مقاله نامزد خوبیدگی

خواجه نصیرالدین طوسی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از خواجه نصیر الدین طوسی)
پرش به: ناوبری، جستجو
خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه نصیرالدین طوسی.jpg
اطلاعات فردی
نام کامل: محمد بن محمد بن حسن طوسی
لقب: استادالبشر، عقل حادی عشر و ...
تاریخ تولد: ۱۱ جمادی‌الاول سال ۵۹۷ق.
زادگاه: طوس
محل زندگی: نیشابور، قلعه های اسماعیلیان
تاریخ وفات: ۱۸ ذی‌الحجه ۶۷۲ق.
محل دفن: عراق، کاظمین
اطلاعات علمی
تألیفات: اساس الاقتباس، تجرید الاعتقاد، شرح اشارات، قواعدالعقائد، تحریر اصول اقلیدس، ...

خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ق) حکیم و متکلم شیعه قرن هفتم هجری است. خواجه نصیر نویسنده کتاب‌ها و رساله‌های بسیاری در علوم اخلاق، منطق، فلسفه، کلام، ریاضیات و نجوم است. اخلاق ناصری، اوصاف الاشراف، اساس الاقتباس، شرح الاشارات، تجرید الاعتقاد، جامع الحساب و کتاب مشهور زیج ایلخانی و تذکرة فی علم الهیئة در علم نجوم، از آثار مهم و مشهور او هستند. او همچنین رصدخانه مراغه و در کنار آن کتابخانه مراغه را با بیش از ۴۰۰ هزار جلد کتاب بنا نهاد.

نصیرالدین طوسی احیاگر فلسفه و مبتکر روش فلسفی در کلام شیعه دانسته شده است. برخی از علمای بزرگ شیعه که شاگرد وی بود‌ه‌اند، عبارت‌اند از علامه حلی، ابن میثم بحرانی و قطب الدین شیرازی.

زندگی

محمد بن محمد بن حسن، مشهور به خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۱ جمادی‌الاول سال ۵۹۷ق در طوس به دنیا آمد و لقب «طوسی» برای وی،‌ به زادگاه او اشاره دارد.[۱] او در کودکی قرآن کریم، صرف، نحو و آداب را فرا گرفت. سپس با راهنمایی پدرش، مقدمات ریاضیات را نزد کمال الدین محمد آموخت. همچنین فقه و حدیث را نزد پدر و جدش که خود از فقها و محدثان آن عصر بوده‌اند فراگرفت.[۲] استاد دیگر او دایی‌اش نورالدین علی بن محمد شیعی بود که مطابق با نظر برخی از مورخان، منطق و حکمت را به او می‌آموخت.[۳]

طوسی پس از وفات پدرش، از طوس به نیشابور رفت که در آن زمان محل اجتماع علما و دانش‌پژوهان بود.[۴] او کتاب اشارات ابوعلی سینا در فلسفه را نزد فرید الدین داماد و کتاب قانون او در طب را در نزد قطب‌الدین مصری فراگرفت[۵] و در جلسات درس سراج‌الدین قمری، ابوالسعادات اصفهانی و دیگران شرکت کرد.[نیازمند منبع] همچنین با فریدالدین عطار در این شهر ملاقات کرد.[۶] او همچنین نزد کمال الدین بن یونس موصلى نیز شاگردی کرد که در اکثر علوم، مخصوصاً علوم ریاضى سرآمد بود. از سالم بن بدران مازنى مصرى که از بزرگان فقهای امامیه بود هم قسمتى از کتاب الغنیة ابن زهره را که در اصول فقه است فراگرفت.[۷]

حضور در قلعه‌های اسماعیلیان

خواجه نصیرالدین طوسی، پس از حمله مغولان به ایران و بروز ناآرامی خصوصاً در منطقه خراسان، مدتی در شهرهای مختلف سرگردان بود تا آنکه به دعوت ناصرالدین، فرمانروای قلعه‌های اسماعیلیان در خراسان، به قهستان رفت[۸] و در آنجا به درخواست ناصرالدین، کتاب تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق ابوعلی مسکویه رازی را به فارسی ترجمه کرد، مطالبی به آن افزود و آن را به نام ناصر الدین، اخلاق ناصری نامید. تاریخ تألیف این کتاب، ۶۳۰ تا ۶۳۲ق بوده است.[۹] وی همچنین در آنجا کتابی در علم هیئت به‌نام الرسالة المعینیة، به نام معین الدین، فرزند ناصرالدین، تألیف کرد.[۱۰] قلعه‌های اسماعیلیان، تنها نیروی مقاوم در برابر حملات مغولان دانسته شده است. در وضعیتی که شهرهای خراسان و نیشابور به‌طور کامل به‌دست مغولان افتاده بود، این قلعه‌ها سال‌های طولانی مقاومت کردند و تسلیم مغولان نشدند.[۱۱]

علاءالدین محمد،‌ رهبر اسماعیلیان، پس از آنکه خبر حضور خواجه نصیر طوسی نزد ناصرالدین را دریافت کرد، خواجه نصیر را به پیش خود خواند و او به همراه ناصرالدین، به قلعه میمون دز رفت و رهبر اسماعیلیان استقبال ویژه‌ای از او کرد. خواجه نصیرالدین طوسی تا هنگامی که فرزند علاءالدین محمد، رکن الدین در حمله دوم مغول تسلیم آنها شد، در قلعه اَلَموت نزد او ماند.[۱۲]

تمبر یادبود خواجه نصیرالدین طوسی

برخی از مورخان بر این باورند که حضور خواجه نصیر و اقامت او در قلعه‌های اسماعیلیان از روی اختیار نبوده، بلکه او را مجبور به این کار کرده‌اند. با این حال، آق سرائی در مسامرة الاخبار بر این باور است که خواجه طوسی نزد اسماعیلیان وزارت مطلق داشته و به چنان جایگاهی دست پیدا کرده که به او لقب استاد کائنات داده بوده‌اند. کسانی که معتقدند خواجه نصیر طوسی مجبور به حضور نزد اسماعیلیان شده و در قلعه‌های آنان زندانی بوده، به جملات شکوه‌آمیز او در پایان شرح اشارات استناد می‌کنند که از وضعیت روزگار و زندگی خود نالیده است.[۱۳]

خواجه و هلاکوخان مغول

خواجه نصیر، پس از حمله دوم مغولان به فرماندهی هلاکو و تسلیم‌شدن قلعه‌های اسماعیلیان، به دربار هلاکو راه یافت.[۱۴] مطابق با گفته سید محسن امین، خواجه طوسی بدون آنکه قدرت انتخاب داشته باشد، با هلاکو همراه شد و در حالتی که مقاومت در برابر نیروی مهاجم، نه از سوی مردم و نه از سوی حکومت امکان‌پذیر نبود، تلاش کرد از میراث اسلامی که در معرض نابودی بود‌ محافظت کند و به سبب اقدامات او بود که در نهایت پس از مدتی مغولان به اسلام گرویدند.[۱۵] خواجه طوسی در حمله هلاکو به بغداد در سال ۶۵۵ قمری همراه او بوده است.[۱۶]

تاسیس رصدخانه و کتابخانه‌ مراغه

خواجه نصیرالدین طوسی پس از فتح بغداد توسط هلاکو، ساخت یک رصدخانه را به هلاکو پیشنهاد کرد؛ با این توجیه که او با توجه به دانشی که در نجوم دارد، می‌تواند با کمک رصد ستارگان، سلطان را از وقایع آینده، مدت عمر و نسل او آگاه سازد.[۱۷] این پیشنهاد مورد پسند هلاکو قرار گرفت و ساخت آن از سال ۶۵۷ق آغاز شد.[۱۸] به گفته سید محسن امین، خواجه نصیر، رصدخانه مراغه را محلی برای جمع کردن تعداد زیادی از دانشمندان آن زمان قرار داد و بدین گونه آنها را از کشته‌شدن رهایی بخشید و نیز تلاش زیادی برای جمع‌آوری تعداد زیادی از کتاب‌ها و حفظ آنها کرد.[۱۹] کار ساخت رصدخانه تا پایان عمر خواجه به طول انجامید و زیج به دست آمده از این رصدخانه، زیج ایلخانی نام گرفت.[۲۰]

خواجه‌ نصیر همچنین کتابخانه بزرگی در محل‌ رصدخانه مراغه‌ احداث نمود و به فرمان هلاکو بسیاری از کتاب‌های نفیس و سودمندی که‌ از بغداد، دمشق، موصل و خراسان‌ غارت‌ شده‌ بود، به‌ آن انتقال یافت. خود خواجه نیز مأمورانی به‌ اطراف‌ بلاد می‌فرستاد که‌ هرجا کتاب‌های علمی بیابند خریداری کنند و برای او بفرستند و خود هر کجا به‌ کتاب‌ مفید و نفیسی برمی‌خورد و در مسافرت‌ها به‌ نظرش‌ می‌رسید، را می‌خرید.[۲۱] به‌ عقیده‌ برخی از مورخان‌، حدود ۴۰۰ هزار کتاب‌ در کتابخانه‌ مراغه‌ گرد آمده‌ بود.[۲۲] در کتابخانه رصدخانه مراغه، انواع کتاب از زبان‌های چینی، مغولی، سنسکریت، آشوری و عربی به زبان فارسی ترجمه شد و در دسترس طالبان علم و دانشمندان رصدخانه قرار گرفت. این رصد خانه در حقیقت مرکز علمی‌ای بود که در آن، علوم مختلفِ زمان، مثل ریاضیات، نجوم و علوم طبیعی، تحقیق و تدریس می‌شد.[۲۳]

درگذشت

خواجه نصیر در حالی در ۱۸ ذی الحجه سال ۶۷۲ق درگذشت که برای سامان دادن به امور اوقاف و دانشمندان، در بغداد به سر می‌برد. او بنا به وصیت خود در حرم کاظمین دفن شد.[۲۴] او همچنین وصیت کرده بود که روی قبرش اشاره‌ای به ویژگی‌های علمی‌اش نشود و فقط عبارت «و کَلبُهُم باسِطٌ ذِراعَیهِ بِالوَصید»[۲۵] بر روی سنگ قبرش نوشته شود.[۲۶]

مذهب‌

شواهد زیادی مبنی بر اثناعشری بودن خواجه نصیرالدین طوسی در دست است؛ ازجمله او در اغلب‌ کتاب‌های کلامی خود همچون تجرید الاعتقاد، به‌ دوازده‌ امام‌ و وجوب‌ عصمت آنها اشاره کرده است. همچنین رساله‌های ویژه‌ای در این‌ باره‌ نگاشته‌ که‌ از آن‌ جمله‌ می‌توان رساله «الفرقة‌ الناجیة‌» و «رسالة‌ فی‌ حصر الحق‌ بمقالة‌ الامامیة‌» و نیز «الاثنی عشریة‌» و «رسالة فی الإمامة‌» را نام‌ برد.[۲۷]

با این حال، در فهرست آثار خواجه نصیر، کتاب‌ها و رساله‌هایی منسوب به او وجود دارد که مطابق با تعالیم اسماعیلیان است. علمای شیعه اثنی‌عشری اغلب، اصل انتساب این آثار به خواجه را رد کرده‌اند، اما برخی محققان و اسلام‌شناسان غربی، معتقد به نوعی تحول مذهبی در خواجه در زمان حضور در میان اسماعیلیان هستند.[۲۸] برخی برپایه این آثار بر این باورند که او پس از پناه‌بردن به قلعه‌های اسماعیلیان موقتاً به مذهب آنها گرویده و پس از آن به مذهب شیعه اثنی عشری بازگشته است.[۲۹]

برخی نویسندگان هم بر این باورند که طوسی به‌عنوان یک شیعه دوازده امامی تقیه به‌کار بسته، و برای حفظ جان خود در قِلاع اسماعیلی به تألیف کتب و رسالاتش مشغول شده است.[۳۰] عبدالله نعمة این را که طوسی به‌محض خراب‌شدن قلعه‌های اسماعیلیان، شیعه اثنی‌عشری بودن خود را اعلام نموده است، تأییدی بر این نظر گرفته است.[۳۱]

حضور در فتح بغداد

ابن تیمیه (۶۶۱ق-۷۲۸ق) از علمای اهل سنت، مدعی شده است که خلیفه بغداد، به‌دستور خواجه نصیرالدین طوسی به‌قتل رسیده است؛[۳۲] اما برخی با استناد به بررسی منابع قبل از او و عدم مشاهده چنین مطلبی در آنها، این مطلب را نادرست و تهمت به خواجه دانسته‌اند و احتمال داده‌اند که منابع پس از ابن‌تیمیه به‌پیروی از او چنین مطلبی را آورده‌اند.[۳۳]

برخی محققان معتقدند حضور نصیرالدین طوسی در جریان فتح بغداد به دست مغولان، عاملی برای کاهش غارت و کشتار مردم بوده و با حمایت او، بسیاری از عالمان از مرگ نجات یافته‌اند.[۳۴]

جایگاه علمی

خواجه نصیر طوسی را در علم، همتای بوعلی سینا دانسته‌اند؛ با این تفاوت که ابن سینا در طب سرآمد بود و خواجه‌نصیر در ریاضیات.[نیازمند منبع] برخی دفاع خواجه نصیرالدین طوسی از ابن سینا در مقابل انتقادات فخر رازی، در کتاب شرح اشارات را موجب احیای فلسفه دانسته‌اند.[۳۵] همچنین خواجه نصیر را مبتکر روش فلسفی در کلام شیعه دانسته‌اند[۳۶] به باور مرتضی مطهری، تمام آثار کلامی بعد از خواجه نصیر، از کتاب تجرید الاعتقاد تأثیر پذیرفته است.[۳۷] براساس برخی پژوهش‌های معاصر، خواجه نصیر طوسی، از یک سو شارح و مکمّل فیلسوفان و دانشمندان پیش از خود بوده و از سوی دیگر سرمشق دانشمندان پس از خود شده است.[۳۸]

بسیاری از دانشمندان مسلمان و همچنین اسلام‌شناسان غربی، از او ستایش کرده‌اند.[۳۹]

شاگردان

برخی از شاگردان بزرگ خواجه نصیر طوسی عبارتند از:

  1. علامه حلی (متوفی ۷۲۶ق)، حکمت را نزد خواجه طوسی فراگرفت[۴۰] و شرح کتاب تجرید الاعتقاد خواجه نصیر را با عنوان کشف المراد نوشت.[۴۱]
  2. ابن میثم بحرانی، نویسنده کتاب شرحی بر نهج‌البلاغه، حکیم، ریاضی‌دان، متکلم و فقیه که در حکمت، شاگرد خواجه نصیر و در فقه استاد وی بود.[۴۲]
  3. قطب الدین شیرازی (متوفی ۷۱۰ق)، زمانی که خواجه به‌همراه هلاکو به قزوین رفت، با خواجه همراه شد، با او به مراغه رفت و شاگرد خواجه نصیر در علم هیئت، ریاضی، فلسفه و طب شد. خواجه او را قطب فلک الوجود می‌خواند.[۴۳]
  4. سید رکن الدین (حسن بن محمد بن شرفشاه علوی)، از شاگردان خواجه بوده و برخی از آثار او را شرح داده بود.[۴۴]
  5. کمال الدین عبدالرزاق شیبانی بغدادی (۶۴۲ـ۷۲۳ ق) معروف به ابن الفُوَطی، از تاریخ‌نویسان قرن هفتم است و کتاب‌های «معجم الآداب» و «الحوادث الجامعه» از آثار اوست. او کتابداری کتابخانه رصدخانه مراغه و در اواخر عمر، کتابخانه مستنصریه را بر عهده داشت.[۴۵]
  6. عماد الدین حربوی معروف به ابن الخوام (۶۴۳ـ۷۲۸ ق)، در حساب و طب سرآمد زمان خود بوده و کتاب‌های «فوائد بهائیه در قوائد حسابیه» و «مقدمه‌ای در طب» از او بر جای مانده است.[۴۶]

آثار

خواجه نصیرالدین طوسی بیش از ۱۸۰ کتاب و رساله علمی در موضوعات متفاوت نوشته است. برخی محققان معتقدند که با توجه به زندگی اجباری وی در قلعه‌های اسماعیلیان، بسیاری از کتاب‌های او در وضعیت بد معیشتی نوشته شده است. خواجه نصیر، در مقدمه شرح اشارات، از رنج فراوان و غم روزافزونش هنگام تألیف کتاب نوشته است.[۴۷]

برخی از آثار او:

پانویس

  1. نعمة، فلاسفة‌ الشیعة، ۱۹۸۷م، ص۵۳۵.
  2. الامین، الاسماعیلیون و المغول و نصیرالدین الطوسی، ۲۰۰۵م، ص۱۶-۲۰.
  3. الامین، الاسماعیلیون و المغول و نصیرالدین الطوسی، ۲۰۰۵م، ص۲۰.
  4. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۵.
  5. نصیرالدین طوسى، تنسوخ نامه ایلخانى، ۱۳۶۳ش، مقدمه مصحح، ص۱۵.
  6. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۵.
  7. نصیرالدین طوسى، تنسوخ نامه ایلخانى، ۱۳۶۳ش، ص۱۶.
  8. نصیرالدین طوسى، تنسوخ نامه ایلخانى، ۱۳۶۳ش، ص۱۷.
  9. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۹.
  10. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۹.
  11. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۵.
  12. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۵.
  13. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۵-۴۱۶.
  14. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۶.
  15. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۶-۴۱۷.
  16. نعمة، فلاسفة‌ الشیعة، ۱۹۸۷م، ص۵۴۰.
  17. حسن زاده آملى، هزار و یک کلمه، ۱۳۸۱ش، ص۳۲۹.
  18. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۹۹۷م، ج۱۷، ص۳۸۷.
  19. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۶-۴۱۷.
  20. امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۷.
  21. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۵۰.
  22. کتبی، فوات‌ الوفیات، ۱۹۷۴م، ج۳، ص۲۴۶-۲۵۲؛ زیدان، تاریخ‌ التمدن‌ الاسلامی، ۱۹۱۴م، ج۳، ص۲۱۴.
  23. آژند، «کارکرد دو سویه کتابخانه در دوره ی مغولان ایران کتاب آرایی و کتابداری»، ص۱۰.
  24. نعمة، فلاسفة الشیعة: حیاتهم و آراؤهم، ۱۹۸۷م، ص۵۳۱؛ امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۸؛ البته ابن کثیر در البدایة و النهایة روز وفات او را دوازدهم ذی الحجه نوشته است (البدایة و النهایة، ۱۹۹۷م، ج۱۷، ص۵۱۴).
  25. ترجمه: و سگشان بر آستانه [غار] دو دست خود را دراز کرده [بود] (سوره کهف،‌ آیه ۱۸).
  26. عزیزی، فضائل و سیره چهارده معصوم(ع) در آثار استاد علامه حسن زاده آملی، ۱۳۸۱ش، ص۴۰۲.
  27. نعمة، فلاسفة‌ الشیعة، ۱۹۸۷م، ص۵۳۴.
  28. ایزدی و احمدپناه، «مذهب خواجه نصیر الدین طوسی و تاثیر آن بر تعامل وی با اسماعیلیان نزاری»، ص۳۶.
  29. نگاه کنید: دفتری، فرهاد، «نصیرالدین طوسى و اسماعیلیان دوره الموت» در مجموعه مقالات استاد بشر، مرکز پژوهشى میراث مکتوب، ۱۳۹۱ش.
  30. ایزدی و احمدپناه، «مذهب خواجه نصیر الدین طوسی و تاثیر آن بر تعامل وی با اسماعیلیان نزاری»، ص۳۶.
  31. نعمة، فلاسفة‌ الشیعة، ۱۹۸۷م، ص۵۳۵.
  32. ابن تیمیه، مجموعه الرسائل و المسائل، التراث العربی، ج۲، ص۹۷ و۹۹.
  33. نگاه کنید به صالحی و ادریسی، «خواجه نصیرالدین طوسی و فتح بغداد»، ص۱۱۵تا۱۲۰
  34. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۲۷.
  35. ابراهیمی دینانی، «سخنرانی در سرای اهل قلم»، ص۱۱
  36. رک: خسروپناه، «خواجه نصیر مؤسس کلام فلسفی» [۱] و الاعسم و عمادی، «خواجه نصیر مبتکر روش فلسفی در کلام شیعه» [۲]
  37. مطهری، آشنائی با علوم اسلامی، ج۲، ص۵۷.
  38. معصومى همدانى، استاد بشر، ۱۳۹۱ش، ص۱۲.
  39. رجوع کنید: فرحات، اندیشه‌های فلسفی و کلامی خواجه نصیرالدین طوسی، ۱۳۸۹ش، ص۹۷.
  40. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۲۳۸.
  41. صدرایی خویی، کتابشناسی تجرید الاعتقاد، ۱۳۸۲ش، ص۳۵.
  42. خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۳۰۲.
  43. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۲۴۱و۲۴۲.
  44. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۲۴۹.
  45. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۲۵۲تا۲۵۷.
  46. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۲۵۷تا۲۶۱.
  47. خواجه نصیرالدین، شرح اشارات، ج۲، ص۱۴۶.
  48. علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، تصحیح حسن حسن زاده آملی، ۱۴۱۳ق، مقدمه مصحح، ص۵.
  49. نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد، مکتب الاعلام الاسلامی، تحقیق حسینی جلالی، مقدمه محقق، ص۷۱.
  50. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۴۲۰.
  51. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۴۲۰.
  52. علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، تصحیح حسن حسن زاده آملی، ۱۴۱۳ق، مقدمه مصحح، ص۵.
  53. مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، ۱۳۵۴ش، ص۹.
  54. نصیرالدین طوسى، آغاز و انجام، تحقیق و تعلیقات حسن حسن زاده آملی، ۱۳۷۴ش، مقدمه بخش تعلیقات، ص۸۲.
  55. رمضانی، حسن، مرورى بر آثار و تألیفات‏ علامه حسن زاده آملی، ۱۳۷۴ش، ص۱۱۷.
  56. رک: متقی، حسین، «کتابشناسی اصول هندسه اقلیدس، با تأکید بر تحریر خواجه نصیرالدین طوسی»
  57. ویده‏‌مان، آیلهارد، «خواجه نصیرالدین طوسى»‏، ۱۳۹۱ش، ص۳۲

منابع

  • آژند، یعقوب، «کارکرد دو سویه کتابخانه در دوره‌ مغولان ایران کتاب‌آرایی و کتابداری»، تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاهی، ش۳۸، بهار۱۳۸۱ش.
  • ابن تیمیه، مجموعة الرسائل و المسائل، ویرایش محمد رشید رضا، مکه، التراث العربی.
  • ابراهیمی دینانی، «سخنرانی در سرای اهل قلم»، روزنامه جام جم، ۶ بهمن ۱۳۸۹، صفحه۱۱
  • الاعسم، عبدالامیر و عبدالرسول عمادی، «خواجه نصیر مبتکر روش فلسفی در کلام شیعه»، فرهنگ، سال ۱۳۸۶، ش۶۱و۶۲.
  • ایزدی، حسین و مطهر‌ه‌سادات احمدپناه، «مذهب خواجه نصیر الدین طوسی و تأثیر آن بر تعامل وی با اسماعیلیان نزاری»، تاریخ اسلام، ش۴۱و۴۲، بهار و تابستان ۱۳۸۹ش.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، تحقیق دکتر عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، مصر، هجر للطباعة والنشر والتوزیع والاعلان، ۱۹۹۷م.
  • امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعة، تحقیق حسن الامین، بیروت، دار التعارف، ۱۹۸۶م.
  • الامین، حسن، الاسماعیلیون و المغول و نصیرالدین الطوسی، قم، مؤسسة دائرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۴۲۶ق/۲۰۰۵م.
  • حسن‌زاده آملى، حسن، هزار و یک کلمه، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، ۱۳۸۱ش.
  • خسروپناه، عبدالحسین، «خواجه نصیر مؤسس کلام فلسفی»، در پایگاه موسسه حکمت و فلسفه ایران
  • خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، دهاقانی (اسماعیلیان)، ۱۳۹۰ق.
  • دفتری، فرهاد، «نصیرالدین طوسى و اسماعیلیان دوره الموت»‏، ترجمه فاطمه رحیمی، در مجموعه مقالات استاد بشر: پژوهش‏‌هایى در زندگى، روزگار، فلسفه و علم خواجه نصیرالدین طوسى، تهران، مرکز پژوهشى میراث مکتوب، ۱۳۹۱ش.
  • صالحی، راضیه و محمدحسن ادریسی، «خواجه نصیرالدین طوسی و فتح بغداد»، تاریخ اسلام، مهر ۱۳۸۷، ش۳۶، ص۱۱۱تا۱۳۰
  • رمضانی، حسن، مرورى بر آثار و تألیفات‏ علامه حسن‌زاده آملی، نهاد نمایندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه‌هاى تهران و علوم پزشکى، ۱۳۷۴ش.
  • زیدان‌، جرجی‌، تاریخ‌ التمدّن‌ الاسلامی‌، مصر، ۱۹۱۴م.
  • صدرایی خویی، علی، کتابشناسی تجرید الاعتقاد، به‌کوشش سیدمحمود مرعشی نجفی، قم، کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۸۲ش/۱۴۲۴ق/۲۰۰۳م.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
  • فرحات، هانى، اندیشه‌های فلسفی و کلامی خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، مرکز پژوهشى میراث مکتوب، ۱۳۸۹ش.
  • کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات، به‌کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۷۴م.
  • متقی، حسین، «کتابشناسی اصول هندسه اقلیدس، با تأکید بر تحریر خواجه نصیرالدین طوسی» در خواجه‌پژوهشی، تهران خانه کتاب، ۱۳۹۰ش، دسترسی در پایگاه خبری نسخ خطی
  • مدرسی رضوی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴ش.
  • معصومى همدانى، حسین، استاد بشر: پژوهش‏هایى در زندگى، روزگار، فلسفه و علم خواجه نصیرالدین طوسى، تهران، مرکز پژوهشى میراث مکتوب، ۱۳۹۱ش.
  • نصیرالدین طوسى، محمد بن محمد، تنسوخ‌نامه ایلخانى، تصحیح محمدتقى‏ مدرس رضوى، تهران، اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
  • نصیرالدین طوسى، محمد بن محمد، آغاز و انجام (به‌ضمیمه تعلیقات)، تحقیق و تعلیقات حسن حسن‌زاده آملی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، چاپ چهارم، ۱۳۷۴ش.
  • نعمة، عبدالله، فلاسفة الشیعة حیاتهم و آراؤهم، بیروت، دار الفکر اللبنانی، ۱۹۸۷م.
  • ویده‏‌مان، آیلهارد، «خواجه نصیرالدین طوسى»‏، ترجمه سارا حاج‌حسینی، در مجموعه مقالات استاد بشر: پژوهش‏‌هایى در زندگى، روزگار، فلسفه و علم خواجه نصیرالدین طوسى، تهران، مرکز پژوهشى میراث مکتوب، ۱۳۹۱ش.

پیوند به بیرون