مقاله قابل قبول
استناد ناقص
عدم جامعیت

شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از شرایع الاسلام)
پرش به: ناوبری، جستجو
شرایع الاسلام فی مسایل الحلال و الحرام
شرایع الاسلام.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: محقق حلی (متوفای ۶۷۶ ق)
موضوع: فقه
زبان: عربی
ناشر: اسماعیلیان
مجموعه: ۴ جلد

شَرائعُ الإسلام فی مسائل الحَلال و الحَرام مشهور به شرایع ، از آثار فقهی امامیه تألیف ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن حسن هذلی، معروف به محقق حلی یا محقق اول (متوفای ۶۷۶ق.) . این کتاب از زمان تألیف همواره در کانون توجه فقها و از قدیم جزو متون درسی حوزه علمیه بوده است. پژوهش‌های فراوانی پیرامون شرایع صورت گرفته است.

جایگاه کتاب

شرائع یک دوره کامل احکام اسلامی و حاوی دوازده هزار مسئله از مسائل حلال و حرام و شامل کلیه ابواب فقهی است. کتاب از زمان نگارش تا کنون همواره در کانون توجه فقها و طی قرن‌های متمادی (بیش از ۷۵۰ سال) محل بحث و از متون درسی حوزه‌های علمیه شیعی بوده است. در متون فقهی بعدی، غالبا از این کتاب یاد شده است.[۱]

انگیزه نگارش

محقق حلی این کتاب را به سال ۶۷۰ هجری به پیشنهاد یکی از شاگردان خویش به نام محمود بن محمد یا محمد بن محمود زاهدی خیاط حلبی تألیف کرده است.[۲]

ویژگی‌های کتاب

کتاب شرایع الاسلام با توجه به ویژگی‌های خاصی که دارد در طول قرن‌های متمادی مورد توجه بزرگان از فقها قرار گرفته است. عبارت‌های واضح، دقت در رساندن معانی، ایجاز در به کار گرفتن الفاظ، شیوۀ بی‌نظیر در طرح مباحث، امانت داری در بیان افکار و نظریات، این کتاب را از سایر کتاب‌های فقهی متمایز نموده است.

از دیگر ویژگی‌های کتاب می‌توان به شروح، تعلیقه‌ها و حواشی فراوان بر شرایع الاسلام اشاره کرد.

معروف است که اگر کسی موفق شود یک دور این کتاب را بخواند، حج خانه خدا روزی او می‎‌شود.

ساختار

کتاب شرایع در چهار باب مجزا تقسیم بندی شده است که عبارتند از:

  1. عبادات: شامل ۱۰ کتاب به این قرار: طهارت، صلوة، زکوة، خمس، صوم، اعتکاف، حج، عمره، جهاد، امر به معروف، نهی از منکر.
  2. عقود: شامل ۱۸ کتاب و از اینقرار: تجارت، رهن، افلاس، حجر، ضمان که شامل حواله و کفالت نیز هست، صلح، شرکت، مضاربه، مزارعه، مساقات، ودیعه، عاریه، اجاره، وکالت، وقف، هبه، سبق و رمایه، وصیت و نکاح.
  3. ایقاعات: شامل ۱۰ کتاب به اینقرار: طلاق، ظهار، ایلاء، لعان، عتق، تدبیر، مکاتبه، استیلا، اقرار، جعاله، ایمان و نذر.
  4. احکام: شامل ۱۲ کتاب از اینقرار: صید و ذباحه، اطعمه و شربه، غصب، شفعه، احیای موات، لقطه، فرائض، قضا، شهادات، حدود و تعزیرات، قصاص و دیات.

محقق حلی غیر از تقسیم بندی کلی کتاب، در هر باب، ابتدا احکام واجب، سپس احکام مستحب، بعد مکروهات و در آخر محرمات آمده است.[۳]

نسخه‌ها

آقا بزرگ تهرانی در الذریعه به سه نسخه اشاره می‌کند که عبارتند از:

  • نسخۀ کتابخانۀ شیخ محمد سماوی به خط شیخ محمد بن اسماعیل بن حسین هرقلی که جراحت او را امام زمان(عج) به نحوه‌ای که در کتاب کشف الغمة ذکر شده، شفا داده است. جلد اوّل آن در سال ۶۷۰ ق و جلد دوّم آن در سال ۷۰۳ ق پایان یافته است.
  • نسخۀ متعلّق به کتابخانۀ مجدالدین نصیری در تهران مربوط به سال ۶۷۴ ق.
  • نسخۀ متعلّق به کتابخانۀ آل طالقانی در نجف اشرف، به خط محمد کاظم بن محمد باقر یزدی که در سال ۱۱۰۵ق نگارش آن به پایان رسیده است.[۴]

پژوهش‌های پیرامون کتاب

تلخیص

شروح

اگر چه شروح شرایع بسیار زیاد است و به بیش از صد مورد می‌رسد اما مهم‌ترین آن‌ها عبارت است از:

  1. مسالک الافهام الی شرائع الاسلام، تألیف شیخ زین الدین بن علی عاملی معروف به شهید ثانی (متوفای ۹۶۶ ق).
  2. مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، تألیف سید شمس الدین محمد بن علی موسوی عاملی معروف به صاحب مدارک (متوفای ۹۴۶ ق).
  3. جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تألیف شیخ محمد حسن بن شیخ باقر نجفی معروف به صاحب جواهر (متوفای ۱۲۶۱ ق).
  4. مصباح الفقیه فی شرح شرایع الاسلام، تألیف حاج آقا رضا همدانی (متوفای ۱۳۲۲ ق).
  5. شرح الشرائع، تألیف میرزا حبیب اللّه بن محمد دشتی (متوفای ۱۳۱۲ ق).
  6. دلائل الأحکام، تألیف سید ابراهیم بن محمد باقر موسوی قزوینی، صاحب کتاب الضوابط (متوفای ۱۲۶۲ ق).
  7. مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح شرائع الاسلام، تألیف سید عبدالله شبر (متوفای ۱۲۴۲ ق).
  8. شرح الشرائع، تألیف سید رضا بن سید مهدی بحرالعلوم طباطبایی نجفی.
  9. سبل السلام فی شرح شرائع الاسلام، تألیف شیخ محمد رفیع بن عبد المحمد کرازی نجفی (متوفای ۱۳۰۰ ق).
  10. شرح شرایع، مدقق شیروانی، محمد بن حسن، داماد مجلسی اول.
  11. تقریر الحرام فی شرح شرائع الاسلام، تألیف ملا محمد علی بن ملا حسین تستری.
  12. جامع الجوامع، تألیف سید حسن بن سید محسن اعرجی کاظمی.
  13. شرح شرایع، تألیف محمد باقر یزدی حائری، این کتاب تقریر بحث استادش فاضل اردکانی است.
  14. هدایة الانام فی شرح شرائع الاسلام، تألیف شیخ محمد حسین بن هاشم عاملی کاظمی (متوفای ۱۳۰۸ ق).
  15. مبانی جعفریه یا شرح شرایع، تألیف شیخ جعفر بن شیخ عبد الحسین آل شیخ راضی نجفی.
  16. شوارع الاعلام فی شرح شرائع الاسلام، تألیف سید محمد حسین بن محمد علی شهرستانی (متوفای ۱۳۱۵ ق).[۷]

حاشیه‌ها

  1. حاشیه بر شرایع، تألیف شیخ علی بن حسین بن عبد العالی معروف به محقق کرکی (متوفای ۹۴۰ ق).
  2. حاشیه بر شرایع، تألیف شیخ ابراهیم بن سلیمان قطیفی، معاصر محقق کرکی.
  3. حاشیه بر شرایع، تألیف زین الدین علی بن احمد شامی عاملی، معروف به شهید ثانی (متوفای ۹۶۶ ق)، این کتاب دو جلد است.
  4. حاشیه بر شرایع، تألیف ملا محمد علی بن حسین تستری مؤلف تقریر الحرام.
  5. حاشیه بر شرایع، تألیف آقا جمال الدین خوانساری (متوفای ۱۱۲۵ ق).
  6. حاشیۀ سید محمدمهدی بحرالعلوم (م ۱۲۱۲ ق)، از اول طهارت تا آخر شک در صلاة.[۸]

چاپ‌ها

کتاب، شرایع الاسلام، بارها در عراق، ایران و لبنان چاپ شده است؛ از جمله:

  • از اولین چاپ‌های این کتاب: سال ۱۳۷۷ق. ، چاپخانۀ خورشید و مکتبة العلمیة الاسلامیة ؛
  • سال ۱۳۸۹ق. ، نجف اشرف؛
  • سال ۱۴۰۸ق.، مؤسسۀ اسماعیلیان ، قم . این چاپ با تصحیح و تحقیق عبدالحسین محمد علی بقّال تجدید شده است؛
  • چاپ ۱۴۰۹ق.، در چهار جلد، انتشارات استقلال، تهران .

پانویس

  1. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۴۷؛ امین، اعیان الشیعه، ج۴، ص۹۰؛ ج۹، ص۱۶۰.
  2. عباسی، «شرایع الاسلام»، ج۹، ص۵۳۶.
  3. محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۳-۲۵.
  4. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۴۸، ۴۹.
  5. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۵۷.
  6. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۵۸.
  7. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۴۸، ص۳۱۶-۳۳۲.
  8. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۱۰۶- ۱۰۹.

منابع

  • آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
  • امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف، بی‌تا.
  • عباسی، حسن، «شرایع الاسلام»، در دایرة المعارف تشیع، تهران، موسسه انتشارات حکمت، ۱۳۹۰ش.
  • محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، امیر، ۱۴۰۹ق.