معاملات

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

معاملات ابوابی از فقه که احکام امور دنیایی را بیان می‌کند. معاملات در معنای گستردهٔ خود شامل غیرعبادات اعم از عقود، ایقاعات و احکام (حدود و دیات) می‌شود و در معنای خاص تنها عقود و داد و ستدهای دو طرفه را دربرمی‌گیرد.

تقسیمات فقه

نوشتار اصلی: ابواب فقه

نخستین‌بار سلار دیلمی احکام شرعی را به دو بخش عبادات و معاملات تقسیم کرد. معاملات را در دو بخش عقود و احکام دسته‌بندی کرد.[۱]

ساختار رایج فقه برگرفته از تقسیم محقق حلی است.[۲] محقق حلی ابواب فقه را به چهار قسمت عبادات، عقود، ایقاعات و احکام تقسیم می‌کند.[۳] وجه تقسیم محقق حلی به دو گونه در کلمات فقها آمده است. شهید ثانی و فاضل مقداد، وجه تقسیم را اخروی بودن و دنیوی بودن ذکر کرده‌اند. آنچه غرضش آخرت است، عبادات و آنچه غرض اهم آن دنیاست. بخش دوم یا نیازمند به صیغه و عبارت نیست که احکام است و یا نیازمند است که خود دو بخش است: اگر نیازمند صیغه دو طرفه است، عقود و اگر نیازمند عبارت یک طرفه ایقاعات.[۴]

محمدجواد عاملی وجه تقسیم را قصد قربت می‌داند. حکم شرعی اگر نیازمند قصد قربت است، عبادت است. اگر نیازمند نیست یا محتاج ایجاب و قبول است که عقود است یا تنها محتاج ایجاب است که ایقاع است و یا نیازمند هیچ‌یک که احکام است.[۵]

معانی سه‌گانه معاملات

در کلمات فقها معاملات به سه معنا آمده است:

  1. معاملات به معنای اخص: که شامل عقود می‌شود. انشاء دو طرفه.
  2. معاملات به معنای خاص: شامل عقود و ایقاعات. انشاء چه یک طرفه چه دوطرفه.
  3. معاملات به معنای عام: هر چه مربوط به رفتار فرد با دیگری است و نیاز به قصد قربت نداشته باشد. [۶]

پانویس

  1. دیلمی، الکافی فی الفقه، ص ۸۲، ۱۴۵
  2. اسلامی، مدخل علم فقه، ص۲۱۱.
  3. محقق حلی، شرایع الاسلام، ج۱، ص۸؛ ج۲، ص۲۶۱؛ ج۳، ص۵۷۷؛ ج۴، ص۷۳۳.
  4. شهید ثانی، القواعد و الفوائد ج۱، ص۳۰؛ ر. ك: ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻘﺪاد، التنقیح، ج۱، ص۴۱-۵۱.
  5. ﻋﺎﻣﻠﻰ، مفتاح الکرامة، ج۷، ص۲۱.
  6. نجفی خوانساری، منیة الطالب، ج۱، ص۸۸-۹۸.

منابع

  • اسلامی، رضا، مدخل علم فقه، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۴ش، قم
  • عاملی، سید محمد جواد، مفتاح الکرامة، مؤسسة نشر الاسلامی، ۱۴۱۹ق، قم
  • فاضل مقداد، التنقیح الرائع، کتاب‌خانه آیت‌الله مرعشی، ۱۴۰۴ق، قم
  • محقق حلی، شرائع الإسلام في مسائل الحلال والحرام، انتشارات استقلال، طهران
  • نجفی خوانساری، موسی، منیة الطالب، مؤسسه نشر الاسلامی، ۱۴۱۸ق، قم