخن گفتن را به زشتی و نابهنجاری صدای الاغ تشبیه کرده است.[۱۵]
در منابع حدیثی، مواعظ متعددی از لقمان به فرزندش درباره موضوعات اخلاقی، عبادی، اجتماعی و اخروی نقل شده است که فراتر از اندرزهای قرآنی اوست.[۱۶] این مواعظ به‌صورت کتابی مستقل[۱۷] یا در پژوهش‌های علمی بررسی و منتشر شده‌اند. در برخی کتب بدون استناد به روایت، نام فرزند لقمان به صورت‌های «ثاران»، «مُشْكِم» و «أَنْعَم» ذکر شده است.[۱۸]
نصایح لقمان در کتاب «فرائد الادب» از متون آموزشی مورد استفاده در کلاس‌های پنجم و ششم مدارس ابتدایی قبل از انقلاب اسلامی ایران نیز بوده است.[۱۹]
پانویس
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۲۵، ص۲۲۰.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۶، ص۲۱۴.
- ↑ همت‌بناری، «الگوی تربیت فرزند بر مبنای تحلیل و تفسیر سورهی لقمان»، ص۴۴.
- ↑ «یا بنی مواعظ لقمان الحکیم لابنه» سایت مکتبة نور.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: تاثیر والدین در تادیب کودک از نگاه تفسیری فریقین (آیات ۱۳- ۱۹ لقمان).
- ↑ همت‌بناری، «الگوی تربیت فرزند بر مبنای تحلیل و تفسیر سورهی لقمان»، ص۴۲.
- ↑ همت‌بناری، «الگوی تربیت فرزند بر مبنای تحلیل و تفسیر سورهی لقمان»، ص۴۱.
- ↑ همت‌بناری، «الگوی تربیت فرزند بر مبنای تحلیل و تفسیر سورهی لقمان»، ص۴۱.
- ↑ بروجردی، تفسیر شمس، ۱۳۹۷ش، ج۷، ص۲۶۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۳۹ و ۳۹.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۲۱۷.
- ↑ بروجردی، تفسیر شمس، ۱۳۹۷ش، ج۷، ص۲۷۰ - ۲۷۲.
- ↑ همت‌بناری، «الگوی تربیت فرزند بر مبنای تحلیل و تفسیر سورهی لقمان»، ص۴۸.
- ↑ بن‌عدوی، فقه تربية الأبناء، ۱۴۱۹ق، ص۲۰۵.
- ↑ همت‌بناری، «الگوی تربیت فرزند بر مبنای تحلیل و تفسیر سورهی لقمان»، ص۴۸.
- ↑ دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۷۲؛ قمی، سفینة البحار، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۵۲۸.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مسترحمی، نصایح لقمان حکیم، ص۱-۳۲۱.
- ↑ قرطبی، تفسیر قرطبی، ۱۳۸۴ق، ج۱۴، ص۶۲.
- ↑ «کتاب شناسی تحلیلی - توصیفی فرائد الادب»، دفتر انتشارات و فناوری آموزشی وزارت آموزش و پرورش.
منابع
- «کتاب شناسی تحلیلی ـ توصیفی فرائد الادب»، دفتر انتشارات و فناوری آموزشی وزارت آموزش و پرورش، تاریخ بازدید ۱۹ مهر ۱۴۰۵ش.
- العطوی، عویض بن حمود، «یا بنی مواعظ لقمان الحکیم لابنه»، ریاض، تدبر، چاپ دوم، ۱۴۳۵ق.
- بروجردی، مصطفی، تفسیر شمس، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
- بن‌عدوی، مصطفی، فقه تربية الأبناء وطائفة من نصائح الأطباء، بی‌جا، دار ماجد عسیری، ۱۴۱۹ق.
- فاطمه کسرایی و ملیحه السادات سیدرضا دولابی، «تاثیر والدین در تادیب کودک از نگاه تفسیری فریقین (آیات ۱۳- ۱۹ لقمان)»، در فصلنامه مطالعات اجتماعی قرآن، دوره سوم، شماره۱، پیاپی۵، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
- دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب الی الصواب، قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تحقيق: أحمد البردونی و إبراهیم أطفیش، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، ۱۳۸۴ق.
- قمی، عباس، سفینة البحار، قم، اسوه، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- مسترحمی، هدایت الله، نصایح لقمان حکیم، تهران، اسلامیة، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، فرهنگ قرآن: فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
- همت‌بناری، علی، «الگوی تربیت فرزند بر مبنای تحلیل و تفسیر سورهی لقمان»، دوفصلنامه آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، دوره چهارم، شماره۲، آذر ۱۳۹۷ش.