معاملات

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

معاملات ابوابی از فقه که احکام امور دنیایی را بیان می‌کند. معاملات در معنای گستردهٔ خود شامل غیرعبادات اعم از عقود، ایقاعات و احکام (حدود و دیات) می‌شود و در معنای خاص تنها عقود و داد و ستدهای دو طرفه را دربرمی‌گیرد.

تقسیمات فقه

نوشتار اصلی: ابواب فقه

نخستین‌بار سلار دیلمی احکام شرعی را به دو بخش عبادات و معاملات تقسیم کرد. معاملات را در دو بخش عقود و احکام دسته‌بندی کرد.[۱]

ساختار رایج فقه برگرفته از تقسیم محقق حلی است.[۲] محقق حلی ابواب فقه را به چهار قسمت عبادات، عقود، ایقاعات و احکام تقسیم می‌کند.[۳] وجه تقسیم محقق حلی به دو گونه در کلمات فقها آمده است. شهید ثانی و فاضل مقداد، وجه تقسیم را اخروی بودن و دنیوی بودن ذکر کرده‌اند. آنچه غرضش آخرت است، عبادات و آنچه غرض اهم آن دنیاست. بخش دوم یا نیازمند به صیغه و عبارت نیست که احکام است و یا نیازمند است که خود دو بخش است: اگر نیازمند صیغه دو طرفه است، عقود و اگر نیازمند عبارت یک طرفه ایقاعات.[۴]

محمدجواد عاملی وجه تقسیم را قصد قربت می‌داند. حکم شرعی اگر نیازمند قصد قربت است، عبادت است. اگر نیازمند نیست یا محتاج ایجاب و قبول است که عقود است یا تنها محتاج ایجاب است که ایقاع است و یا نیازمند هیچ‌یک که احکام است.[۵]

معانی سه‌گانه معاملات

در کلمات فقها معاملات به سه معنا آمده است:

  1. معاملات به معنای اخص: که شامل عقود می‌شود. انشاء دو طرفه.
  2. معاملات به معنای خاص: شامل عقود و ایقاعات. انشاء چه یک طرفه چه دوطرفه.
  3. معاملات به معنای عام: هر چه مربوط به رفتار فرد با دیگری است و نیاز به قصد قربت نداشته باشد.[۶]

پانویس

  1. حلبی، الکافی فی الفقه، ص۸۲، ۱۴۵
  2. اسلامی، مدخل علم فقه، ص۲۱۱.
  3. محقق حلی، شرایع الاسلام، ج۱، ص۸؛ ج۲، ص۲۶۱؛ ج۳، ص۵۷۷؛ ج۴، ص۷۳۳.
  4. شهید ثانی، القواعد و الفوائد ج۱، ص۳۰؛ ر. ک: ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻘﺪاد، التنقیح، ج۱، ص۴۱-۵۱.
  5. ﻋﺎﻣﻠﻰ، مفتاح الکرامة، ج۷، ص۲۱.
  6. نجفی خوانساری، منیة الطالب، ج۱، ص۸۸-۹۸.

منابع

  • اسلامی، رضا، مدخل علم فقه، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۴ش.
  • عاملی، سید محمد جواد، مفتاح الکرامة، قم، مؤسسة نشر الاسلامی، ۱۴۱۹ق.
  • فاضل مقداد، التنقیح الرائع، قم، کتاب‌خانه آیت‌الله مرعشی، ۱۴۰۴ق،.
  • محقق حلی، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران، انتشارات استقلال.
  • نجفی خوانساری، موسی، منیة الطالب، قم، مؤسسه نشر الاسلامی، ۱۴۱۸ق.