فرقه بیانیه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
فرقه بیانیه
اطلاعات کلی
مؤسس بیان (بنان) بن سَمعان تمیمی نَهدی
اطلاعات علمی
ردیه‎ها روایاتی از ائمه در طرد آنان
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
عقاید
کلام تشبیه خداوند
امامت محمد بن حنفیه
الوهیت امام علی علیه السلام

بَیانیّه، فرقه‌ای از غالیان شیعی، پیرو بیان (بنان) بن سَمعان تمیمی نَهدی. به عقیده این فرقه، ابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیه به امامت بیان بن سمعان تصریح کرده و او را امام پس از خود خوانده است. بیانیه از جمله کسانی هستند که امامت را از خاندان بنی هاشم و آل علی (ع) خارج ساخته‌اند. بیانیّه، در دسته‌بندی فرق شیعه، از کَیسانیه محسوب می‌شوند که پس از حضرت علی(ع)، به امامت محمد بن حنفیه و پس از او به امامت ابوهاشم معتقد بوده‌اند. بیان را از غلات شمرده‌اند، زیرا او به الوهیت حضرت علی(ع) معتقد بود و می‌گفت که در علی(ع) جزئی الاهی حلول کرده و با جسد او یکی شده است. اخبار مذکور در رجال کشی، دلالت بر مطرود بودن بیان از سوی ائمه شیعه دارد.

بنیانگذار

نوشتار اصلی: بیان بن سمعان

فرقه بیانیه، طرفداران بیان بن سمعان‌ هستند.[۱] بیان بن سمعان از نژاد عرب بود. برخی منابع از او با عنوان تمیمی یاد کرده‌اند، اما شواهد محکمی وجود دارد که او ارتباطی با این قبیله نداشته است. به قول برخی، قول صحیح آن است که او از قبیله بنونهد، یکی از قبایل جنوب عربستان (یمن) بوده است.[۲]

مطابق برخی گزارش‌ها؛ بیان زمانی پیرو شخصی به نام حمزة بن عماره بود. حمزه که هوادار گروهی با عنوان کربیه یا کریبیه بود، ادعا کرد محمد بن حنفیه خداست و خودش پیامبر است.[۳]

با این حال، برخی در اتحاد و همراهی بیان بن سمعان با حمزه تردید کرده‌اند؛ زیرا وی بر خلاف حمزه و کربیه، رهبری ابوهاشم، فرزند محمد بن حنفیه را به رسمیت شناخت.[۴]

نام او در برخی کتب، بنان بن سمعان التمیمی النهدی است و فرقه او را بنانیه گفته‌اند.[۵]

غلوّ بیان

بیان را از غلات شمرده‌اند، زیرا او به الوهیت حضرت علی(ع) معتقد بود و می‌گفت که در علی(ع) جزئی الاهی حلول کرده و با جسد او یکی شده است. او بر این باور بود که علی(ع) از غیب خبر می‌داد و با همین علم غیب در جنگ‌ها شرکت می‌کرد و پیروز می‌شد. این سخن حضرت علی را که «درِ خیبر را نه با نیروی جسمانی، بلکه به قدرت ملکوتی از جای کندم»، شاهد بر ادعای خود گرفته است.[۶] به نظر بیان، آن نیروی ملکوتی در نفس علی(ع) مانند چراغ در چراغدان بوده و نور الهی مانند روشنایی چراغ است. بیان می‌گفت که جزئی از خداوند به گونه‌ای از تناسخ به او منتقل شده، از این رو شایستگی امامت و خلافت را یافته و این جزء الهی، همان است که در آدم(ع) بود و به جهت آن شایستگی پیدا کرد تا فرشتگان بر او سجده کنند. او همچنین مراد از آیه هل ینْظُرُون الاّ اَنْ یأتِیهُمُ اللهُ فی ظُلَلٍ من الغَمامِ[ بقره–۲۱۰] را حضرت علی (ع) می‌دانست که در توده‌هایی از ابر خواهد آمد در حالی که رَعْدْ بانگ او و برق تبسّم اوست.[۷]

طرد بیان از سوی ائمه

اخبار مذکور در رجال کشی، حاکی از مطرود بودن بیان از نظر ائمه شیعه است. در روایتی از امام رضا (ع) آمده است: بیان بر علی بن حسین دروغ می‌بست و خداوند طعم گرمی آهن را به او چشانید.[۸]

عقاید بیانیه

تشبیه

بیان بن سمعان از مُشبّهه بود و خداوند را دارای صورت و وجه می‌دانست و قائل بود که جسم خداوند از میان می‌رود و تنها صورتش بر جای می‌ماند. او به دو آیۀ ...کُلُّ شَی ءٍ هالِک اِلاّ وَجَههُ...[ قصص–۸۸] و وَیبقی وَجهُ رَبَّکَ ذوالجَلالِ وَ الإکرامِ[ رحمن–۲۷] استناد می‌کرد.[۹] به نوشته بغدادی،[۱۰] بیان معتقد بود که خداوند مردی ازلی و از نور است. او بر آن بود که اسم اعظم را می‌داند و می‌تواند با آن، سپاهیان را شکست دهد. او مدعی بود که ستاره زهره را خطاب می‌کند و زهره به او جواب می‌دهد. به گفته نشوان حمیری، بیان معتقد بود که معبودش به صورت انسان است و ستارگان را می‌خواند و آنان به او پاسخ می‌دهند.[۱۱] به نوشته ابن اثیر، بیان، علی و حسن و حسین(ع) و محمد بن حنفیه و پس از او پسرش ابوهاشم را خدا می‌دانست.[۱۲]

جانشینی ابوهاشم فرزند محمد بن حنفیه

بیانیه معتقد بودند که پس از غیبت محمد بن حنفیه، وصیت به پسر او، ابوهاشم عبدالله بن محمد می‌رسد و این وصیت، وصیت پس از مرگ نیست، بلکه وصیت در حال حیات است، چنانکه رسول اكرم(ص)، علی(ع) و دیگران را در غزوات خود در مدینه جانشین می‌ساخت؛ بدین ترتیب، او حجت خدا بر خلق است و مردم باید از او اطاعت کنند.[۱۳] به گفته سعد بن عبدالله اشعری، گروهی از بیانیه می‌گویند که ابوهاشم همان امام قائم است که مرده، ولی بازخواهدگشت و امامت را به عهده خواهد گرفت و مالک روی زمین خواهد شد و پس از او وصیّ دیگری نخواهد بود.[۱۴]

ادعای نبوت بیان

به نوشته نوبختی،[۱۵]، بیان پس از فوت ابوهاشم ادعای نبوت کرد. بیانیه معتقد بودند که ابوهاشم، بیان را «نبی» ساخت و آیۀ هذا بَیانٌ للِنّاس...[ آل عمران–۱۳۸] دلالت بر نبوت بیان دارد.[۱۶] بر اساس روایات، بیان، نامه‌ای به امام باقر (ع) نوشت و او را دعوت کرد تا به نبوتش اقرار کند. امام باقر آورنده نامه، عمر بن عفیف اَزدی را توبیخ کرد.[۱۷]

پانویس

  1. تاکر، «بیان بن سمعان و بیانیه»، ص ۱۲۶.
  2. تاکر، «بیان بن سمعان و بیانیه»، ص ۱۲۷.
  3. تاکر، «بیان بن سمعان و بیانیه»، ص ۱۲۷.
  4. تاکر، «بیان بن سمعان و بیانیه»، ص ۱۲۷.
  5. اشعری، تاریخ عقاید و مذاهب شیعه، ۱۳۷۱ش، ص۲۷۳.
  6. درباره این سخن ر.ک: صدوق، أمالی، ۱۴۰۰ق، ص ۴۱۵؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۲۱، ص ۲۶.
  7. شهرستانی، الملل و النحل، قاهره، ج ۱، ص ۲۴۶.
  8. کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۴۸ش، ص ۳۰۲.
  9. اشعری، المقالات و الفرق،‌ ۱۳۶۱ش، ص ۳۷ـ۳۸.
  10. بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۹۹۸م، ص ۲۳۷.
  11. حمیری، الحور العین، ۱۹۷۲م، ص ۱۶۱، ۲۶۰.
  12. ابن اثیر، الکامل، ۱۳۹۸ق، ج ۴، ص ۲۳۱.
  13. اشعری، المقالات و الفرق،‌ ۱۳۶۱ش، ص ۳۴.
  14. اشعری، المقالات و الفرق،‌ ۱۳۶۱ش، ص ۳۷.
  15. نوبختی، فرق الشیعه، ۱۹۳۶م، ص ۳۴.
  16. اشعری، المقالات و الفرق،‌ ۱۳۶۱ش، ص ۳۷.
  17. نوبختی، فرق الشیعه، ۱۹۳۶م، ص ۳۴؛ اشعری، المقالات و الفرق،‌ ۱۳۶۱ش، ص ۳۷؛ شهرستانی، الملل و النحل، قاهره، ج ۱، ص ۲۴۶ـ ۲۴۷.

منابع

  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، بی‌نا، ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
  • اشعری، سعد بن عبدالله، تاریخ عقاید و مذاهب شیعه (المقالات و الفرق)، تصحیح محمدجواد مشکور، ترجمه یوسف فضایی، تهران، مؤسسه انتشارات عطائی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
  • اشعری، سعدبن عبدالله، المقالات و الفرق، تحقیق محمد جواد مشکور، تهران، م‍رک‍ز ان‍ت‍ش‍ارات‌ ع‍ل‍م‍ی‌ و ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌‏‫، ۱۳۶۱ش.
  • بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفَرْق بین الفِرَق، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت‏‫، المکتبه العصریه‬‏‫، ۱۹۹۸م.
  • تاکر، ویلیام، «بیان بن سمعان و بیانیه»، مترجم: مصطفی صادقی، در مجله حکمت و فلسفه اسلامی، سال هفتم، شماره ۲۵، بهار ۱۳۸۷.
  • حمیری، نشوان بن سعید، الحور العین، تحقیق کمال مصطفی، تهران، بی‌نا، ۱۹۷۲م.
  • شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق احمد فهمی محمد، قاهره، بی‌نا، ۱۳۶۷ـ ۱۳۶۸/ ۱۹۴۸ـ۱۹۴۹، چاپ افست بیروت (بی‌تا).
  • صدوق، محمد بن علی، أمالی، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
  • کشی، محمدبن عمر، اختیار معرفة الرجال، تلخیص محمدبن حسن طوسی، تحقیق حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، تحقیق محمد صادق آل بحر العلوم، نجف، المطبعه الحیدریه‬‏‫، ۱۳۵۵/ ۱۹۳۶.

پیوند به بیرون