مقاله قابل قبول
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
نیازمند خلاصه‌سازی

تهذیب الأحکام (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از تهذیب الاحکام)
پرش به: ناوبری، جستجو
تَهذیبُ الأحکام
تهذیب الاحکام.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: شیخ طوسی
تاریخ نگارش: پیش از ۴۱۳ق
موضوع: احادیث فقهی
سبک: حدیثی
زبان: عربی
تعداد جلد: ۱۰
اطلاعات نشر
ناشر: دار التعارف للمطبوعات

تَهْذیبُ الْاَحْکام مجموعه‌ای حدیثی اثر ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (د ۴۶۰ق/۱۰۶۸م) که مشتمل بر روایات حاوی احکام شرعی است. تهذیب الاحکام از جوامع روایی معتبر شیعه، سومین کتاب از کتب اربعه و مورد قبول علما و فقهای شیعه است که شیخ طوسی آن را قبل از کتاب الاستبصار نگاشته است. این مجموعه حدیثی، حاوی روایات فقهی و احکام شرعی منقول از اهل بیت(ع) است.
کتاب تهذیب الاحکام، بیشتر روایات مورد نیاز برای اجتهاد فقها و مجتهدان را فراهم کرده و افزون بر آن مباحث اصولی و رجالی نیز در بر دارد.
ادله‌ای که شیخ طوسی در این کتاب به آنها استدلال می‌کند، برگرفته از قرآن (ظاهر، صریح، محتوا، دلیل و یا معنای قرآن)، احادیث قطعی (مانند خبر متواتر و اخبار دارای قرائن قطعی دال بر صحت آنها) و اجماع مسلمین و یا اجماع علمای شیعه است و در آخر به روایات مشهور میان اصحاب نیز اشاره دارد.
به نوشته شیخ طوسی در مقدمه تهذیب الاحکام، یکی از دوستان وی از وجود احادیث به ظاهر متعارض در منابع شیعی با او سخن گفته و یادآور شده که این موضوع موجب انتقاد شدید مخالفان و جدا شدن برخی شیعیان ناآگاه از مذهب شیعه گردیده است، لذا از مؤلف درخواست کرده که شرحی استدلالی بر کتاب مقنعه شیخ مفید بنگارد که در آن علاوه بر ذکر مستندات قطعی هر مسئله و احادیث مشهور، احادیث متعارض هم آورده شود و شیوه رفع ناسازگاری این احادیث با یکدیگر و تأویل آنها یا وجوه ضعف احادیث متعارض بیان گردد.

معرفی اجمالی

تهذیب الاحکام، از مجموعه‌های روایی معتبر شیعه، سومین کتاب از کتب اربعه و مورد قبول علما و فقهای شیعه است.[نیازمند منبع] این مجموعه حدیثی، حاوی روایات فقهی و احکام شرعی است که از اهل بیت(ع) روایت شده است. شیخ طوسی این کتاب را در شرح و توضیح کتاب المقنعه اثر شیخ مفید نگاشته است.[نیازمند منبع]

کتاب تهذیب الاحکام بسیاری از روایات مورد نیاز برای اجتهاد فقها و مجتهدان فراهم کرده است و افزون بر این شامل مباحث اصولی و رجالی نیز است.[نیازمند منبع]

شیخ طوسی در این کتاب به مباحث اصول عقاید اشاره نکرده و فقط به بیان فروع و احکام شرعی، یعنی از اول تا آخر فقه و از کتاب طهارت تا کتاب دیات پرداخته است.[نیازمند منبع] ترتیب عنوان‌های این کتاب، همانند کتاب المقنعه است.[نیازمند منبع] ادله‌ای که شیخ طوسی در این کتاب به آنها استدلال می‌کند، برگرفته از قرآن (ظاهر، صریح، محتوا، دلیل و یا معنای قرآن)، احادیث قطعی (مانند خبر متواتر و اخبار دارای قرائن قطعی دال بر صحت آنها) و اجماع مسلمین و یا اجماع علمای شیعه است و در آخر به روایات مشهور میان اصحاب نیز اشاره دارد.[نیازمند منبع] این کتاب شامل ۳۹۳ باب و ۱۳۵۹۰ حدیث است.[نیازمند منبع]

در آخر کتاب، بخش مشیخه اجازه آمده که حاوی استناد شیخ طوسی به کتاب‌هایی است که از آنها روایت نقل کرده است.[نیازمند منبع] بر مشیخه کتاب تهذیب نیز شرح‌هایی نگاشته شده است؛ مانند شرح علامه سید هاشم بحرانی به نام «تنبیه الأریب و تذکره اللبیب فی ایضاح رجال التهذیب».[نیازمند منبع]

غرض از تألیف

به نوشته شیخ طوسی در مقدمه تهذیب الاحکام، یکی از دوستان وی از وجود احادیث به ظاهر متعارض در منابع شیعی با او سخن گفته و یادآور شده که این موضوع موجب انتقاد شدید مخالفان و جدا شدن برخی شیعیان ناآگاه از مذهب حق گردیده است، لذا از مؤلف درخواست کرده که شرحی استدلالی بر کتاب مقنعه شیخ مفید بنگارد که در آن علاوه بر ذکر مستندات قطعی هر مسئله و احادیث مشهور، احادیث متعارض هم آورده شود و شیوه رفع ناسازگاری این احادیث با یکدیگر و تأویل آنها یا وجوه ضعف احادیث متعارض بیان گردد.[۱] کتاب تهذیب شیخ طوسی، در پاسخ به این درخواست تألیف شده و در واقع، خاستگاهی کلامی دارد.[۲]

زمان تألیف

زمان تالیف کتاب تهذیب الاحکام، به روشنی مشخص نیست، اما برخی محققان از برخی نشانه‌ها تاریخ تالیف کتاب را استخراج کرده‌اند. بر این اساس، از تعبیر «ایّده الله»، درباره شیخ مفید، در مقدمه کتاب و بارها در جلد نخست و دو بار در آغاز جلد دوم، و تبدیل آن به «رَحِمَهُ اللَه» پس از آن، برداشت شده است که تألیف تهذیب در حیات شیخ مفید آغاز شده و پس از وفات وی (رمضان ۴۱۳ق) ادامه و پایان یافته است.[۳]

تهذیب الاحکام نخستین تألیف شیخ طوسی بوده و در آن به هیچ یک از آثار مؤلف اشاره نشده است. او در دیگر آثار خود بارها به این اثر ارجاع داده است.[۴]

به نوشته شیخ طوسی، تألیف کتاب استبصار، پس از پایان تألیف تهذیب الاحکام آغاز شده[۵] و کتاب العُدّة فی اصول الفقه پس از این دو نوشته شده است.[۶]

روش تألیف

طرح اولیه کتاب تهذیب الاحکام، بر پایه شرح کاملِ تمامِ مسائل کتاب مقنعه با استدلال به ادله قطعی (مانند قرآن، سنت متواتر، سنّت همراه با قرائن قطعی، اجماع) و نیز ذکر احادیث مشهور امامیان و تأویل یا تضعیف احادیث متعارض بوده است.[۷] در این شیوه تألیف که بیشترِ مبحثِ طهارت بر طبق آن نگاشته شده، مؤلف گاه به ادلّه‌ای چون اجماع مركّب (به اصطلاح متأخران)، اقوال مشایخ و وجوهی شبه عقلی استناد کرده[۸] و به احادیث اهل سنّت به طور مرسل اشاره نموده است.[۹] در این بخش کتاب، مباحث گوناگون قرآنی، ادبی (صرف و نحو و لغت) و دیدگاه‌های اصولی بسیاری بیان شده است.[۱۰]

شیخ طوسی گرچه ابتدا کتاب تهذیب الاحکام را با شرح کامل تمام مسائل کتاب مقنعه و همراه با استدلال به ادله قطعی مانند قرآن، سنت متواتر، اجماع و احادیث مشهور امامیه آغاز کرد، اما در ادامه برای پرهیز از پرحجم شدن کتاب و همچنین خارج نشدن از معیارهای یک کتاب حدیثی، روش خود را تغییر داد و تنها به ذکر احادیث شیعی و رفع تعارض آنها بسنده کرده است.[نیازمند منبع] وی سپس تصمیم گرفته که بدون تقید داشتن به مباحث مقنعه، بیشتر یا تمام احادیث فقهی را ذکر کند. از همین رو در سه جلد نخست، ابواب زیارات را افزوده است.[۱۱] بنابراین، کتاب تهذیب الاحکام شیخ طوسی، با دو روش مختلف تألیف شده است که علاوه بر تفاوت در حجم، در شیوه نقل سند احادیث هم با یکدیگر متفاوت‌اند.[۱۲]

اهمیت و جایگاه

کتاب تهذیب الاحکام، در مقایسه با سایر کتب چهارگانه، حاوی بیشترین احادیث فقهی است[نیازمند منبع] و از مهمترین منابع استنباط فقهی فقهای امامی به شمار می‌رود.[نیازمند منبع]

جوامع مهم حدیثی شیعه مؤلف متوفای تعداد احادیث توضیحات
المحاسن احمد بن محمد برقی ۲۷۴ق حدود ۲۶۰۴ مجموعه روایاتی با موضوعات مختلف مانند فقه و اخلاق
کافی محمد بن یعقوب کلینی ۳۲۹ق حدود ۱۶۰۰۰ اقسام احادیث اعتقادی، اخلاقی، آداب و فقهی
کتاب من لایحضره الفقیه شیخ صدوق ۳۸۱ق حدود ۶۰۰۰ احادیث فقهی
تهذیب الاحکام شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۱۳۶۰۰ احادیث فقهی
الاستبصار فیما اختلف من الاخبار شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۵۵۰۰ احادیث فقهی
الوافی فیض کاشانی ۱۰۹۱ق حدود ۵۰۰۰۰ دربردارنده احادیث کتب اربعه با حذف مکررات و شرح بعضی از آنها
وسائل الشیعه شیخ حر عاملی ۱۱۰۴ق ۳۵۸۵۰ احادیثِ فقهی کتب اربعه و بیش از هفتاد کتاب حدیثی دیگر
بحارالانوار علامه مجلسی ۱۱۱۰ق حدود ۸۵۰۰۰ جمع‌آوری اکثر روایات معصومین در موضوعات مختلف
مستدرک الوسائل میرزا حسین نوری ۱۳۲۰ق ۲۳۵۱۴ تکمیل احادیث فقهی وسائل الشیعه
سفینة البحار شیخ عباس قمی ۱۳۵۹ق ۱۰ جلد ارائه فهرستی موضوعی بر اساس الفبا برای کتاب بحار الانوار
مستدرک سفینة البحار شیخ علی نمازی ۱۴۰۵ق ۱۰ جلد تکمیل سفینة البحار
جامع احادیث شیعه آیت الله بروجردی ۱۳۸۰ق ۴۸۳۴۲ گردآوری و باب‌بندی احادیث فقهی شیعه
میزان الحکمه محمدی ری شهری معاصر ۲۳۰۳۰ ۵۶۴ عنوان غیر فقهی
الحیات محمدرضا حکیمی خراسانی معاصر ۱۲ جلد ۴۰ فصل در موضوعات مختلف فکری ـ عملی


اهمیت فقهی

کتاب تهذیب الاحکام، به گفته بحرالعلوم، غالبا فقها را از دیگر کتب حدیثی بی‌نیاز می‌کند.[۱۳] سید ابن طاووس، کتاب‌های کافی و تهذیب را از بزرگترین کتب فقهی شمرده[۱۴] و علامه حلّی، تهذیب الاحکام را اصل فقه خوانده و آن را همراه با مقنعه از بزرگترین منابعی دانسته که از آنها بهره فقهی برده می‌شود.[۱۵]

در منابع فقهی، دیدگاه‌های شیخ طوسی در تهذیب، فتوای او تلقی شده و به فراوانی توسط فقها و عالمان دیگر نقل و بررسی شده است.[۱۶]

برخی فتاوای شیخ طوسی در تهذیب الاحکام، از آرای اختصاصی او بوده یا قائلانی اندک داشته است.[۱۷] گاه فتوای وی در این کتاب و کتاب استبصار، با فتوایش در سایر آثار فقهی او متفاوت است.[۱۸]

اهمیت حدیثی

کتاب تهذیب الاحکام علاوه بر جنبه فقهی، از نظر حدیثی نیز در میان فقها و عالمان شیعه، مهم تلقی می‌شود[نیازمند منبع] و علاوه بر کتاب‌های فهرست که به ذکر و توصیف آن پرداخته‌اند،[۱۹] در آثار حدیثی بعدی همواره به تهذیب الاحکام استناد و از آن نقل شده است.[۲۰] نقل فراوان از تهذیب الاحکام در آثار سید بن طاووس، حاکی از اهمیت این کتاب تلقی شده است.[۲۱] همچنین ابن ادریس شماری از احادیث جالب توجه آن را برگزیده و در پایان السرائر آورده است.[۲۲]

برخی عالمان اخباری به استناد سخن شیخ طوسی در العُدّة فی اصول الفقه[۲۳] صحت احادیث تهذیب (مانند دیگر کتب چهارگانه حدیث) را مورد تایید قرار داده‌اند[۲۴]. با این حال آیت الله خویی با استناد به تصریح شیخ طوسی درباره ضعف بسیاری از احادیث متعارض، نظر عالمان اخباری مذکور را زیر سؤال برده است.[۲۵]

شروح و حواشی

آقا بزرگ تهرانی در کتاب خود الذریعة، ۱۶ شرح و بیست حاشیه بر تهذیب معرفی کرده است.[۲۶] برخی منابع، از آثار دیگری هم نام برده‌اند که حاشیه بر تهذیب الاحکام بوده‌اند؛ مانند حواشی شیخ احمد احسائی،[۲۷] حواشی میرداماد بر کتب اربعه[۲۸] و «جامع الحواشی».[۲۹]

همچنین ملاذ الاخیار اثر علامه مجلسی در ۱۶ جلد، شرح کامل تهذیب الاحکام است.[۳۰] در این شرح، مطالب بسیاری از دیگر شروح تهذیب به‌ویژه شرح محمدتقی مجلسی و عبدالله تستری نقل شده است.[۳۱]

آثار مرتبط با تهذیب الاحکام

علاوه بر کتاب‌های شرح تهذیب الاحکام و حواشی آن، ترجمه‌ها و خلاصه‌هایی از این کتاب هم چاپ شده است؛ از جمله:

نسخه‌های تهذیب

نسخه‌های خطی فراوانی از کتاب تهذیب الاحکام در کتابخانه‌های اسلامی نگهداری می‌شود.[۳۸] قدیمی‌ترین نسخه تاریخ‌دار تهذیب الاحکام (تاریخ کتابت: ۵۷۵ق) که جلد چهارم و بخشی از جلد پنجم کتاب را در بردارد، در کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی در قم نگهداری می‌شود.[۳۹]

کتاب تهذیب الاحکام نخستین بار در دو جلد رحلی به تصحیح احمد شیرازی و باقر قوچانی در ۱۳۱۷ و ۱۳۱۸ شمسی چاپ سنگی شد. چاپ‌های دیگر تهذیب الاحکام در قطع وزیری و در ده جلد است؛ یکی به تصحیح سید حسن موسوی خرسان که در نجف چاپ شده و دیگری به تصحیح محمدجعفر شمس الدین که در بیروت انتشار یافته و آخری، به تصحیح علی اکبر غفاری، چاپ تهران.[نیازمند منبع]

پانویس

  1. شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۷۸-۱۳۸۲ق، ج۱، ص۲-۳.
  2. عابدی، «شیوه شیخ طوسی در تهذیب الاحکام»، ص۳۳-۳۵.
  3. شبیری، «مصادر الشیخ الطوسی فی کتابه تهذیب الاحکام»، ص۱۸۶.
  4. شیخ طوسی، النهایة، ۱۳۹۰ق، ص۲۳۵و۲۴۳؛ شیخ طوسی، الجمل والعقود فی العبادات، ۱۳۴۷ق، ص۱۶۰؛ شیخ طوسی، کتاب الخلاف، ۱۴۰۷-۱۴۱۷ق، ج۴، ص۱۵و۱۱۰؛ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۵۶، ج۷، ص۱۲۳؛ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۳، ص۱۲۱؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۷۸-۱۳۸۲ق، ج۱، ص۲و۱۰و۱۴و۱۳۳و۱۳۷و۱۵۵و۱۷۵.
  5. شیخ طوسی، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲-۳.
  6. شیخ طوسی، العدة فی اصول الفقه، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۳۷.
  7. شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۷۸-۱۳۸۲ق، ج۱، ص۳.
  8. شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۷۸-۱۳۸۲ق، ج۱، ص۲