زیاد بن خصفه تمیمی
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| محل زندگی | کوفه |
| مشخصات دینی | |
| از یاران | پیامبر ، امام علی(ع) ، امام حسن(ع) |
| فعالیتها | حضور و فرماندهی در جنگهای دوران امام علی(ع) |
زیاد بن خَصَفَه تَمیمی یا زیاد بن حَفص یا زیاد بن حَنظَله تمیمی از اصحاب پیامبر(ص)، و یاران امام علی(ع) و امام حسن(ع) بود. او از سران قبیله ربیعه در کوفه و دارای احترام بوده و فرماندهی آنان در جنگهای دوران حکومت امام علی(ع) را بر عهده داشت. زیاد در جنگ صفین جزو گروه اعزامی برای مذاکره با معاویه بود و با اعلام وفاداری به امام علی(ع) از پیوستن به معاویه در برابر وعده فرمانداری برخی شهرها خودداری کرد. وی در جنگ نهروان هم در کشتن عبدالله بن وهب راسبی از سران خوارج نقش داشت.
همچنین زیاد بن خصفه از سوی امام علی(ع) در مأموریتهای مختلفی شرکت کرد. برای نمونه امام او را به تعقیب یکی از سران خوارج به نام خرّیت بن راشد ناجی فرستاد که پس از صفین علیه حکومت امام شورش کرده بود. زمان و مکان تولد و مرگ زیاد گزارش نشده است.
معرفی
زیاد بن خَصَفَه تمیمی یا زیاد بن حفص از قبیله بنیتمیم و از تیره بکر بن وائل در شمار اصحاب پیامبر(ص)،[۱] شیعیان و یاران امام علی(ع) و امام حسن(ع) بود.[۲] به گفته محمدهادی امینی (درگذشته ۱۳۷۹ش)، تراجمنگار شیعی، نام وی در بیشتر منابع زیاد بن حَنظَله تمیمی ثبت شده، درحالیکه هر دو عنوان زیاد بن خصفه و زیاد بن حنظله برای یک فرد است.[۳] برخی هم عنوان زیاد بن حفصه را در مورد او به کار بردهاند.[۴] منابع در مورد زمان و مکان تولد و مرگ او سکوت کردهاند.[۵]
گزارش شده پیامبر(ص) وی را به همراه قیس بن عاصم و زَبْرِقان بن بدر برای دفع فتنه مدعیان پیامبری مانند مسیلمه کذاب، طلیحه و اَسود عَنْسی فرستاد.[۶] او در حضور امام علی(ع) خود را از شیعیان و وفاداران به ایشان توصیف کرده و نزد ایشان دارای احترام بود.[۷]
مأموریتهای زیاد در حکومت امام علی(ع)
زیاد بن خصفه در همه جنگهای دوران امام علی(ع) در لشکر امام حضور داشت.[۸] و هنگامی که بسر بن ارطاة از سوی معاویه به مناطقی از قلمرو حکومت امام علی(ع) حمله کرد، زیاد با اعلام وفاداری، خود را از شیعیان و فرمانبرداران ایشان معرفی نمود و به همراه بزرگان لشکر امام برای جنگ با شامیان اعلام آمادگی کردند. اگرچه به علت شهادت امام علی جنگی رخ نداد.[۹]
حضور در جنگ صفین و نهروان
زیاد بن خصفه فرمانده قبیله ربیعه از کوفیان حاضر در جنگ صفین بود[۱۰] و در برههای از جنگ و به فرمان امام، جزو فرماندهان سپاه بود.[۱۱] او همچنین جزو افرادی بود که امام علی(ع) آنان را برای مذاکره و گفتگو با معاویه ارسال کرد تا از ادامه جنگ جلوگیری شود.[۱۲] در این جلسات معاویه در گفتگوهای اختصاصی با زیاد بن خصفه، از او و عشیرهاش تقاضای کمک کرد و حتی به او زمامداری یکی از دو شهر کوفه و بصره را وعده داد، اما زیاد پیشنهاد معاویه را نپذیرفت و سخنانی درباره حقبودن مسیری که انتخاب کرده بر زبان آورد و محل ملاقات را ترک کرد.[۱۳]
پس از آشکار شدن نامهنگاری معاویه با یکی از فرماندهان سپاه امام علی به نام خالد بن مُعَمَّر سُدوسی، زیاد به امام پیشنهاد داد او را قسم دهد تا خیانت نکند و با معاویه ارتباط نداشته باشد.[۱۴]
امام علی(ع) در جنگ نهروان فرماندهی بخشی از سپاه را به زیاد بن خصفه واگذار کرد.[۱۵] او در این جنگ در کشتن عبدالله بن وهب راسبی از سران خوارج نقش داشت.[۱۶]
سرکوب شورشها
براساس گزارشات تاریخی پس از جنگ صفین فردی به نام خریت بن راشد ناجی به همراه گروهی شورش کردند و در دهکده نِفَّر در اطراف کوفه فردی از هواداران و شیعیان امام را به قتل رساندند. امام برای سرکوب شورش، زیاد بن خصفه را به تعقیب خِرّیت فرستاد. پس از درگیری دو طرف، خرّیت شکست خورد و با یارانش به اهواز گریخت.[۱۷] در واقعهای دیگر زیاد از سوی امام علی(ع) مأمور تعقیب یزید بن حجیه شد که با اموال عمومی فرار کرده بود. او تا اطراف بغداد به دنبال یزید رفت، ولی یزید به سمت شام و معاویه گریخت.[۱۸]
پانویس
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۰۶؛ امینی، اصحاب الامام امیرالمومنین(ع)، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۲۷.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۸۱ش، ج۲۸، ص۳۸۳.
- ↑ امینی، اصحاب الامام امیرالمومنین(ع)، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۲۷.
- ↑ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم الرجال، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۴۴۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۷۷ ـ ۷۹؛ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۸۱ش، ج۲۸، ص۳۸۳ ـ ۳۸۷.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۰۶.
- ↑ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم الرجال، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۴۴۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۰۶.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۳۷ ـ ۶۳۸.
- ↑ ابنعدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، دار الفکر، ج۹، ص۳۹۱۶.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۲۸۶ ـ ۲۸۷.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۵، ص۵؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۲۸۹؛ منقری، وقعه صفین، ۱۴۰۴ق، ص۱۹۷ ـ ۱۹۸.
- ↑ منقری، وقعه صفین، ۱۴۰۴ق، ص۱۹۹.
- ↑ منقری، وقعه صفین، ۱۴۰۴ق، ص۲۸۷ ـ ۲۸۸؛ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، کتابخانه آیتالله مرعشی، ج۵، ص۲۲۶.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۵، ص۸۰.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۷۸.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۳۶ ـ ۳۵۰؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۶۴ ـ ۳۶۷.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۶۵، ص۱۴۸.
منابع
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی، بیتا.
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر ـ دار بیروت، چاپ اول، ۱۳۸۵ق.
- ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۲ق.
- ابنعدیم، عمر بن احمد، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ دمشق، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- امینی، محمدهادی، اصحاب الامام امیرالمومنین(ع) و الرواة عنه، بیروت، دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
- ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تهران، انجمن آثار ملی، چاپ اول، ۱۳۹۵ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، بیتا.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، مؤسسة آلالبیت لإحیاء التراث، ۱۳۸۱ش.
- منقری، نصر بن مزاحم، وقعه صفین، قم، مکتبة آیتالله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- نمازی شاهرودی، علی، مستدرکات علم الرجال، تهران، فرزند مؤلف، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.