وجوهات شرعی

وجوهات شرعی اصطلاحی عرفی (نه فقهی) به‌معنای همه پول‌هایی است که مکلفان به سبب احکام شرع می‌پردازند و به خمس، زکات و رد مظالم تفسیر شده است. مصادیق آن از خمس و زکات تا فدیه، کفاره، خراج، زکات فطره، جزیه و عُشر گسترده است. فقهای شیعه معتقدند در زمان امام معصوم تنها او و در عصر غیبت فقهای جامع‌الشرایط حق تصرف در این وجوه را دارند، در حالی که اهل سنت این اختیار را برای هر حاکم اسلامی ثابت می‌دانند. بر اساس نظر آیت‌الله خامنه‌ای، مقلدان هر مرجع می‌توانند در پرداخت سهمین به فتوای مرجع خود عمل کنند، و برخی مراجع نیز به افراد معتمد اجازه دریافت خمس و زکات از طرف خود را می‌دهند.

مفهوم‌شناسی

وجوهات، جمع «وجه» به‌معنای پول‌هاست. در لغت‌نامه دهخدا و فرهنگ سخن، یکی از معانی عرفی وجوهات، خمس، زکات و رد مظالمی است که به برخی مجتهدان پرداخت می‌شود. برخی وجوهات را «وجوهات بِرِّیّه» (پول‌هایی که به قصد احسان و نیکوکاری پرداخت می‌شود) دانسته‌اند.

فقها از اصطلاح «وجوهات شرعی» در موضوعات مختلف فقهی استفاده کرده‌اند. عده‌ای با اشاره به اینکه در فقه به تعریف «وجوهات شرعیه» پرداخته نشده، آن را اصطلاح فقهی ندانسته و اصطلاح عُرفی می‌دانند. معنای عرفی آن را همه پول‌هایی دانسته‌اند که مکلفان به سبب احکام شرع پرداخت می‌کنند.

مصادیق

برخی نویسندگان، وجوهات شرعیه را فقط شامل واجبات شرعی (خمس و زکات) دانسته‌اند، اما عده‌ای دیگر آن را شامل همه درآمدهای دینی مانند خمس، زکات و صدقات واجبه و مستحبه می‌دانند. همچنین برخی موقوفات و هدایای مالی و تعدادی نیز انفال را تحت عنوان وجوه شرعیه آورده‌اند.

محمدحسین نائینی در وکالتی که به مهدی بهبهانی برای اجازه گرفتن وجوه شرعیه داده، حق امام، مجهول المالک، زکات، نذرها، مطلق صدقات، کفارات و اُجرت عبادات را از وجوه شرعیه برشمرده است.

برخی معتقدند وجوهات شرعیه شامل موارد زیر می‌شود:

• فدیه: مالی که به دلیل انجام ندادن برخی وظایف دینی بر برخی مکلفان واجب می‌شود؛ مثلاً کسی که توانایی روزه گرفتن ندارد باید به ازای هر روزه یک مد طعام به فقیر بپردازد.
• کفاره: جریمه‌ای که به دلیل انجام برخی کارهای حرام یا ترک بعضی واجبات بر مکلفان قرار داده شده است؛ مانند کفاره روزه نگرفتن، قتل، شکستن قسم، ظِهار و...
• خراج: حق مالی که دولت اسلامی بر زمین‌های خاص وضع کرده است.
• خمس: پرداخت یک پنجم مازاد درآمد سالانه و برخی موارد دیگر مانند معدن و گنج با شروطی که در فقه آمده است.
• زکات: پرداخت مقدار معینی از برخی اموال خاص با نصاب خاص و به میزان معین.
• زکات فطره: مال یا پولی که پرداخت آن بر مکلفان در غروب شب عید فطر هر سال واجب می‌شود.
• جزیه: مالی که دولت اسلامی هر ساله از برخی اهل ذمه دریافت می‌کند.
• عُشر: مالی که از بازرگانان غیرمسلمان برای تجارت در سرزمین اسلامی گرفته می‌شود.

متولی دریافت وجوهات شرعیه

فقهای شیعه معتقدند در زمان امام معصوم، تنها او می‌تواند در این وجوه تصرف کند و در زمان غیبت، فقهای عادل و جامع الشرایط اجازه تصرف در این وجوه شرعیه را دارند. اما به باور اهل سنت، هر حاکمی با هر ویژگی اخلاقی و علمی، چون صرفا حاکم اسلامی است، اختیار تصرف در وجوه شرعیه را دارد.

بر طبق نظر آیت‌الله خامنه‌ای، هرچند امر وجوهات راجع به ولی‌امر مسلمین است، ولی مقلدین هر یک از مراجع تقلید می‌توانند در پرداخت سهمین به استناد فتواى مراجع تقلید خود عمل کنند و برائت ذمّه حاصل می‌شود. برخی از مراجع تقلید به تعدادی از افراد مُعتَمد اجازه می‌دهند تا از طرف آنها خمس و زکات از مقلدان دریافت کنند.

مرتضی مطهری در بیان اهمیت وجوهات شرعی و اینکه این وجوه، حق امام زمان(عج) است که در عصر غیبت، فقیهان واجد شرایط با اذن وی آن را دریافت می‌کنند، نقل می‌کند که در سال‌های نخست مرجعیت آیت‌الله بروجردی، یکی از بازاریان متدین مبلغ قابل توجهی را روی تکه‌کاغذی نوشته و به واسطه‌ای برای او فرستاده بود. آن شخص حواله را به آیت‌الله بروجردی تقدیم کرد، اما او آن را کناری انداخت و فرمود: «دیگر از این وجوهات نگیر.» سپس خطاب به آن بازاری فرمود: «تو به چه کسی پول می‌دهی؟ گمان می‌کنی به من پول می‌دهی؟ تو پول امام زمان را می‌دهی. با این کارت به امام زمان بی‌احترامی می‌کنی. در یک کاغذ پاره حواله می‌نویسی؟!»

بر اساس گزارش‌های تاریخی، شیخ مرتضی انصاری هرگز در وجوهات شرعی تصرف نمی‌کرد. در یکی از وقایع نقل‌شده، دخترش که به مکتب می‌رفت، با گریه از وضعیت نامناسب غذا و لباس خود شکایت کرد. همسر شیخ نیز از سخت‌گیری او گلایه کرد. شیخ در پاسخ گریست و با تمثیلی توضیح داد که «وجوهات، مال عموم است و او تنها به‌اندازه‌ای از آن استفاده می‌کند که نمیرد، زیرا از خود دارایی ندارد و ناچار است این‌گونه زندگی کند.»