یحیی بن زید

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده یحیی بن زید(جوزجان افغانستان)
بقعه یحیی بن زید در جوزجان افغانستان.jpg
اطلاعات یاران امامان
نام کامل: یحیی بن زید بن علی بن حسین علیه السلام
لقب: قتیل جوزجان
خویشاوندان
سرشناس:
زید بن علی
ولادت: ۱۰۷ق مدینه
محل زندگی: مدینه، کوفه،خراسان
وفات: ۱۲۵ق. ، جوزجان افغانستان
علت وفات: شهادت به دستور ولید بن یزید
مدفن: جوزجان
از یاران: امام صادق(ع)
فعالیت‌های اجتماعی: قیام علیه بنی امیه

یحیی بن زید، نوه امام سجاد(ع) که پس از شهادت پدرش (زید) از کوفه به خراسان گریخت و با فراخواندن مردم خراسان، دست به قیام علیه بنی امیه زد. قیام وی همانند قیام پدرش با شکست مواجه شد و در جوزجان افغانستان به شهادت رسید و همان جا دفن شد. با این حال در بعضی از شهرهای ایران مثل گرگان، سبزوار و ورامین مزارهایی به وی منسوب است. از ملاقات وی با متوکل بن هارون به دست می‌آید که وی داعیه امامت نداشته است، هر چند بعضی از بزرگان در این مورد تردید دارند.

نسب، کنیه و لقب

پدر یحیی، زید پسر امام سجاد(ع) است که علیه بنی‌امیه قیام نموده و به شهادت رسید. مادرش نیز ریطه دختر عبدالله بن محمد بن حنفیه است.[۱] ابن صوفی نسابه ریطه را از زنان با فضیلت بنی‌ هاشم دانسته است.[۲]

در مورد سال تولد وی تصریحی در منابع نیامده ولی با توجه به سال شهادت (۱۲۶ق) و سنش (که ۱۸ سال داشته) تولدش را سال ۱۰۷ق تخمین زده‌اند.[۳]

بیهقی کنیه یحیی را ابوطالب دانسته و از آنجا که در جوزجان افغانستان به شهادت رسیده[۴] به قتیل جوزجان شهرت پیدا کرده‌است.


سیمای یحیی

یحیی موهای بلند، ریش‌های زیبا و قامتی رشید داشت.[۵] در شجاعت، قوت قلب و مبارزه با پهلوانان مانند پدرش زید بود.[۶]

مذهب

در رابطه با مذهب یحیی اختلاف است بعضی وی را امامی مذهب و بعضی نیز وی را زیدی مذهب می‌دانند. مامقانی وی را امامی دانسته[۷] و علامه امینی درباره وی می‌گوید:

«شیعیان درباره یحیی کلمه تندی نگفته‌اند چه رسد به بدگویی، وی معترف به امامت امام صادق(ع) بود، امام در شهادتش گریه گرد و بر او رحمت فرستاد.»[۸]

اما آیه الله خویی وی را تابع امام صادق(ع) ندانسته و در کار خود مستقل می‌داند.[۹]

در حدیثی که وی از پدرش زید نقل می‌کند، زید به ائمه دوازده گانه اعتراف می‌کند و می‌گوید چهار نفر از آنها از گذشتگان و هشت نفر آنان از آیندگانند.[۱۰]

ملاقات با متوکل بن هارون

پس از شهادت زید بن علی هنگامی که یحیی عازم خراسان بود با شخصی به نام متوکل بن هارون برخورد می‌کند. از آنجا که متوکل از سفر حج برمی‌گشته یحیی از اوضاع مدینه و عموزادگان خود از وی جویا می‌شود. همچنین نظر امام صادق علیه‌السلام در مورد خود و پدرش را از متوکل می‌پرسد، در پایان نسخه‌ای از صحیفه سجادیه که در اختیار داشته به متوکل می‌دهد تا به مدینه برساند.[۱۱]

گفتگوی یحیی با متوکل از آنجا اهمیت دارد که هم قائلین به امامی بودن یحیی[۱۲]و هم مخالفان[۱۳]وی به این گفتگو استناد می‌کنند.

قیام

نوشتار اصلی: قیام یحیی بن زید

یحیی پس از شهادت زید با ۱۰ نفر از یاران پدرش ابتدا به زیارت مرقد امام حسین(ع) شتافت.[۱۴] سپس به محلی به نام «جُبّانه سُبَیع» در نزدیکی کوفه رفت و دیگر یاران زید از گرد وی پراکنده شدند. سپس به بین النهرین و از آنجا به مدائن رفت، و در پی آن عازم خراسان شد در آنجا دستگیر و به زنجیر کشیده شد.
خراسانی‌ها پس از آزادی یحیی، آن زنجیرها را به قیمت گزافی خریدند و از حلقه حلقه آن انگشتر درست نمودند.[۱۵]

شهادت

یحیی پس از طی کردن چند شهر بالاخره در جوزجان رفته و پس از جنگ سختی او و یارانش به شهادت رسیدند. تاریخ شهادت وی را جمعه ماه شعبان ذکر کرده‌اند.[۱۶][۱۷] بدنش را در سال ۱۲۵ هجری قمری در دروازه جوزجان به‌دار آویخته[۱۸][۱۹] و سرش را به نزد ولید بن عبدالملک فرستادند، وی نیز سر یحیی را نزد ریطه مادر یحیی فرستاد.[۲۰]

محل دفن

جسد یحیی سالها بر بالای‌دار ماند تا ابومسلم خراسانی وی را به پایین آورده بر وی نماز خوانده و دفن کرد و مردم را به سوگواری بر وی توصیه نمود،[۲۱] یحیی در همان جوزجان مدفون شد. مردم هفت روز برای وی نوحه سرایی کرده و در آن سال بیشتر فرزندان پسر را یحیی نام نهادند.[۲۲]

بقعه‌های منسوب

  • میامی مشهد: این بقعه متبرکه در جاده مشهد-سرخس به فاصله ۵۵ کیلومتری از شهر مشهد بر فراز بلندی قرار گرفته و یک کیلومتر با روستای میامی فاصله دارد. اما از کتیبه موجود در بقعه به دست می‌آید که این متعلق به یحیی بن حسین (ذوالدمعه) بن زید یعنی برادرزاده یحیی بن زید است.[۲۳]
  • گرگان: به دلیل تشابه بین جوزجان و جرجان این بقعه منسوب به یحیی بن زید شده‌است.[۲۴]
  • کلیدر نیشابور: این بقعه به یحیی بن محمد از نوادگان امام سجاد(ع) تعلق دارد که اخیر به یحیی بن زید منسوب شده‌است.[۲۵]
  • سبزوار: از آنجا که زمانی یحیی بن زید در سبزوار مخفی بوده این بنا به وی منسوب شده‌است.[۲۶]
  • ورامین: ابن بقعه نیز به یحیی بن زید منسوب است، شاید علت آن مسافرت یحیی به ری باشد.[۲۷]

بقعه‌های دیگری نیز در سمنان، همدان و... به یحیی بن زید منسوب است که صحت نداشته و تشابه اسمی باعث این اشتباه شده‌است.

آثار قیام

پس از قتل یحیی زید دوستداران اهل بیت(ع) در خراسان به تحرک در آمدند و روز به روز این حرکت سریعتر شد و آنان ستم‌های بنی‌امیه و ظلم‌هایی که بر اهل بیت پیامبر(ص) شده بود را برای مردم نقل می‌کردند، تا اینکه شخصی نماند الا اینکه این خبر درمحل وی منتشر شد.[۲۸]ابومسلم بر همین موج سوار شده و بنی امیه را ریشه کن نمود.[۲۹] مردم ری نیز از شهادت یحیی متاثر شده و از نهری به نام سورین استفاده نمی‌کردند چراکه معتقد بودند شمشیری که با آن یحیی به شهادت رسیده در این نهر شسته شده است.[۳۰]

همسر و فرزندان

یحیی با دخترعموی خود یعنی محبه بنت عمرو بن علی بن الحسین(ع) ازدواج کرد.[۳۱] اکثر مورخین و علمای انساب فرزندی برای یحیی ذکر نکرده بلکه گفته‌اند وی در جوانی از دنیا رفته ولی حمدالله مستوفی شخصی به نام عبدالله بن یحیی را از فرزندان وی دانسته که به طالب الحق مشهور بوده‌است.[۳۲] ابن جیبر نیز از دختری به نام زینب بنت یحیی بن زید بن امام سجاد(ع) یاد کرده است.[۳۳] بعضی مرقد زینب بنت یحیی را در مصر دانسته‌اند.[۳۴]

منابع مطالعاتی

  • آفتاب جوزجان: بررسی قیام امامزاده یحیی بن زید علی بن الحسین(ع) نوشته سیدحسن احمدی نژادبلخی بلخابی
  • خورشید جوزجان: سیره و قیام یحیی بن زید(ع) نوشته محمد علی اندیشه خراسانی
  • سردار بی‌سر: پژوهشی درباره امامزاده یحیی بن زید، نوشته محمد علی اندیشه
  • قیام یحیی بن زید(ع): بررسی زندگانی و قیام یحیی بن زید شهید(ع) و بقاع منسوب به وی در شهرهای جوزجان افغانستان، میامی مشهد، گنبد کاووس، کلیدرنیش نوشته محمدمهدی فقیه بحرالعلوم که توسط نشروقوق منتشر شده‌است.

پانویس

  1. منهاج سراج جوزجانی، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۲۵۰.
  2. ابن صوفی، المجدی، ۱۴۲۲ق، ص۴۲۹.
  3. قرشی، ص۶۰
  4. بیهقی، لباب الأنساب، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۲۷-۳۲۸.
  5. المَحَلّی، الحدائق الوردیّه، ۲۰۰۲م، ج۱، ص۲۶۸.
  6. المَحَلّی، الحدائق الوردیّه، ۲۰۰۲م، ج۱، ص۲۶۸.
  7. مامقانی، تنقیح المقال، مطبعه المرتضویه، ج۳، ص۳۱۶.
  8. امینی، نظره فی کتاب السنه و الشیعه، نشر مشعر، ج۱، ص۲۱.
  9. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج‌۲۰، ص۵۰.
  10. خزاز رازی، کفایه الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۳۰۴.
  11. مقدمه صحیفه سجادیه
  12. مامقانی، تنقیح المقال، مطبعه المرتضویه، ج۳، ص۳۱۶؛امینی، نظره فی کتاب السنه و الشیعه، نشر مشعر، ج۱، ص۲۱.
  13. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج‌۲۰، ص۵۰.
  14. تاریخ نامه طبری، ج۴، ص۹۶۳
  15. مقاتل الطالبیین، ص۱۰۵
  16. منهاج سراج جوزجانی، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۸۸.
  17. خراسانی، ص ۳۵۵
  18. ینابیع الموده، ج۳، ص۱۶۲
  19. مقاتل الطالبیین، ص۱۰۷
  20. شجره طوبی، ج۱، ص۲۶۰
  21. الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، أسد حیدر، ج۱، ص:۱۳۸
  22. الروض المعطار فی خبر الاقطار، النص، ص۱۸۲
  23. سالک، ص۷۰
  24. جلالی، ۲۸۹
  25. جلالی، ص۲۵۳
  26. جلالی، ص۲۷۵
  27. جلالی، ص۳۰۷
  28. یعقوبی، ج۲، ص‌۳۲۶
  29. الروض المعطار فی خبر الاقطار، النص، ص۱۸۲
  30. مراصد الاطلاع علی اسماء الامکنة و البقاع، ج۲، ص ۷۵۴
  31. المَحَلّی، الحدائق الوردیّه، ۲۰۰۲م، ج۱، ص۲۷۱.
  32. تاریخگزیده،متن،ص:۲۹۲
  33. رحلة ابن جبیر، ص ۲۰
  34. الأعلام،ج۳،ص:۶۷

منابع

  • ابن صوفی، علی بن محمد، المجدی فی أنساب الطالبیین، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
  • اسد حیدر، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة،‌دار التعارف، بیروت، ۱۴۲۲ ق.
  • بلعمی، تاریخنامه طبری، جلد دوم، طبع دوم، تهران،۱۳۶۸.
  • بیهقی، علی بن زید، لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، تحقیق مهدی رجایی، قم، کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، ۱۳۸۵ش.
  • خراسانی، محمد هاشم، منتخب التواریخ. تهران، خیابان بوذر جمهیری، ۱۳۴۷.
  • خزاز رازی، علی بن محمد، ک‍ف‍ای‍ه‌ الاث‍ر ف‍ی‌ ال‍ن‍ص‌ ع‍ل‍ی‌ الائ‍م‍ه‌ الاث‍ن‍ی‌ع‍ش‍ر، قم، انتشارات بیدار، ۱۴۰۱ق.
  • قرشی، باقر شریف، حیاه الشهید، الخالد زید بن علی، ماهر، ۱۴۲۹ق.
  • مستوفی، حمد الله بن ابی بکر بن احمد مستوفی قزوینی (نوشته در۷۳۰)، تاریخ گزیده، تحقیق عبد الحسین نوایی، تهران، امیر کبیر، چ سوم، ۱۳۶۴ش.
  • رضوی اردکانی، سید ابوفاضل، شخصیت و قیام زید بن علی، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، بیتا.
  • ابن جبیر، ابوالحسن محمد بن احمد(۶۱۴)، رحلة ابن جبیر،‌دار ومکتبة الهلال، بیروت، بی‌تا.
  • الحمیری، محمد بن عبدالمنعم(م۹۰۰) الروض المعطار فی خبر الاقطار، مکتبه لبنان، بیروت، ۱۹۸۴م، چاپ دوم.
  • بغدادی، صفی الدین عبد المؤمن بن عبد الحق(۷۳۹ق)، مراصد الاطلاع علی اسماء الامکنة و البقاع،‌دار الجیل، بیروت، ۱۴۱۲ ق، چاپ اول.
  • هارونی، یحیی بن حسین، الافاده فی تاریخ ائمه الزیدیه، تحقیق محمد یحیی سالم غرّان، چاپ اول، دارالحکمه الجانیه، ۱۴۱۷ ه.
  • یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب واضح الکاتب العباسی، (م بعد ۲۹۲)، تاریخ الیعقوبی، بیروت،‌دار صادر، بی‌تا.
  • منهاج سراج جوزجانی، طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام، تحقیق عبد الحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
  • المَحَلّی، الحمید بن احمد، الحدائق الوَرْدیَّة فی مناقب الأئمة الزیدیة، محقق المرتضی بن زید المَحَطْوَری، صنعاء، مطبوعات مکتبة مرکز بدر، ۲۰۰۲م.
  • زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت،‌دار العلم للملایین، ط الثامنة، ۱۹۸۹.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف الاشرف، مطبعه المرتضویه، بی‌تا.
  • امینی، عبدالحسین، نظرة فی کتاب السنة و الشیعة،تحقیق احمد الکنانی، تهران، نشر مشعر، بی‌تا.
  • خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، منشورات آیه الله خویی، ۱۴۰۳ق.
  • سالک بیرجندی، محمدتقی، امام زاده یحیی بن حسین زید «میامی»، مجله وقف جاویدان، بهار۱۳۸۳، شماره۴۵، ص۶۶تا۷۵.
  • محمدی جلالی، محمدمهدی، قیام یحیی بن زید(ع)، وثوق، قم، ۱۳۸۵.