مقاله قابل قبول
پیوند کم
رده ناقص
بدون جعبه اطلاعات
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
نارسا
عدم جامعیت
نیازمند خلاصه‌سازی

قیام امام زمان (عج)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از قیام امام زمان)
پرش به: ناوبری، جستجو

قیام امام زمان(ع)، حرکت حضرت مهدی(عج) برای برپایی عدل و داد در سراسر جهان.

مفهوم شناسی

واژه قیام، در لغت به معنای ایستادن است.[۱] و در اصطلاح، به حرکت امام زمان(عج) برای برپایی عدل و داد در سراسر عالم گفته می‌شود، که در مرحله‌ای متأخر از ظهور است.[۲]

تمایزات مفهومی

واژه ظهور از ریشه (ظ ه ر) به معنای آشکار شدن چیز پنهان است.[۳] و در اصطلاح به معنای نمایان شدن حضرت مهدی(عج) پس از غیبت کبرا برای برپایی عدل و داد است.[۴] بر اساس این معنا، ظهور با قیام متفاوت و در مرحله‌ای پیش از آن قرار دارد.[۵] اما در مواردی واژه ظهور و قیام به یک معنا (اعلان جنگ) به کار رفته‌اند، که در یک زمان و مکان رخ می‌دهد.[۶] در مواردی برای اشاره به قیام از واژه خروج نیز استفاده شده است.[۷]

قیام در روایات

موضوع قیام امام مصلح آخرالزمان از بحث‌های ریشه‌دار و با سابقه در اسلام به ویژه در روایات شیعه است. با توجه به اینکه وعده قیام توسط پیامبر اسلام داده شد، از همان ابتدا نام «مهدی» بر سر زبان‌ها بود و کتاب‌های فراوانی قبل از تولد وی در بین شیعیان نوشته شد و بعد از تولد امام زمان هم این رویکرد ادامه یافته و کتاب‌های زیادی در موضوعات مختلف مرتبط با امام دوازدهم تألیف شده است. برخی از معتبرترین این کتاب‌ها از این قرار است:

درباره جایگاه، شأن و اهمیت امام زمان در روایات شیعه سخنان فراوانی گفته شده.[۸] موضوعاتی که این روایات مورد بررسی قرار داده‌اند، شخصیت امام زمان،[یادداشت ۱] [۹] شخصیت منتظران وی[یادداشت ۲] [۱۰] ارزش و فضیلت انتظار فرج[یادداشت ۳] ،[۱۱] نشانه‌های ظهور[یادداشت ۴] [۱۲] و همچنین حوادث هنگام ظهور[یادداشت ۵] [۱۳] و جهان پس از ظهور[یادداشت ۶] [۱۴] است.

همچنین در روایات شیعه درباره قیام امام زمان٬ علائم حتمی (قطعی) و علائم غیر حتمی (غیر قطعی) و همچنین شرایط کلی حاکم بر جهان آمده که در علائم غیر حتمی البته اختلاف نظرهایی وجود دارد.

زمان قیام

زمان ظهور حضرت مهدی(عج) به صورت تفصیلی معلوم نیست و در روایات کسانی که برای ظهور آن حضرت زمان تعیین می‌کنند مذمت و لعن شده‌اند.[۱۵]

در پاره‌ای روایات به زمان قیام آن حضرت به صورت مختصر اشاره شده است.[۱۶] این روایات قیام آن حضرت را پس از نا امیدی مردم[۱۷] و در آخرالزمان[۱۸] می‌دانند. از قیام آن حضرت در سال‌های فرد[۱۹] روز عاشورا[۲۰] و نوروز[۲۱] از ایام سال، روز جمعه[۲۲] و شنبه[۲۳] از ایام هفته و پس از نماز عشا[۲۴] از اوقات روز یاد شده است.

برخی روایات حکایت از طولانی بودن مدت قیام دارد. به عنوان نمونه در روایتی آمده است که آن حضرت ۸ ماه شمشیر به دوش می‌گیرد.[۲۵]

جغرافیای قیام

بنا بر روایات، حضرت مهدی(عج)، قیامش از مسجدالحرام در مکه آغاز می‌شود[۲۶] و یاران آن حضرت بین رکن و مقام با او بیعت می‌کنند.[۲۷] در برخی روایات تهامه[۲۸] و کرعه[۲۹] محل خروج حضرت معرفی شده‌اند، مکه را به اعتبار اینکه جزئی از تهامه است، تهامه می‌گویند. کرعه به احتمال با خروج یمانی خلط شده است.[۳۰] قرطبی از نویسندگان اهل سنت مفرب اقصی[۳۱] و قاضی نعمان مغربی، مغرب[۳۲] را محل خروج آن حضرت ذکر کرده‌اند که با روایات شیعه سازگار نیست و احتمال دارد آن را با خروج سفیانی خلط کرده باشند.[۳۳]

بر اساس دسته‌ای از روایات، امام پس از مکه مستقیم راهی کوفه می‌شود و نماینده‌ای را برای مدینه برمی‌گزیند، دسته‌ای دیگر از روایات از حضور امام و چندین نبرد او در مدینه خبر می‌دهند. به هر حال مدینه در گسترۀ جغرافیایی قیام آن حضرت قرار دارد.

در این میان از بیت المقدس به عنوان سرزمینی که حضرت عیسی(ع) به امام زمان(عج) ملحق می‌شود، یاد شده است.[۳۴] و پاره‌ای روایات سخن از فتح بلنجر، قسطنطینیه[۳۵] روم، دیلم، سند، کابل و خزر توسط آن حضرت به میان آورده‌اند.[۳۶]


روایات پایان قیام حضرت را کوفه می‌دانند.[۳۷] آن حضرت پس از قیام، شهر کوفه را مرکز حکومت خود برمی‌گزیدند[۳۸] و سپس همه جا تحت ولایت او قرار می‌گیرد.[۳۹]

شرح مراحل و چگونگی قیام

امام مهدی(ع) در حالی که میراثی از پیامبر شامل پرچم، شمشیر، زره، کلاهخود، زین، عصا، عمامه، پیراهن و ردای پیامبر را به همراه دارد[۴۰]، پس از خواندن نماز عشاء، قیام خود را از کنار کعبه آغاز می‌کند.[۴۱] آن حضرت در کنار کعبه پرچم خود را می‌افرازد و در بین رکن و مقام از یاران خود بیعت می‌گیرد.[۴۲] بنابر روایات جبرئیل نخستین کسی است که با او بیعت می‌کند.[۴۳] سپس نخستین خطبه خود را ایراد می‌کند. بر اساس روایتی که شیخ صدوق نقل کرده است نخستین سخن آن حضرت خواندن آیه «بقیة الله خیر لکم ان کنتم مؤمنین» است و سپس با جملاتی مانند «انا بقیة الله فی ارضه، و خلیفته و حجته علیکم»، خود را معرفی می‌کند.[۴۴] آنگاه بیعت عمومی می‌گیرد و هنگامی که شمار یارانش به ۱۰،۰۰۰ تن رسید، حرکت خود را به سمت کوفه آغاز می‌کند.[۴۵] روایات از یاری رساندن ملائکه در قیام، به آن حضرت خبر می‌دهند.[۴۶]

سلاح قیام

در روایات، یگانه ابزار و سلاح امام زمان هنگام قیام، سیف (شمشیر) معرفی شده است.[۴۷] امام باقر(ع) می‌فرماید: «... حَتَّی یظْهَرَ الْقَائِمُ مِنْ أَهْلِ بَیتِی بِالسَّیفِ فَیحْوِیهَا وَ یمْنَعَهَا وَ یخْرِجَهُمْ مِنْهَا کمَا حَوَاهَا رَسُولُ اللَّهِصوَ مَنَعَهَا:... تا زمانی که قائم از خاندان من با شمشیر ظاهر شود، آن‌گاه او زمین‌ها را تصرف کند و از متصرفین جلوگیری نماید و آنها را از آنجا اخراج کند، همچنان که رسول خدا(ص) زمین‌ها را تصرف کرد و از متصرفین جلوگیری نمود...».[۴۸]

دو تفسیر از این روایات وجود دارد. تفسیر اول می‌گوید «شمشیر» در معنای حقیقی‌اش به کار رفته و همان ابزار جنگی خاص مراد است. تفسیر دوم این است که واژه «سیف» کنایه از قدرت و نیروی نظامی است.[۴۹]

طرفداران تفسیر اول توجیهاتی برای باور خود آورده‌اند. شیخ صدوق می‌گوید اگرچه حضرت با شمشیر قیام می‌کند، خداوند در آن شمشیر قدرت و اعجازی قرار می‌دهد که همه سلاح‌های موجود را مقهور نیروی خود می‌سازد.[۵۰]برخی دیگر می‌گویند خداوند همه تسلیحات دشمن را از کار می‌اندازد یا به سبب جنگ‌های خونینی که در آستانه ظهور به وقوع می‌پیوندد، تمام سلاح‌های پیشرفته از بین می‌رود. به نظر عده‌ای نیز همه سلاح‌ها در اختیار حضرت قرار می‌گیرد؛ ولی از آنجا که استفاده از آنها ناگزیر ستمگرانه خواهد بود، حضرت فقط از سلاح شمشیر استفاده می‌کند.[۵۱]

برای تفسیر دوم، شواهد متعددی از ادبیات محاوره‌ای[۵۲] ارائه شده که نشان می‌دهد واژه «سیف» سمبل قدرت و کنایه از قهر و غلبه است.[یادداشت ۷] دیگر قرینه بر این تفسیر، ویژگی‌هایی است که در روایات برای سلاح امام زمان و یارانش آمده است؛[۵۳] مثل اینکه کوه را می‌شکافد[۵۴] یا دشمن را با یک ضربه، نمک آب‌شده می‌کند.[۵۵]

یاران قیام

دشمنان قیام

اهداف و نتایج قیام

پانویس

  1. ابن منظور، لسان العرب، ج۵، ص۳۴۵.
  2. سلیمیان، درسنامه مهدویت، ج۳، ص۱۷۲-۱۷۱.
  3. فراهیدی، العین، ج۴، ص۶۴.
  4. سلیمیان، درسنامه مهدویت، ج۳، ص۱۵۵.
  5. صدر، تاریخ ما بعدالظهور، ص۱۹۵؛ برای نمونه: نک، نعمانی، الغیبه، ص۱۸۷.
  6. صدر، تاریخ ما بعدالظهور، ص۱۹۵.
  7. صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۳۷۸.
  8. الامام المهدی، علی دخیل، ص۶۶
  9. بحار الأنوار، ج۵۱، ص۸۰
  10. مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، ص: ۶۳
  11. بحار الأنوار، ج۵۲، ص: ۱۴۶
  12. إعلام الوری بأعلام الهدی، ص: ۴۵۶
  13. بحار الأنوار، ج۲، ص: ۱۹۰
  14. فضائل الخمسة من الصحاح الستة، ج۳، ص: ۳۳۵
  15. صدر، تاریخ مابعد الظهور، ج۳، ص۲۰۷.
  16. صدر، تاریخ مابعد الظهور، ج۳، ص۲۱۲-۲۱۳.
  17. مجلسی، بحارالانوار، ج۵۱، ص۶۷؛ نعمانی، الغیبه، ص۱۸۱.
  18. نعمانی، الغیبه، ص۱۴۱، ۲۴۷.
  19. نعمانی، الغیبه، ص۲۶۲؛ طوسی، الغیبه، ص۴۵۳؛ مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۷۹.
  20. نعمانی، الغیبه، ص۲۸۳؛ طوسی، الغیبه، ص۴۵۲؛ مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۷۹.
  21. مجلسی، بحارالانوار، ج۵۲، ص۲۷۶،۳۰۸، ج۵۶، ص۹۲، ۱۱۹.
  22. بحارالانوار، ج۷، ص۵۹، ج۵۶، ص۲۷.
  23. طوسی، الغیبه، ص۴۵۳؛ مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۷۹.
  24. ابن طاووس، الملاحم و الفتن، ص۱۳۷.
  25. نعمانی، الغیبه، ص۱۶۵-۱۶۴.
  26. نعمانی، الغیبه، ص۳۱۳، ۳۱۵.
  27. طوسی، الغیبه، ص۴۵۴؛ ارشاد، ج۲، ص۳۷۹؛ صدر، تاریخ مابعد الظهور، ج۳، ص۲۱۲-۲۲۴.
  28. عیون اخبار عن الرضا، ج۱، ص۶۳.
  29. ابن طاووس، الملاحم و الفتن، ص۲۷۸.
  30. محمدی ری شهری، دانشنامه امام مهدی(عج)، ج۸، ص۱۹۹.
  31. قرطبی، التذکره، ص۶۱۰.
  32. قاضی نعمان مفربی، ج۳، جزء، ۱۴، ص۳۶۴-۳۶۵.
  33. محمدی ری شهری، دانشنامه امام مهدی(عج)، ج۸، ص۱۹۹.
  34. سلیمیان، درسنامه مهدویت، ج۳، ص۱۷۹.
  35. قاضی نعمان مفربی، ج۳، جزء ۱۵، ص۳۷۶.
  36. نعمانی، الغیبه، ص۲۳۵.
  37. سلیمیان، درسنامه مهدویت، ج۳، ص۱۷۹.
  38. مجلسی، بحارالانوار، ج۵۳، ص۱۱.
  39. صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۳۴۵؛ صدر، تاریخ مابعد الظهور، ج۳، ۳۱۷-۳۱۹.
  40. نعمانی، ص۲۷۰؛ ابن طاووس، الملاحم و الفتن، ص۱۳۷-۱۵۷.
  41. ابن طاووس، الملاحم و الفتن، ص۱۳۷.
  42. نعمانی، الغیبه، ص۲۸۱؛ طوسی، الغیبه، ص۴۵۴؛ ارشاد، ج۲، ص۳۷۹؛ صدر، تاریخ مابعد الظهور، ج۳، ص۲۱۲-۲۲۴.
  43. نعمانی، الغیبه، ص۳۱۴؛ مجلسی، ج۵۲، ص۳۱۶.
  44. مجلسی، بحارالانوار، ج۵۲، ص۱۹۳.
  45. محمدی ری شهری، دانشنامه امام مهدی، ج۸، ص۲۰۱.
  46. نعمانی، الغیبه، ص۲۳۴.
  47. سلیمیان، درسنامه مهدویت (۳)، ص۱۷۶؛ کلینی، الکافی، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۴۰۷، ح۱ و ج۸، ص۵۰، ح۱۳؛ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۵۹، ح۲۹؛ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۴۵، ح۶. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۲۱، ح۳. طوسی، استبصار، ۱۳۹۰ق، ج۳، ص۱۰۸، ح۳۸۳. طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۷۵ش، ج۶، ص۱۵۴، ح۲. نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۱۶۴، ح۵.
  48. کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۰۷، ح۱.
  49. سلیمیان، درسنامه مهدویت (۳)، ص۱۷۶-۱۷۷.
  50. سلیمیان، درسنامه مهدویت (۳)، ص۱۷۶؛ صدوق، خصال، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۶۴۹، ح۴۳.
  51. سلیمیان، درسنامه مهدویت (۳)، ص۱۷۶-۱۷۷.
  52. سلیمیان، درسنامه مهدویت (۳)، ص۱۷۷.
  53. غلامی، «نکاتی درباره فرماندهی امام زمان(ع)»، ص۱۷۰.
  54. مجلسی، بحار الانوار، ج۲۷، ص۴۳
  55. غلامی، «نکاتی درباره فرماندهی امام زمان(ع)»، ص۱۷۰).
  1. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): المَهدی رَجُلٌ مِن وُلدِی وَجهُهُ كَالكَوكَبِ الدُّرِّی. «مهدی مردی است از فرزندان من که چهره‌اش چون اختر تابناک است»
  2. قال الامام الکاظم(ع): لَو کانَ فِیكُم عِدَّةُ أهلِ بَدرٍ لَقامَ قائِمُنا. «اگر به تعداد اهل بدر [مؤمن کامل] در میان شما بود، قائم ما قیام می‌کرد»
  3. قال الإمامُ الصّادقُ(ع): مَنْ مَاتَ مُنْتَظِراً لِهَذَا الْأَمْرِ كَانَ كَمَنْ كَانَ مَعَ الْقَائِمِ فِی فُسْطَاطِهِ لابَلْ كَانَ بِمَنْزِلَةِ الضَّارِبِ بَینَ یدَی رَسُولِ اللَّهِ(ص) بِالسَّیفِ. «هر که در حال انتظار این امر (ظهور قائم) بمیرد، همچون کسی است که با قائم در خیمه او باشد؛ نه، بلکه به مانند کسی است که پیشاپیش پیامبر خدا(ص) شمشیر می‌زند.»
  4. قال الإمامُ الصّادقُ(ع): إِنَّ قُدَّامَ الْقَائِمِ عَلَامَاتٍ تَكُونُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی لِلْمُؤْمِنِینَ قُلْتُ فَمَا هِی جَعَلَنِی اللَّهُ فِدَاكَ قَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ یعْنِی الْمُؤْمِنِینَ قَبْلَ خُرُوجِ الْقَائِمِ بِشَی ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ. «خداوند برای مؤمنان نشانه‌هایی از قیام قائم(ع) بر شمرده است. عرض کردم: خداوند مرا فدای شما کند، آن نشانه‌ها چیست؟ فرمود: این سخن خداوند متعال که: «شما» یعنی مؤمنان پیش از قیام قائم «را حتما به چیزی از ترس و گرسنگی و کمبود مال و جان و میوه‌ها می‌آزماییم و شکیبایان را نوید ده»
  5. قال الإمامُ الباقرُ(ع): إذا وَقَعَ أمرُنا وجاءَ مَهدِینا کانَ الرَّجُلُ مِن شیعَتِنا أجرأَ مِن لَیثٍ وأمضی مِن سِنانٍ یطَأُ عَدُوَّنا بِرِجلَیهِ وَیضرِبُهُ بِكَفَّیهِ وذلِكَ عِندَ نُزولِ رَحمَةِ اللّه ِ وفَرَجِهِ عَلَی العِبادِ.«هر گاه زمام امور به دست ما بیفتد و مهدی ما بیاید، هر یک از شیعیان ما، کاری‌تر از شیر و برنده‌تر از شمشیر خواهند شد. دشمنان ما را به زیر پا می‌گذارند و با دست آنان را می‌کوبند. و این، هنگامی است که رحمت خداوند فرود آید و بر بندگانش گشایش خدا نازل شود.»
  6. قال رسولُ اللّه ِ(ص): یخرُجُ فی آخرِ اُمّتی المَهدی، یسْقیهِ اللّه ُ الغَیثَ، وتُخرِجُ الأرضُ نَباتَها، ویعطَی المالُ صِحاحا، وتَکْثُرُ الماشِیةُ، وتَعْظُمُ الاُمّةُ.«در میان واپسین امّتم، مهدی ظهور می‌کند. خداوند به او باران عطا می‌کند، زمین گیاهش را برمی‌رؤیاند، مال به یکسان و بی‌کم و کاست عطا می‌شود، دام‌ها و چارپایان زیاد می‌شوند، و امّت سربلند و بزرگ می‌گردد.»
  7. مثل ضرب المثل «فلان کس شمشیر را از رو بسته!»، «شمشیر میان ما و شما حکومت خواهد کرد!»، «شمشیرها را غلاف نمی‌کنیم تا به هدف برسیم!»، «فلان کس شمشیرش را غلاف کرده!» و «فلان کس شمشیر دو دم است!». در روایات نیز می‌خوانیم: «الجنّة تحت ظلال السّیوف: بهشت در سایه شمشیرهاست». «السّیوف مقالید الجنّة: شمشیرها کلیدهای بهشت‌اند». در تمام این تعبیرات، شمشیر کنایه از قدرت و مبارزه است (رجوع کنید به: «آیا امام زمان (عج) از تکنولوژی، تمدن و سلاح جدید استفاده می‌کند؟»).

منابع

  • ابن بابویه، محمد بن علی، مصحح: لاجوردی، مهدی، نشر جهان، تهران، ۱۳۷۸ق.
  • ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، مصحح: قیومی اصفهانی، جواد، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۹ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
  • سید بن طاووس،الملاحم و الفتن، نشر صاحب الأمر، قم، ۱۴۱۶ق.
  • صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، اسلامیه، تهران، ۱۳۹۵ق.
  • صدر، سیدمحمد، تاریخ مابعدالظهور، دارالتعارف، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • صدوق، محمد بن علی، خصال، چ۲، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، نشر جهان، چ۱، ۱۳۷۸ق.
  • صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتاب‌فروشی، داوری، ۱۳۸۵ش/۱۹۶۶م.
  • صدوق، محمد بن علی، کمال الدین، و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ش.
  • صدوق، محمد بن علی، استبصار، تهران،‌دار الکتب الاسلامیه، چ۱، ۱۳۹۰ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، مصحح: تهرانی، عبادالله و ناصح، علی احمد، دارالمعارف الإسلامیة، قم، ۱۴۲۵ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران،‌دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
  • قرطبی، محمد بن عمر، التذکرة فی احوال الموتی و امور الآخره، تحقیق: عبدالله منشاوی، مکتبة الایمان، قاهره، ۱۴۱۶-۱۹۹۵.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، چ۴، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، مصحح: جمعی از محققان، دارإحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • مفید،الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
  • محمدی ری شهری، محمد، و دیگران، دانشنامه امام مهدی(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، درالحدیث، ۱۳۹۳ش.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، نشر صدوق، تهران، ۱۳۹۷ق.
  • نعمانی، محمد بن نعمان، شرح الاخبار، دارالثقلین، بیروت، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م.

پیوند به بیرون